جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى «جىلۋعا» مۇقتاج

ياعني ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ستانسالارىنا ورتاق ماسەلەنى جەدەل شەشۋ. ايتپەسە, الەگى باستان اسقالى تۇر. الدىمەن از-كەم ستاتيستيكا. ەلىمىزدە 37 جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى بار.

ونىڭ 22-ءسى – جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا. 10-ى – مەملەكەتتىڭ يەلى­گىن­دە, بەسەۋى كۆازي­مەم­لە­كەتتىك سەك­تورعا بەرىلگەن. ءبارى كەڭەس ودا­عى^­نان مۇرا بوپ قالعان. وكىنىشكە قاراي6 تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدا بىردە-ءبىر ورتالىق سالىنعان جوق. جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ستانسالارىنداعى نەگىزگى قۇ­رىل­عى­لار 66 پايىزعا توزىپ تۇر. دەمەك, ەكى­باس­تۇز­دا­عى­داي كەلەڭسىز جاعداي باسقا قالادا دا قايتالانۋى مۇمكىن.

اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرنەشە كۇن بۇرىن تىعىرىقتان شىعار ءبىر جول ۇسىن­دى. ول – پروبلەما ءجيى تۋىن­­دايتىن ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەردى مەم­­لەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ. سەبە­بى جەكە مەنشىككە وتكەن جىلۋ-ەلەكتر ستانسا­لا­رى اپاتقا ءجيى ۇشى­­رايدى. تيىسىنشە, ولار تۇتىنۋ­شى­­لاردى ەلەكتر قۋاتىمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. الايدا مۇنداي قادامنىڭ ەكى جاعى بار. سون­دىقتان جاعدايدى ءجىتى زەردەلەمەي, شەشىم قابىلداۋعا بولمايدى.

– وسى كۇنگە دەيىن جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىق­تارىن وليگارحيالىق توپتار س ۇلىك­شە سورىپ, يگىلىگىن كورىپ كەلدى. ال ماسەلە تۋىنداعان كەزدە, توزىپ تۇرعان نىسانداردى مەملە­كەتكە ىسىرا سالماقشى. ما­سە­لەن, ەكىباستۇز قالاسىنا بار­عان ساپارىمدا جەرگىلىكتى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قوجايىنى الەكساندر كلەبانوۆپەن بەتپە-بەت جۇزدەستىك. كوكەيدەگى سۇراعىمىزدى قويدىق. ول ورتالىق مەنشىگىنە وتكەن 2007 جىلدان بەرى ءبىر تيىن دا پايدا كورمەگەنىن, كەرىسىنشە شىعىن شەگىپ وتىرعانىن ايتتى. قاجەت بولسا نىساندى مەم­لەكەتكە تەگىن وتكىزە سالۋعا دايىن ەكەنىن دە جەتكىزدى. جاۋاپكەرشىلىكتەن بۇلاي قۇتىلا سالۋعا بولمايدى. تولىقتاي تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزىلۋى كەرەك, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ.

جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىق­­تارى مەملەكەتكە قايتارىلدى دەلىك. بۇدان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاي ما؟ ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنە زەر سالساق, نىساننىڭ مەنشىك يەسى وزگەرگەنىمەن, جۇيەلىك پروب­لەمالار سول كۇيى قالادى. ويتكەنى ماسە­لە­نىڭ ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.

– نىساندى مەملەكەت جاقسى باسقا­را­دى دەگەن قاعيدا جوق. بۇل جەردەگى باس­تى ماسەلە – تاريفتە. ءبىز ۇزاق جىلدار بويى ءتاريفتى قولدان تومەندەتىپ كەلدىك. تيىسىنشە, ارزان جىلۋ الدىق. ءبىر جاعىنان بۇل جاقسى. ال ەكىنشى جاعىنان زيانى دا بار. ءتاريفتىڭ تومەندىگىنەن سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىن بولمادى. ەنەرگوتيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارۋالار تىندىرىلمادى, – دەيدى ەنەر­گەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆ.

بۇل پىكىردى ەكونوميست الماس چۋكين دە قۇپتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر تاريف شىعىنداردى وتەۋگە, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە, جابدىقتاردى جاڭالاۋعا جەتپەسە, ورتالىقتىڭ مەنشىك يەسىن وزگەرت­كەن­­­­نەن ەشتەڭە شىقپايدى. دەسە دە, جەكە­مەنشىك كومپانيالارعا قاراعاندا, مەملەكەتتىڭ قولى ۇزىن ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. تيىسىنشە, ونىڭ سالاداعى جيناق­تا­لىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشە الاتىن مۇمكىندىگى دە جوعارى.

– جەكەمەنشىك كومپانيانىڭ قارا­جاتى شەكتەۋلى. سوندىقتان قالتا­سىنان ارتىق اقشا شىعارا المايدى. ال مەملەكەت مۇنى بيۋدجەتكە ەنگىزە الادى. بىراق قازىناعا, ياعني بۇقارا حالىققا سالماق تۇسەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىر ەمەس, وننان اسا شاھاردىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لى­عى توزىپ تۇر. سوندىقتان مەنشىك يە­سى­نە قاتىستى ماسەلەمەن باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. دۇرىسى – ناقتى مىندەتتەر قويۋ. ماسەلەن, گازداندىرۋ, جاڭا جىلۋمەن جابدىقتاۋ توراپتارىن سالۋ سەكىلدى جۇمىستاردى قولعا الۋ ماڭىزدى, – دەيدى ا.چۋكين.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»

مەملەكەت باسشىسى تاريف ماسەلەسىن بيىلعى جولداۋدا كوتەرگەنى ەسىمىزدە. پرە­زيدەنت مونوپوليالى نارىقتاردا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» دەگەن جاڭا تاريف ساياساتىنا كوشۋ كەرەك­تى­گىن تاپسىرعان ەدى. بۇل جەلىلەر مەن قۋات كوزدەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن كەمىندە 15 پا­يىزعا تومەندەتۋگە جول اشادى دەگەن بول­جام بار. ساراپشىلاردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى دا ءدال وسى تاريف ساياساتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ تا پرەزيدەنتتىڭ اتالعان باستاماسىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىر. الايدا باعدارلاما ءالى دايىن ەمەس. ونى ازىرلەۋدىڭ ءوزى ءبىرشاما ۋا­قىتتى تالاپ ەتەدى.

– ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباس­تاۋ» ءادىسى – قازىرگى شەكتى تاريف ساياساتى­نان الشاقتاۋدىڭ جولى. قازىر بىزدە شەك­تى تاريف ءادىسى قولدانىلادى. ياعني ار­نايى بەكىتىلگەن شەك بار. سودان اسپاۋ كەرەك. بىراق بۇل ادىلەتتى ولشەم ەمەس. ويتكەنى ونى ەسەپتەپ جاتقان ەشكىم جوق. ال ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ءادىسى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جىر­تىعىن بۇتىندەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كۇنگە دەيىن قارجىنىڭ ازدىعىنان اتقا­رىل­ماي كەلگەن جۇمىستاردى اتقا­رۋ­عا جول اشادى. بۇل جەردە باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. ەگەر جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى جەكە مەنشىك كومپانيا بولسا, وندا ول ينۆەستور رەتىندە ستانسانىڭ مودەرنيزاتسياسىنا ءوز قالتاسىنان دا قارجى شىعارۋعا مىندەتتى, – دەيدى بەلگىلى ەنەرگەتيك-ساراپشى جاقىپ حايرۋشەۆ.

ەكولوگ لاۋرا مالىكوۆانىڭ م­الى­مە­­تىنشە, كومىر­دى پاي­دالاناتىن جى­لۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى ءتا­ريفتىڭ باعاسى 1 كيلوۆاتت ءۇشىن 10 تەڭ­گە­دەن اس­پايدى. ال جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دە­­رىنەن الىناتىن 1 كيلوۆاتقا 34 تەڭگە بەلگىلەنگەن. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. جۇرگىزىلگەن ناقتى ەسەپكە سايكەس, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنان وندىرىلەتىن 1 كيلوۆاتقا شامامەن 190 تەڭگە تولەنۋى كەرەك. ءتاريفتىڭ ءدال وسىنداي مولشەرى عانا ستانسالاردىڭ شى­عى­نىن جابۋعا, جاڭ­­عىرتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى.

– كومىردى جاعۋ ارقىلى جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرىپ وتىرعان جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ ءتاريفى تىم تومەن. مۇنى ەۋروپالىق ساراپشىلاردىڭ ءوزى تالاي مارتە ايتقان ەدى. ءدال مۇنداي تاريفپەن ورتالىقتاردىڭ شىعىنىن جابۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ تومەندىگى دە سوندىقتان. وسىنىڭ سالدارىنان ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بىلىكتى ماماندار رەسەيگە قاراي جىلىستاپ جاتىر. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل سالاداعى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ استارىنا ۇڭىلسەڭىز, تاريف ساياساتى الدىدان شىعادى. شىنى كەرەك, ءبىزدىڭ ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي تابىس كوزى بو­لا المايدى. ەل اۋزىندا جۇرگەن الەكساندر كلەبانوۆتى مىسالعا الايىق. ول ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىن ساتىپ العان­عا دەيىن ميلليونەر رەتىندە قالىپ­تا­­­سىپ قويعان ادام. سوندىقتان ونىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنان قىرۋار تابىس تاپتى دەگەنىنە يلانا المايمىن. قولدانىستاعى تاريف مولشەرىن ەسكەرسەك, بۇل مۇمكىن ەمەس دۇنيە, – دەيدى ل.مالىكوۆا.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنەن تۇيگەنىمىز, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىندا قالىپ­تا­سىپ وتىرعان ماسەلەلەردى وڭتاي­لى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولى – ءتاريفتى كوتەرۋ. الايدا تاريف كوتەرىلسە, حالىقتىڭ قال­تا­سىنا تۇسەتىن سالماق تا اۋىرلايدى. ونسىز دا ايلىعىن شايلىعىنا زورعا جەت­كىزىپ وتىرعان بۇقارا ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى اي­تارلىقتاي شىعىن بولماق. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ساراپشىلار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىندى. ءبىرىن­شى­سى – گازداندىرۋ جۇمىستارىن جان­دان­دىرۋ. ەكىنشىسى – كومىرتەگى بەي­تاراپ­تى­عى­نا كوشۋ. مۇنىڭ ارعى جا­عىندا اتوم ەلەكتر ەنەرگياسىن سالۋ باستا­ما­سى­نىڭ باسى قىلتيىپ تۇر.

– قازاقستاننىڭ جىل سايىن شامامەن 400 ملن توننا CO2 شىعاراتىنىن جانە رەسپۋبليكادا ەنەرگيانىڭ كوپ كولەمى كومىر ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەتىنىن ەسكەرسەك, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سونداي-اق بىزدە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جىلۋ ءوندىرۋ پرو­تسەسىندە كومىرگە دەگەن تاۋەلدىلىك جوعارى. ەلىمىز پارنيكتىك گازدىڭ جوعارى شىعا­رىندىلارىمەن جانە باسقا دا قيىن­دىق­تارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە ءماجبۇر. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى قايتا قۇرۋعا قاتىستى بىرقاتار ما­ڭىزدى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. ءبىرىن­شى كەزەكتە ورگانيكالىق وتىن­نان بىر­تىندەپ باس تارتىپ, تازا, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ماڭىزدى. عا­لىم­داردىڭ قازاقستانعا اتوم ەنەرگەتيكاسى قاجەت دەگەن قورىتىندى جا­ساۋى دا سوندىقتان. حالقىنىڭ 40 پا­يىزى اۋىل­دىق جەردە تۇراتىن رەسپۋبليكا ءۇشىن گاز­داندىرۋدىڭ دا الەۋ­مەتتىك ماڭىزى زور. قىسقاسى, كو­مىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا كوشۋ قاۋىپ ەمەس, مۇمكىندىك, – دەيدى عالىم قانات بايعارين.

ينجەنەر-ەنەرگەتيك ولجاس تۇر­ما­نوۆ­تىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ەلىمىز­دىڭ ەنەرگەتيكالىق نىساندارىندا ورىن الىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبارى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ورتاق ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ جوقتىعىنا بارىپ تىرەلەدى. سوندىقتان وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى قاجەت جانە وسى ستراتەگيادان اۋىتقىماعان دۇرىس.

– ءبىزدىڭ الداعى ماقساتىمىز ايقىن ەمەس. سول سەبەپتى الدىدان شىققان فاكتورلاردىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلا بەرەمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. مەملەكەتتىك تۇرعىدان بەكىتىلگەن جوسپار بولۋى كەرەك. ناقتى ماقسات-مىندەتتەر ايقىندالۋى قاجەت. ستراتەگيادان اۋىتقىماي, جوس­پارمەن جۇرگەندە عانا قيىندىقتاردى ەڭسەرە الامىز. جان-جاققا تارتقاننان تۇك وڭبەيدى. اعىمداعى ماسەلەنى شەش­كەنمەن, ارعى جاعىنداعى ۇلكەن پروب­لەماعا بويلاي الماعان كۇيى وتىرا بەرە­مىز, – دەيدى ولجاس تۇرمانوۆ.

تاعى ءبىر قىزىق جاعداي بار. بىزدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قاداعالايدى. ال قالا ىشىندەگى ينجەنەرلىك جەلىلەرگە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جاۋاپتى. سوندىقتان شىعار, ەكىباستۇزداعى اپات كەزىندە ەنەر­گە­تيكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى «جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لى­عىنداعى جاعداي قا­لىپتى, ماسە­لە­نىڭ ءبارى ينجەنەرلىك جەلى­لەرگە قاتىستى بولىپ وتىر» دەپ جاۋاپ­كەر­شى­لىك­تى باسقا ۆەدومستۆوعا ىسىرا سالعىسى كەلگەندەي كورىندى. پارادوكس!

ايتپاقشى, مەملەكەت باسشىسى ورتا­لىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­­گانداردىڭ قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن كو­ميس­سيا قۇرۋدى تاپسىردى. كوميسسيا قۇرا­مىنا باس پروكۋراتۋرانىڭ, جو­عارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ, سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنت­­تىگىنىڭ جانە باسقا دا ۋا­­كى­لەتتى مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ وكىل­دەرى كىرەدى. پرەزيدەنت جۇمىستى ون كۇن ىشىندە ناقتى قورىتىندىلارمەن جانە ۇسى­نىستارمەن اياقتاۋ كەرەكتىگىن ەس­كەرت­تى. دەمەك تاعى ءبىراز بىلىقتىڭ بەتى اشىلۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ قازىر كورىپ وتىر­عا­نى­مىز ايسبەرگتىڭ باسى عانا.