سىرداريا وزەنى بويىندا ورنالاسقان قىزىلوردا قالاسىندا ايماقتىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان ءبىلىم-عىلىم ورداسى بار. بۇل – قاسيەتتى دە كيەلى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى. ءبىلىم قۋىپ, ارمانىنا اياق باسىپ, كەلەشەككە قۇلاش سەرمەگەن جاستارعا ءومىر ەسىگىن, ايقارا قۇشاعىن اشاتىن وسى وقۋ ورداسى تالاي تۇلەكتى تۇلەتىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تابۋىنا كەڭ جول اشتى.
بۇگىندە اتالعان وقۋ ورنىنىڭ قۇرىلعانىنا 85 جىل تولىپ وتىر. سوناۋ 1937 جىلى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى كىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اتانعان ۋنيۆەرسيتەت عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە مىڭداعان تۇلەككە ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەردى. تاريحى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ دامۋ بەلەسىندە ءتۇرلى كەزەڭنەن ءوتىپ, ۇنەمى العا ۇمتىلىپ, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا جاڭالىقتار مەن جاقسىلىقتاردىڭ جارشىسىنا اينالدى. وقۋ ورنىن بىتىرگەن ماماندار ەلىمىزدە جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردە ءبىلىم-عىلىم, ونەر, مادەنيەت, سپورت, تەحنيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ت.ب. سالالاردا زور تابىستارعا جەتىپ, ەلىمىز ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانداردىڭ الدىڭعى لەگىندە و.كاماردينوۆ, ا.ايتمۇحانبەتوۆ, ب.دوسمانبەتوۆ, ۋ.بيشىمباەۆ, ن.كۇنحوجاەۆ, ا.كانتسەۆ, س.بەكپاەۆ, م.كيرەەۆ, ر.امىرەەۆ, ا.ورازاليەۆ, ن.جۇنىسوۆتەردى تاعى باسقا كوپتەگەن كىسىنى اتاپ وتۋگە بولادى.
كەڭەس ءداۋىرى تۇسىندا بۇل ءبىلىم وشاعى تەك قىزىلوردا وبلىسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شىمكەنت, اقتوبە ءوڭىرىنىڭ مەكتەپتەرىنە دە جوعارى بىلىكتى مۇعالىمدەر دايارلاعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ۋكراينانىڭ كوپتەگەن جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى – كيەۆ, حاركوۆ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى قىزىلورداعا كوشىرىلىپ, وسى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ بازاسىندا جۇمىس ىستەدى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن دە ينستيتۋتتا ۋكراينادان كەلگەن كوپتەگەن جەتەكشى پروفەسسور جۇمىسىن جالعاستىردى. ۋكراينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر كىتاپ قورىنىڭ ءبىر بولىگى, وقۋ جانە زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتار ينستيتۋتقا سىيلىق رەتىندە بەرىلدى.
وقۋ ورنىنا بىلىكتى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا ينستيتۋت رەكتورى ورالحان كاماردينوۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ول كىسى كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا جاس مامانداردى جىبەرىپ, ولاردىڭ عىلىم جولىنا تۇسۋىنە ۇلكەن ىقپال جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سىر وڭىرىنە مىقتى عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارى عىلىمي جۇمىستارىن قورعاپ كەلدى.
مەن اتالعان وقۋ ورنىنا 1975 جىلى ءتۇسىپ, 1979 جىلى فيزيكا-ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتىم. ومىردەن ءوز ورنىمدى تاۋىپ, ۇنەمى العا ۇمتىلۋىما ءوزىم ءبىلىم العان وقۋ ورنىنىڭ, ونىڭ ىشىندە فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ايرىقشا ماقتانىشپەن ايتار ەدىم.
«ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى جاقسى ۇستازدان» دەيدى ۇلى اباي. ءار ادام ومىرگە كەلىپ, ەس ءبىلىپ, وڭى مەن سولىن تانىعاندا, اتا-انادان كەيىنگى ونىڭ بويىنا ءتالىمدى تاربيە مەن سانالى ءبىلىم ءدانىن ەگەتىن ۇستازى ەكەنى داۋسىز. ۇستازدىڭ شاكىرتىنە بەرەر ءبىلىمى, كورسەتەر جولى ۇشان-تەڭىز. كەز كەلگەن ۇستاز شاكىرتىنىڭ وزىنەن وزىپ, بيىكتەرگە اياق باسۋىن, بيىك شىڭداردى باعىندىرۋىن ارماندايدى. مۇنى ۇستاز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, ونىڭ ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەرى, ارتىندا قالدىرعان وشپەس ءىزى, ۇكىلى ءۇمىتىنىڭ شۋاقتى ساۋلەسى عانا بەرە الادى.
ستۋدەنت كەزىمىزدە ق.جاڭابەرگەنوۆ, ب.قاشقىنباەۆ, يۋ.كيم, م.اۆەربۋح, ش.كۋدەباەۆا, ۆ.درونوۆا, ۆ.كيم, ح.نۇعمانوۆا, ج.ساتباەۆا جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلاعاتتى ۇستازىمىزدان, پروفەسسور اعايىمىزدان تەرەڭ ءبىلىم, ءتالىمدى تاربيە الدىق. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەندەي, وسى كىسىلەردىڭ جولىن قۋىپ, ولارعا ۇقساۋ, سول كىسىلەردەي بولۋ – ءبىزدىڭ ۇلكەن ارمانىمىز, ومىرلىك ماقساتىمىز بولاتىن.
وسىنداي ۇستازدارىمىزدىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, جاقسى وقىپ, ۇلگىلى شاكىرت بولىپ, سول كىسىلەردىڭ قولداۋىمەن, باعىت-باعدار بەرىپ جول كورسەتۋىمەن ۋنيۆەرسيتتەتتە ۇستاز بولۋ باقىتى بۇيىردى. پۋششينو قالاسى رەسەي عىلىم اكادەمياسى بيوفيزيكا ينستيتۋتىندا 8 جىلعا جۋىق ۋاقىتىمدى ارناپ, عىلىممەن اينالىسىپ, ستاجەر-زەرتتەۋشى, اسپيرانت, اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ, عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورلىعىنا ديسسەرتاتسيا قورعادىم.
ءوزىم ءبىلىم العان وقۋ ورنىندا قىزمەتتىك جولىم باستالىپ, قاراپايىم وقىتۋشىدان, بارلىق قىزمەت ساتىسىنان ءوتىپ, ءوز ۋنيۆەرسيتەتىمنىڭ رەكتورلىق قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدىم.
بۇدان ءارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە دەپارتامەنت ديرەكتورى, ەكى كوميتەت توراعاسى, ۆاك توراعاسى, جاۋاپتى حاتشى, پرەزيدەنت جانىنداعى باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى – استانا قالاسىنىڭ كۋراتورى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتورت وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولدىم. ومىردە قانداي بيىكتەردى باعىندىرىپ, قانداي جەتىستىكتەرگە جەتسەم, ول ءوزىمدى تۇلەتكەن وقۋ ورنىمنىڭ, ۇلاعاتتى ۇستازدارىمنىڭ ۇلكەن ەڭبەگى, سول كىسىلەردىڭ ماعان ارتقان زور سەنىمى دەپ بىلەمىن.
ۋنيۆەرسيتتەتتىڭ تاريحىن ەسكە العاندا, ونىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسقان تانىمال تۇلعا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى باقبەرگەن سارسەن ۇلى دوسمانبەتوۆتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ب.دوسمانبەتوۆ وقۋ ورنىنا پەداگوگيكالىق ينستيتۋت كەزىنەن رەكتور بولىپ, ونى جان-جاقتى دامىتۋعا, مىقتى ماماندار اكەلىپ, عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. وقۋ عيماراتتارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولاردىڭ اينالاسىنىڭ اباتتاندىرىلۋىنا, ساۋلەتىن ارتتىرىپ, سۋبۇرقاقتار سالىپ, اعاش ەگىلۋىنە زور كوڭىل ءبولىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتتى. ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن وقۋ ورنىن ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە كوتەرىپ, قورقىت اتا ەسىمىنىڭ بەرىلۋىنە دە ب.دوسمانبەتوۆ ۇلكەن ەڭبەگىن ءسىڭىردى.
1996 جىلى مەن وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولدىم. بۇل ۋاقىتتا دا ۋنيۆەرسيتەتتە كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ, وقۋ ورنى قارقىندى تۇردە دامۋ جولىنا ءتۇستى. مەن رەكتور بولعان وسى تۇستا, ياعني 1997 جىلى ماعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ باقىتى بۇيىردى. ۇجىم مۇشەلەرى وسى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, اتسالىستى. ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا مەرەيتويىمىز ءوز دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتتى. سول ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسىن, ينتەرنەت-تەحنولوگيالاردى وقۋ ۇدەرىسىنە تەرەڭدەتە ەنگىزىلۋ باستالدى, شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن حالىقارالىق بايلانىستار نىعايتىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق ماماندىقتار بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت كادرلارىن قايتا دايارلاۋ ءۇشىن سىر وڭىرىندە مۇناي سالاسىندا جۇمىس اتقارعان كانادالىق «Hurricane Hydrocarbons» كومپانياسى جانە وڭتۇستىك البەرتا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىمەن (SAIT) كەلىسىمشارت ازىرلەنىپ, قول قويىلدى. وسى جوبا اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە 600 مىڭ كانادالىق دوللارعا قۇرال-جابدىق اكەلىندى.
ءبىز جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسىپ كاسىبي ستاندارتتار نەگىزىندە جىل سايىن جاڭارتىلاتىن وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋدە SAIT-جوباسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرىن زەرتتەدىك. جوبا ارقىلى ءارتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 30 وقىتۋشىسى وسى SAIT جوباسى نەگىزىندە كانادادا 6 ايلىق قايتا دايارلاۋ كۋرسىنان ءوتتى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەرەيتويىنا دايىندىق بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۋزەي جاساقتالدى, وعان بۇكىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريحى, 60 جىلدا جاسالعان جەتىستىكتەر شەجىرەسى جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, رەكتورلار گالەرەياسى, كورنەكتى عالىمدار ەڭبەكتەرى مەن سۋرەتتەرى, فاكۋلتەتتەردىڭ قۇرىلىمدىق تاريحى, تۇلەكتەر جەتىستىكتەرى جانە ت.ب. ءتۇرلى ەكسپوزيتسيالار دايىندالدى. مۋزەي الماتى قالاسىنان ارنايى شاقىرۋىمىزبەن كەلگەن ەلىمىزگە بەلگىلى ارحيتەكتور, سۋرەتشى امانجول نايمانباەۆتىڭ باسقارۋىمەن جۇيەلى تۇردە بەزەندىرىلىپ, تالاپقا ساي دايىندالدى. بۇل سول ۋاقىتتاعى قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىنداعى ەڭ كورنەكتى بەزەندىرىلگەن مۋزەي بولاتىن.
ۋنيۆەرسيتەت جانىندا دارىندى وقۋشىلار ءۇشىن اشىلعان ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى قازاق-تۇرىك ليتسەيى جۇمىس ىستەدى. مەرەيتويعا تۇركيا ەلىنەن دە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى تۋران يازگان, نامىق كەمال زيابەك, ۇكىمەت مۇشەلەرى, كوپتەگەن عالىم كەلىپ قۋانىشىمىزبەن ءبولىستى.
وبلىس, كالا باسشىلارى وسى مەرەكەنى وتكىزۋگە ۇلكەن ءمان بەردى, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. سول ۋاقىتتاعى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جانە قالا اكىمى باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ قازىرگى قىزىلوردا قالاسىنىڭ باس الانىڭدا ورنالاسقان باس عيماراتىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە سىيعا تارتتى.
باعامداپ وتىرساق, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 جىلدىق تويىنان كەيىن دە شيرەك عاسىر ءوتىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا ق.بيسەنوۆ, ب.مومىنباەۆ ءوز ۇلەستەرىن قوستى.
كەيىنگى ۋاقىتتاردا قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جاقسى قارقىنمەن دامىپ, ۇلكەن قادامدارعا قاراي اياق باسىپ كەلەدى. بيىل وقۋ ورنىنىڭ ازيا QS رەيتينگىنە ەنۋى وقۋ ورنىنىڭ بولاشاققا باتىل قادام جاساپ, جان-جاقتى تۇرعىدا الەۋەتىنىڭ ارتىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەندىگىنىڭ كەپىلى ەكەنى ءسوزسىز.
2019 جىلى پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزىپ, تىڭ باستامالار مەن ناقتى شەشىمدەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا جول اشتى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرىلىمىندا كورپوراتيۆتىك جۇيە قۇرىلىپ, اكادەميالىق جانە باسقارۋ ەركىندىگى, اشىقتىق, اكادەميالىق شىنايىلىق قاعيداتتارى ەنگىزىلدى. سالانى قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى ارتىپ, ءبىلىم مەن عىلىمعا بولىنەتىن گرانتتار سانى كوبەيدى.
بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن رەتتەپ, وقىتۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى, وقۋ-عىلىمي زەرتحانالاردى, كومپيۋتەرلىك تەحنيكالاردى, جاتاقحانالارداعى ستۋدەنتتەر جاعدايىن جاقسارتۋعا كەڭ جول اشتى.
2018 جىلى مەكتەپ, كوللەدج ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر ءۇشىن باكالاۆرياتقا بولىنەتىن گرانتتار سانى 53,6 مىڭ, ال ورتاشا قۇنى 400 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, 2022 جىلى ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانى 73 مىڭعا جەتىپ, كۇنى 1 ملن-عا دەيىن ءوستى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇلعايىپ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. وسى ارقىلى الەمدىك QS رەيتينگىنە 2020 جىلى ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتتەرىنىڭ 10-ى عانا كىرسە, وسى جىلى ولاردىڭ سانى 16-عا جەتتى.
2018 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) ۇلەسى 0,13 پايىزدى عانا قۇراسا, پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2020 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان 60%-دان اسا ءوسىپ, 2025 جىلعا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىن ءىجو 1%-ىنا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
بيىل 500 عالىمنىڭ الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتۋىن ۇيىمداستىرۋ جاڭا جوباسى جانە جاس عالىمدارعا جىل سايىن 1000 گرانت بولەتىن «جاس عالىم» جوباسى باستالادى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ عالىمدارى مەملەكەت تاراپىنان عىلىمنىڭ ناقتى قولداۋىن سەزىنىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن عىلىمي جوبالار بويىنشا جىلىنا ءبىر عانا كونكۋرس وتكىزىلسە, قازىرگى ۋاقىتتا جىلىنا ءۇش ءتۇرلى كونكۋرستار وتكىزۋ قولعا الىندى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ەكىگە ءبولىنۋى – جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن قارقىندى تۇردە دامىتۋعا كەڭ جول اشىپ, تىڭ وزگەرىستەرگە زور سەرپىن بەردى. جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جاڭا باسشى ساياسات نۇربەكتىڭ كەلۋىمەن الەمدىك ءبىلىم-عىلىم كەڭىستىگىمەن تىعىز بايلانىستار ورناتىلىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم مەن عىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدى. مينيسترلىكتە جاستاردىڭ شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىنە زور كوڭىل ءبولىنىپ, ولاردى عىلىمعا كوپتەپ تارتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس باستالدى. مىنە, وسى جۇمىستىڭ بارلىعى جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى جانە ايقىن قادامدار دەپ ايتۋعا بولادى.
ارينە, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا بولىپ جاتقان وسىنداي جاڭالىقتار قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دە جوعارى قارقىنمەن دامىپ, العا قاراي وزۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى. وسى وڭ وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋىنا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بەيبىتكۇل سارسەمحانقىزى كاريموۆا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا.
اتالعان ۋنيۆەرسيتەت بۇگىندە ەلىمىزدىڭ پەداگوگيكا سالاسى مەن ەكونوميكا جانە باسقا دا ءتۇرلى سالالارى ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن, بيىل ازيا QS رەيتينگىنە ەنگەن ەلىمىزدەگى كەڭ تانىمال, جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەتتەن مىقتى عالىمدار, ۇزدىك مۇعالىمدەر, بىلىكتى ينجەنەرلەر, قۇرىلىسشىلار, كەنشىلەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ەلىمىزگە تانىمال سپورت جانە ونەر قايراتكەرلەرى شىقتى. ولار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, الىس-جاقىن شەتەلدەردە ابىرويلى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا دا ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى بيىك بەلەستەردى, اسقاق اسۋلاردى, زاڭعار شىڭداردى باعىندىرا بەرەدى دەپ كامىل سەنەمىن.
بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ,
قاراعاندى يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك
