جان ەدى دارا تۋFان

ناعىز شىعارماشىلىق تۇرعىدان تولىسقان شاعىندا ومىردەن ەرتە وزعان كورنەكتى تەاتر جانە كينو اكتەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءۋايىس سۇلتانعازى ۇلى بۇگىندە كوزى ءتىرى بولعاندا 60 جاسقا تولار ەدى... اجالعا امال بار ما؟! دەسەك تە كەزىندە بىرگە جۇرگەن ۇزەڭگىلەس دوستارى, ساحنالاس ارىپتەستەرى, اعايىن-تۋىستارى, قالىڭ كورەرمەنى جينالىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت جاساعان قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا ەستە قالارلىق كەش وتكىزدى. وندا ەركەلەپ ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەن اپتال ازامات جايلى قىزىقتى ەستەلىكتەر ايتىلىپ, بەينەقورداعى سپەكتاكلدەردەن ۇزىندىلەر تىڭداپ, ۋاكەڭنىڭ ءۇنىن ەستىپ, ديدارىن, تۇلعاسىن كورىپ ساعىنىشتارىن باسقانداي بولدى... – ءۋايىس جان-جاعىنا شۋاق شاشاتىن ۇلكەن ازامات ەدى. مەنىڭ ەسىمدە ونىڭ تازا ادامگەرشىلىگى, كەڭ پەيىلى, جىگىتتىگى, مارتتىگى, ساحناعا دەگەن ادالدىعى, وزا شاۋىپ بايگە السا تاپىراقتامايتىنى, كەيدە استىنداعى اتى شابانداۋ شاپسا كۇيىنبەيتىنى, ومىردەگى بولىپ جاتقان ءارتۇرلى ادىلەتسىزدىك پەن ءجون­سىزدىكتىڭ بارىنە سانامەن قا­رايتىنى, “اتتەگەن-اي” دەسە دە ازا­ماتتىعىن جوعالتپايتىنى قا­لىپتى. ء“وزى جاقسى كىسىگە, ءبىر كى­سىلىك ورىن بار” دەگەن, ادال ادام­نىڭ دوستارى دا كوپ بولدى. ال ءۋايىستىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ بولاشاقتىڭ ءىسى. قازىر قازاق تەاتر ونەرىن تالداۋ, زەرتتەۋ, عىلىمي تۇرعىدا تەوريالاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جىگىتتىڭ ەڭبەگى سوعان لايىق – ونەرى دە ىزگى, ءومىر جولى دا ىزگى. مۇنداي ازاماتتار ۇمىتىلماۋعا ءتيىس, ۇمىتىلمايدى دا. قازاق ساحنا ونەرى, قازاق تەاتر ونەرى ولمەسە, ءۋايىس تە ولمەيدى, – دەي كەلە كەشتى اشقان تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ جەتىمسىرەگەن دوستىق كوڭىلىن, مۇڭىن, سىرىن “دوس­تارىم” انىمەن جەتكىزدى. ءۋايىس 1974 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ تەاتر ءبولىمىن كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ى.نوعايباەۆ پەن پروفەسسور ر.قانىباەۆانىڭ كلاسى بويىنشا ءتامامداپ, اكادەمتەاتردىڭ اكتەرلىك توبىنا قابىلدانادى. وندا الدىڭعى اعا, ورتا بۋىن ونەر ساڭلاقتارىنان تاعىلىم الىپ, ءوزىن ءوزى شىڭدايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تەاتر ساح­نا­سىنان نەشە الۋان وبرازدار سومداپ ۇلگەردى. ونىڭ اكتەرلىك قابىلەتىنىڭ بيىك دەڭگەيى ادام تاعدىرىن ءدوپ باسا بىلەتىن شەبەرلىگىنەن قاشاندا بايقالىپ تۇراتىن. ماسەلەن, “قان مەن تەردەگى” قالەن, “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋداعى” قودار, شەك­س­پير­دىڭ “اساۋعا-تۇساۋىندا” گور­تەنزيۋ, “ەديپ پاتشاداعى” كرەونت, ت.ب. سياقتى قاداۋ-قاداۋ رولدەر بۇل ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. ءۋايىس تەك دراما جانرىندا ەمەس, ۇلتتىق ساتيرادا دا وزىندىك ورنى, بەت-بەينەسى بار, حالىقتىڭ ءسۇيىس­پەن­شىلىگىنە بولەنگەن اكتەر. اسىرەسە, “تاماشا” ويىن-ساۋىق وتا­ۋىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە وزىندىك ۇلەس قوستى. قازاق كينو ونەرىندە دە ءوز ورنى بار. بۇل ارادا “لەنفيلم” تۇسىرگەن “قا­بىلاننىڭ ءىزى” كوركەم في­لمىندە كونوپتىڭ ءرولىن ءساتتى الىپ شىققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ونەر ادامدارىنىڭ جانى جايساڭ, قاشاندا ويىن-كۇلكى, قالجىڭعا جاقىن كەلەدى ەمەس پە. ءۋا­يىستى جۇرتشىلىق بولسا دا كومەديا تارلانى رەتىندە تانى­عاندىقتان, كەشتە اكتەردىڭ ومىردە دە ءازىل-قالجىڭعا جاقىن ەكەندىگىن, جۇرگەن جەرى, وتىرعان ورتاسىن قاشاندا كۇلكىگە بولەپ جۇرەتىن قاسيەتتەرىن ارتىنان ەرگەن ارىپتەس ىنىلەرى, دوستارى تامسانا, ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الدى. ومار قىي­قىم ۋاكەڭنىڭ قىزىقتارىن ايتىپ, كورەرمەندەردى كۇلكىگە قارق ەتكەنمەن, “الاۋلاپ كۇنىم باتار-اۋ, ارايلاپ تاڭىم اتار-اۋ, بارلىعى ءوزى ورنىندا, تەاترىم جايناپ جاتادى-اۋ. اسىعىپ كەتكەن اعالار, بارىنەن دە جانىما, سەندەردىڭ جوعىڭ باتادى-اۋ...” دەپ ءسوزىن وسىنداي كۇرسىنىسپەن اياقتادى. سول كەشتە اركىمنىڭ جۇرەگىندە ءوز ءۋايىسى سويلەدى. اسىرەسە, تۇرعان بويى ءازىل-قالجىڭ بوپ كورىنەتىن قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆتىڭ اڭگىمەسى جينالعانداردىڭ ەزۋىن جيعىزبادى. – بىلە بىلسەڭىزدەر, ءۋايىستىڭ ۇزەڭگىلەس, بىرگە جۇرگەن شىنايى دوسى تۇڭعىشباي ەمەس, مەنمىن. ويتكەنى, ول بىرگە وقىعان جوق, ال قاسىندا كوپ جۇرگەن ومار ەمەس, مەنمىن, – دەپ الدىمەن جۇرتتى كۇل­­دىرىپ الىپ, ءسوز باستاعان قۇ­دەكەڭ ءۋايىستىڭ اقكوڭىل ازامات بول­عانىن, ءبىر ادامعا سەن دەپ ايتىپ كور­مەگەنىن, دوستىققا ادالدىعىن, دامدەس, سىرلاس, مۇڭداس بولعانىن جەتكىزدى. جۇزدەسۋدە مادەنيەت ءمينيسترى م.قۇل-مۇحاممەد مىرزانىڭ وسى كەشكە قاتىسۋشىلارعا ىستىق ىقى­لاسىن جولداعان قاعازى وقىلدى, تەاتردا دا, “تاماشادا” دا بىرگە ءجۇرىپ قىزمەتتەس بولعان تالانتتى اكتريسا داناگۇل قارىنداسى دا ساعىنىشىن ءبىلدىرىپ, ەركە دە سەركە اعاسىنىڭ تويىنا اننەن شاشۋ شاشتى. كەش سوڭىندا كۇرشىمنەن كەلگەن ۇستازى تامارا اپايى, با­ۋىرى, قارىنداسى, جۇبايى شولپان مەن ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى ساحنا تورىنە شىعىپ, كەشتى ۇيىم­داستىرۋشىلارعا, تەاتر ۇجىمىنا, كەلگەن جۇرتشىلىققا راحمەتتەرىن ايتىپ, العىستارىن ءبىلدىردى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.