ەكولوگيالىق تولەم ماردىمسىز

جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت

سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەرلان شاياحمەتوۆ پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان حالىققا بەرىلەتىن ماردىمسىز ەكولوگيالىق تولەمدەردى قايتادان قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. «جالاقىمىزعا «ايتۋعا ۇيالاتىن تيىن» عانا قوسىلادى. سوندىقتان ۇكىمەتتەن الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى, ەكولوگيالىق تولەمدەردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەمىز», دەيدى ول.

ەرلان شاياحمەت ۇلىنىڭ «ايتۋعا ۇيالاتىن تيىن» دەپ تۇرعانى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا اي سايىن قوسىلاتىن 1,5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەگى ەكولوگيالىق ۇستەمە – 4 594 تەڭگە. بىراق وعان دا بارلىعىنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. جەكە بيزنەستە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار سول ازىن-اۋلاق تولەمنىڭ ءوزىن الا المايدى. بۇل رەتتە لايىقتى كومەكتىڭ بارىنە بىردەي قولعا تيمەۋى زاڭنىڭ ولقىلىعىنان كورىنەدى.

«سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ 1992 جىلى قابىلدانعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا, ەلەڭ-الاڭ شاقتا قابىلدانعان قۇجاتتىڭ شيكى تۇستارى كوپ. وزگەرىستەر ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى», دەيتىندەردىڭ ءبىرى – ەرمەك مۇرىمباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, 1992 جىلى قابىلدانعان زاڭ ارقىلى بەرىلىپ وتىرعان ۇستەمە قازىرگى زامان تالابىنا مۇلدەم ساي كەلمەيدى. «مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتىندەگى مەكەمەلەردە عانا جالاقىعا قوسىمشا ەكولوگيالىق ۇستەمە ۇزدىكسىز تولەنىپ, دەمالىسقا ون كۇن قوسىلادى. ونىڭ وزىندە دالەلگە سەمەي سىناق پوليگونىنا ارنالعان كۋالىگىڭ بولسا. جەكەمەنشىك نىسانداردا جۇمىس ىستەيتىندەر بۇدان ۇمىتتەرىن الدەقاشان ۇزگەن. بۇل رەتتە باسقا الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى», دەيدى ول.

سەمەي ءوڭىرىنىڭ حالقىنا لايىقتى كومەك بەرۋ قاجەتتىگىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرگە 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كەلگەن ساپارىندا كوتەرگەن بولاتىن. ۇكىمەتكە پوليگون ايماعىن­داعى حالىققا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەك­تىڭ مولشەرى جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى. ءۇش جارىم جىلدان اسسا دا, ۇكىمەتتە ءۇن جوق ازىرگە. ەلوردا جاققا ەلەڭدەپ وتىرا بەرسە, ەرتەڭ كەش بولاتىنىن ەلدەگى قوعام بەلسەندىلەرى تۇسىنگەن ءتارىزدى.

بىلتىر سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرىلدى. وسى جيىندا حا­لىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سارتۋعا با­عىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىس ايتىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مارات قۇرمانباي, قايرات ميراشەۆ, مايرا ابەنوۆا سىندى قوعام بەلسەندىلەرى «پوليگون 21» قوعامدىق قورىن قۇرۋعا باستاماشى بولعان ەدى. قوعامدىق قور بەلسەندىلەرى بۇل كۇندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ءوڭىردىڭ حالقىنا جەتكىلىكتى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ­گە, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزۋگە, قول­دانىستاعى زاڭدى قايتا قاراۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى.

– ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان باستى ماسەلەمىز – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ. قول­دانىستاعى زاڭ بويىنشا ايماقتاعى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ جالاقى­سىنا اي سايىن 4 594 تەڭگە كولەمىندە ەكولو­گيالىق ۇستەمەاقى قوسىلادى. زاڭدا ەكو­لوگيالىق تولەمدى جۇمىس بەرۋشى تولەۋى كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. قازىرگى ەكونوميكالىق كۇردەلى كەزەڭدە بۇل بيز­نەستەگى ازاماتتارعا ايتارلىقتاي قيىن­دىق تۋدىرادى. كاسىپكەرلەردى ءتۇرلى بارەرلەردەن اراشالاپ, قىزمەت ەتۋىنە كەدەرگى جاساماۋ كەرەك», دەيدى مارات قۇرمانباي. – سەمەي ءوڭىرى ەركىن ەكونو­ميكالىق ايماق رەتىندە دامۋعا ءتيىس. سوندىق­تان ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ بارلىعى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنۋى قاجەت. ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا كەم دەگەندە 40-50 پايىز ۇستەمەاقى قوسىلۋى كەرەك. سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى زەينەتكەرلىككە مەرزىمىنەن 10 جىل بۇرىن شىعۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز».

«پوليگون 21» قوعامدىق قورىنىڭ بەلسەندىلەرى قازىرگى ۋاقىتتا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, قول جيناپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا ءوڭىر حالقىنىڭ 100 مىڭ قولىن جيناپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا ارنايى حات جازۋدى جوسپارلاۋدا.

«قوعامدىق قور مۇشەلەرى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرۋگە نيەتتى. ونىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى مەم­لەكەت­تىك ورگاندار, بيزنەس, عىلىم, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت پەن ازامات­تىق قوعام وكىلدەرى كىرۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار اباي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا زاڭ قابىلدانۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى قوعام بەلسەندىسى, مەتسەنات م.قۇرمانباي.

ارالمەن ارامىز جەر مەن كوكتەي

ايتپاقشى ارال وڭىرىندەگى جاعداي سەمەيلىكتەرگە قاراعاندا كوش ىلگەرى. ارالدا ەكولوگيالىق زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسىنا 50 پايىز قوسىمشا تولەم جۇرگىزىلەدى. ال داعدارىس ايماعىندا, قىزىلوردا جانە بايقوڭىر قالاسى بويىنشا, اۋدانداردا ەڭبەكاقىعا 30 پايىز قوسىمشا تولەمدەر قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار قوسىمشا ەڭبەك دەمالىسىن بەرۋمەن بىرگە, ءبىر ايداعى ورتاشا جالاقى ەسەبىنەن ماتەريالدىق كومەك تە كورسەتىلەدى. ءدارi-دارمەكتەردi تەگiن جانە 30 پايىز جەڭىلدىكپەن ساتىپ الۋعا دا جاعداي جاسالعان. ءتىپتى, كوممۋنالدىق قىزمەت, ەلەكتر قۋاتى, گاز, جىلۋ ءۇشiن تولەمدەرگە 50 جانە 25 پايىزعا دەيىن جەڭىلدىك بار. ال مۇنداي جەڭىلدىكتەن قىرىق جىل اتوم سىناعىنىڭ زاردابىن تارتقان ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى نەگە قاعىلىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز.

جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىندا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس وزەكتى ماسەلە كوپ. كوپ بولماي قايتسىن, جيىرما بەس جىل كۇيى كەتىپ, وگەيدىڭ كۇيىن كەشسە. حالىق  جىلدار بويى جيناقتالعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەندى رەتىنە قاراي وڭ شەشىلەرىنەن ۇمىتتەنىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءۇش جىلدا سەمەيگە ءۇش رەت كەلىپ, ەلمەن ەمەن-جارقىن جۇزدەسىپ, قالتارىستا قالىپ قويعان ءوڭىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوزبەن كوردى. كەلگەن سا­يىن سەمەيدەگى ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە تىرەك بولار تاپسىرمالارىن تياناق­تاپ بەرەدى. سونىڭ باستىسى, البەتتە, ءوڭىر حالقىنىڭ دەنساۋلىعى, سىناقتان زارداپ شەككەن تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي قالىپتاستىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل جايىندا مەملەكەت باسشىسى قىركۇيەك ايىندا اباي وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەسكەندە تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى.

«سەمەيدە ەلىمىزدەگى نەگىزگى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان. قازىر مەنىڭ تاپسىرماممەن ءبىلىم ورداسى جانىنان كوپبەيىندى اۋرۋحانا سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا سەمەيدە ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ راديولوگيالىق ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلدى. بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى سالىنىپ جاتىر. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا ايماقتا 65 نىسان سالىنادى. ءبىز يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتارىمىزدى وڭالتۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك», دەپ قىرىق جىل قىرعىننان قابىرعاسى قايىسپاي, جانارىنىڭ وتى سونبەگەن ەلگە ەرەكشە ىقىلاس بىلدىرگەن ەدى.

ازىرگە ۇكىمەت ءۇنسىز بولسا دا, جەر­گىلىكتى بيلىك تاراپىنان ەلورداعا دۇر­كىن-دۇركىن ۇسىنىس جولدانىپ تۇرادى. ارينە, پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعان سەمەي ءوڭىرى حالقى­نىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدى جاڭا­دان قۇ­رىلىپ جاتقان وبلىستىق اكىم­دىك­­تىڭ ەڭسەرە الماسى انىق. وعان ق ۇلىق بول­عانىمەن قاۋقار جوق, قارجى قولبايلاۋ.

اباي وبلىسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەس­تىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اينۇر سۇلتانوۆانىڭ ايتۋىنشا, وبلىس­تىق اكىمدىك, قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە بىرنەشە باعىتتا ۇسىنىستار جولدانعان.

«زەينەتكەرلىك جاستى تومەندەتۋ, تولەمدەردىڭ كولەمىن ءوسىرۋ, قوسىمشا جەڭىل­دىكتەردى قاراستىرۋ سياقتى ۇسى­نىس­تارىمىزدى جولدادىق. اتالعان مينيستر­لىكپەن ءتيىستى زەرتتەۋلەر جاسالىپ, قازىرگى كەزدە بىرقاتار شارالار جوبا­سى قاراستىرىلىپ جاتىر. زاڭعا وزگەرىس­تەر ەنگىزۋ ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرە­تىن بولعاندىقتان, ناقتى اقپارات بەرە ال­مايمىن», دەدى باسقارما باسشىسى.

قىرىق جىل اتوم اجداھاسىنىڭ زاردابىن تارتقان سەمەي ءوڭىرى حالقىنىڭ بار ءۇمىتى ەندىگى جەردە ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەستيتىن ۇكىمەتىندە. لايىقتى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاساۋدى سىناقتان تاۋقىمەت تارتقان ءوڭىر جۇرتىنىڭ جىلدار بويى سارىلا كۇتىپ جۇرگەن ارمانى دەۋگە بولادى.

ەرزات جانات ۇلى,

جۋرناليست

سەمەي