قوعام • 27 قاراشا، 2022

كاسىبي جۋرناليستيكا: قاۋىپ-قاتەرلەر داۋىرىندەگى مەديا

171 رەت كورسەتىلدى

اياقتالىپ كەلە جاتقان جىلعا كوز جۇگىرتەر بولساق، بىلتىرعى مەن بيىلعى مەديا قۇرىلتاي اراسىندا تالاي ماڭىزدى وقيعالار ءوتتى. دۇربەلەڭ دۇنيەنىڭ ءار شالعايىنان قىلاڭ بەرىپ جاتقان جاعدايلار، ادام بالاسىن ارا-تۇرا سىلكىلەپ الاتىن تابيعي قۇبىلىستار، ءتۇرلى ساياسي مۇددەلەر وتىن جاققان اينالاداعىلاردىڭ قاقتىعىسى... وسىنداي جاعدايدا كاسىبي جۋرناليستيكا مەن بلوگەرلىكتىڭ ورتاسىندا قالعان وقىرمان جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن، شىنايى مالىمەتتى جالعان اقپاراتتان قالاي اجىراتادى؟

مەديا نارىق­تى دامىتۋدى كوزدەيتىن ءداستۇرلى قۇرىلتاي بيىل «سىرتقى قاۋىپتەر مەن ىشكى قاتەرلەر داۋىرىندەگى مەديا» تاقىرىبىن تاڭدادى.

كۇنى بويعى بەس بىردەي پانەلدىك وتىرىس باق تۋرالى زاڭناماداعى وزگە­رىستەردى، ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى وقيعالار مەن قوعامدىق پىكىردى باسقارۋ، مەدياداعى تاۋەلسىز جوبالاردى دامىتۋ مەن ولاردىڭ نارىققا اسەرىن، Telegram ارناداعى قازاقتىلدى سەگمەنتتىڭ الەۋەتىن، سونداي-اق قارجى جۋرناليستيكاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

Factcheck.kz-ءتىڭ «داعدارىس كەزىندەگى جالعان اقپاراتپەن كۇرەسۋ. كەيستەردى تالداۋ» شەبەرلىك دارىسىمەن مارەگە جەتكەن جيىندا قازاقستان ءباسپاسوز كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى، Media قۇرىلتاي جوباسىنىڭ اۆتورى ءارى جەتەكشىسى اسەل قاراۋىلوۆا: «14 جىلدان بەرى مەديا كەڭىستىكتىڭ ەڭ وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەرىن بارىنشا اشىق تالقىلاۋعا ۇمتىلىپ كەلە جاتقان سوڭعى مەديا قۇرىلتايدان كەيىن دە ەل ومىرىنە وراسان ىقپال ەتىپ وتىرعان كوپ وقيعا بولدى. بۇل جاعدايلار قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن سىرتتان اسەر ەتۋ تۇرعىسىنان قان­شا­لىقتى وسال ەكەنىن كورسەتتى. بارشامىزعا – مەملەكەتتىك ورگاندار، ازاماتتىق قوعام، مەدياعا اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسىن ازىرلەپ، وتان­دىق مەديانىڭ قوعامدىق پىكىرگە ىقپالىن ارتتىرۋ قاجەت»، دەدى.

جۋرناليست قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ كەرەك

الدىمەن «قازاقستانداعى مەديا زاڭنامانىڭ الداعى رەفورمالارى. نەنى ءبىلۋ جانە نەنى ەسكەرۋ قاجەت؟» تاقى­رىبىندا وتكەن پانەلدىك وتىرىستىڭ مىنبەرىنە شىققان سپيكەرلەردىڭ ءبارى دە باق تۋرالى زاڭ جوباسى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل وتىرىستىڭ تىزگىنىن قۇقىقتىق مەديا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلميرا ءبىرجانوۆا ۇستاپ، «قۇقىقتىق مەديا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ديانا وكرەموۆا، ء«ادىل ءسوز» قق پرەزيدەنتى تامارا كالەەۆا، «Digital Paradigm» قق پرەزيدەنتى ەلجان قابىشەۆ سىندى اقپارات ايدىنىنداعى زامانداستارىنا ءسوز بەردى.

باستى ساۋال – باق تۋرالى زاڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ، پىسىقتاۋدىڭ جاي-جاپسارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى زاڭ جوباسى الداعى 2023 جىلدىڭ اياعىنا قاراي قابىلداناتىنىن مالىمدەدى. قازىر تۇجىرىمداما ۇستىندەگى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. ال باق-تى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ۇسىنىستار بۇل جۇيەنى تولىق قايتا رەفورمالاۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە جۋرناليستەردىڭ اقپارات الۋ بارىسىندا تۋىندايتىن كەدەرگىلەر ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق.

وسى ورايدا ء«ادىل ءسوز» ۇيىمى ءسوز بوس­تاندىعىنا كەپىلدىك بەرۋگە قا­تىستى وزدەرى جاساعان زاڭ جوباسىن ۇسىندى. قالاي دەسەك تە، ينتەرنەت سالا­سى­نىڭ جۇمىسىن رەتتەۋگە تۋرا كەلە­تى­نى كورىنىپ وتىر. بىراق ونلاين جارنا­مالارعا قاتىستى ماسەلەلەر جەكە زاڭدا قاراستىرىلماق.

ال ەندى قازاقتىلدى جۋرناليستەر ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق، بۇل دا مەديا مەنەدجمەنت پەن مەملەكەتتىك ءباسپاسوزدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنەن اينالىپ وتە المايدى. دەگەنمەن مەديا نارىقتاعى جاعدايدى تولىق قاراستىراتىن بولساق، قازاقتىلدى، ءورىستىلدى ورتانىڭ دا بارلىق تۇيتكىلى بىردەي. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قازاقستانعا باق تۋرالى جاڭا زاڭ مىندەتتى تۇردە كەرەك. بىراق قازىرگى جاعدايلاردى قاپەردە ۇستايتىن بولساق، بۇل قۇجات مەديا سالاسىن رەتتەۋشى عانا ەمەس، قولداۋشى دا بولۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى، بۇل زاڭ جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ، ولاردىڭ جۇمىسىن كاسىبي تۇرعىدا جۇرگىزۋگە بارىنشا كەپىلدىك بەرە الا ما؟ سوندىقتان زاڭ قابىلدانباي تۇرعاندا مەديا ساراپشىلار مەن باق-تىڭ بەلدى وكىلدەرى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالىپ، بارلىق ۇسىنىس، پىكىر، كوزقاراستار ەسەپكە الىنعانى ءجون.

باق تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدانىپ قانا قويماي، ول جۋرناليستەردىڭ ءوز قۇقىعىن تاجىريبە جۇزىندە پايدالانۋعا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سوندىقتان پانەلدىك وتىرىستا ءسوز العاندار كەلەسى قۇرىلتايدا جاڭا زاڭدى تالقىلايتىندارىنا سەنىپ تاراستى.

تاۋەلسىز مەديا جوبالار

ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن كاسىبي كونتەنتتى تەك كاسىبي رەداكتسيالار عانا قۇرا الادى، ال قالعانى – قوعامدىق بەلسەندىلىك پەن ازاماتتىق ۇستانىم دەپ كەلگەنىمىز راس. ال كەلەسى قادام ءتىپتى كەرەعار: مەديا دەگەنىمىز – قازىر كىم تۇراقتى تۇردە ءوز اۋديتورياسى ءۇشىن كونتەنت قۇرا الاتىن بولسا، سولاردىڭ بارلىعى.

«باق-تاعى تاۋەلسىز جوبالار مەن ولاردىڭ نارىققا اسەرى. جۋرناليستەر – «لومدار» جانە رەداكتسيالىق ساياسات» تاقىرىبىن بەلگىلى مەدياساراپشى ەرلان سۇلەيمەنوۆ جۇرگىزدى.

قۇرىلتايدا سپيكەرلەر قاتارىنان تابىلعان «Qumash» جوباسى مەديا رەتىندە وتكەن جىلى عانا رەسمي تىركەلگەن. بۇل جوبا ون جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «داۆاي سحوديم» پورتالىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«Qumash» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى باقداۋلەت يساەۆ قاتارلارىندا ساياساتپەن ءىسى جوق جاستار دا بار ەكەندىگىن، وسى جوبا ارقىلى بەيتاراپ جاستاردىڭ Instagram، Telegram-داعى تەرەزەسىن ولاردىڭ ءوز تىلىندە، ءازىل-قالجىڭمەن قاعۋعا شەشىم قابىلداعانىن ايتادى. ەگەر قازىر «Qumash» كونتەنتى قالىپتاسىپ، ءتىپتى بۇل كوماندا كاسىبي جۋرناليستەر قاتارىن كوبەيتۋگە شەشىم قابىلداپ، الەۋەتتى جارناما بەرۋشىلەر پايدا بولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، ەندىگى جەردە تاۋەلسىز جوبالارمەن دە ساناسۋعا تۋرا كەلمەك.

ال «Airan» جوباسىن يندۋستريالدى عانا ەمەس، جەكە وقيعا دەپ قابىلداۋعا بولادى. اينالامىزداعى ساياسي وقيعالار بۇل جوباعا باسقا فورماتتا، YouTube-تە كاسىبي جۋرناليستيكا جاساۋعا تۇرتكى بولعان.

قازىر «اiran» – «Azattyq»، «حابار» مەن «ەۆرونيۋس» سياقتى تەلەارنالاردا جۇمىس ىستەگەن مامانداردان قۇرالىپ وتىر. باستى يدەيا – كاسىبي ۆيدەوجۋرناليستيكا جاساۋ، كۇندەلىكتى ايتىلاتىن سانالىلىق، اشىقتىق، پىكىر الۋاندىعى، تاپتاۋرىن كوزقاراستاردى جەڭۋ سياقتى سوزدەرگە ماعىنا بەرۋگە كۇش سالۋ.

بار بولعانى 2022 جىلدىڭ تامىزىنان بەرى جۋرناليستيكانىڭ زاماناۋي جا­نرىن­­دا جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن كوماندا روليكتەرىنىڭ قارالىمىن قازىر 15،7 ميلليونعا جەتكىزىپ وتىر.

«Shishkin_like» جوباسىمەن ءوز اتىنا جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن دميتري شيشكين «مايدا-شۇيدە» مەديا دەگەنگە نامىس­تانبايدى. ەڭ باستىسى، اتالعان جوبادا انونيمدىك ماتەريالدار جوق. ءاربىر ماقالادا ەسىمى ەلگە تانىلعان، بەدەلى بار جۋرناليستەردىڭ اتى-ءجونى تۇر. دميتري شيشكين ءوز كونتەنتىندە ايتارلىقتاي تابىس تاپپاسا دا، ءتۇرلى ۇسىنىستار مەن جارناما بەرۋشىلەر بىردەن پايدا بولعانىن، ءتىپتى جيىركەنىشتى ۇسىنىستار بار ەكەنىن جاسىرمايدى.

«Protenge.kz» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءجاميلا ماريچەۆانى تاۋەلسىز جوبالار، ميكرو-مەديانىڭ ارداگەرى دەسەك تە بولادى. بۇل جوبانىڭ ارتىندا كىم تۇر دەگەن ساۋالعا ماريچەۆا «ارينە، ءوزىم» دەپ جاۋاپ بەردى.

الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مەديانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءسوز بوستاندىعى بولعانىمەن، مۇددەلى تاراپتاردان ايتەۋىر ءبىر قىسىمنىڭ بولاتىنى داۋسىز. «بىرەۋلەرگە جاقپاي قالاتىن جازبالاردى الىپ تاستاۋ قانشا تۇرادى؟»، دەگەن ساۋالعا ماريچەۆا «ونداي جاعدايلار بولعان ەمەس» دەپ سەندىردى.

– ميكرومەديانى اقپاراتتىق كيللەر­لىكپەن سالىستىرماۋ كەرەك. مەنىڭ ارىپتەستەرىم ينفوكيللەرلىكپەن اينالىسۋدى ماسقارا بولۋ دەپ بىلەدى، ولار وندايمەن اينالىسپايدى. بۇل ترەند دينوزاۆرلار سياقتى كەلمەسكە كەتۋ كەرەك. كوكەيدە ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق مۇددە تۇرۋى قاجەت. ماسەلەن، ارتىندا كەمى جۋرناليستيكادا 20 جىل جۇرگەندەر تۇرعان ميكرومەديا مەن ءانونيمدى Telegram-كانالدار – بۇلار باسقا. ءبىز مالىمەتتەرمەن، سپيكەرلەرمەن ەتيكامەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ، ءوز الاڭىمىزعا دۇرىس باعىت بەرگىمىز كەلەدى، – دەيدى جوبا اۆتورى.

قىسقاسى، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مەديانىڭ ارتىقشىلىعى، ءداستۇرلى جۇيەگە قاراعاندا قىمبات ەمەس. وعان قوسا اۋديتوريانىڭ اڭدىسىن بىردەن ءبىلىپ وتىرۋعا بولادى، كەرى بايلانىس بار. الايدا تاۋەلسىز جوبالاردى جۇرگىزىپ، جۇمىسىن جولعا قويۋعا دا ينۆەستيتسيا كەرەك. سوندىقتان ءبىز ءوز سوزىمىزگە جاۋاپ بەرە الامىز دەيتىن كونتەنتتىڭ ار جاعىندا دەمەۋشى، يدەيا، مۇددە يەلەرى تۇرعانىن ۇمىتپاعان ءجون.

پر

قازاقتىلدى تەلەگرام ارنالار

تەلەگرام ارنالارداعى تاۋەلسىز جوبالاردان كەيىن كەزەك قازاقتىلدىلەرگە كەلدى. قازاقستانداعى قازاقتىلدى ارنالاردىڭ سانى ءورىستىلدى ارنالار سانىنان 5 ەسە از جانە Tgstat، Telemetr سەرۆيستەرىندە قازاقتىلدى اۋديتورياعا قاتىستى زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ۇستىنە بولجامدى الەۋەتتى اۋديتورياسى 3 ميلليون توڭىرەگىندە عانا. بىراق وسىنىڭ بارىنە قاراماستان، قازاقتىلدى تەلەگرام ارنالاردا ىلگەرىلەۋ بار ەكەنىن جوققا شىعارماعان ءجون. مىسالى، «Dauletten» جابىق ارناسىنىڭ اۋديتورياسى بارلىق ءورىستىلدى تەلەگرام ارنالاردان اسىپ تۇسەدى. اۋديتورياسى – 336 مىڭ ادام. ءبىر پوستىڭ ورتاشا قارالىمى – 82 مىڭ. دەگەنمەن بۇلاردا مۋزىكا، كينو، مۋلتفيلم سىندى باعىتتاردىڭ ۇلەسى باسىم. ساياسي، ەكونوميكالىق، قارجىلىق كونتەنتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. ال «Dala inside» تەلەگرام ارناسىنىڭ جەتەكشىسى دۋمان بىقاي ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى رەسۋرس­تارىنا كۇنىنە 70 مىڭداي ادام كىرەدى دەيدى.

ەندىگى جەردە مۇناي-گاز، تاۋ-كەن ءوندىرىسى سىندى ماماندانعان سالالاردا ارنايى تەلەگرام ارنالارعا ۇلكەن سۇرانىس بار ەكەنىنە توقتالا كەتۋ كەرەك.

«قازاقتىلدى تەلەگرام ارنالار. نارىق الەۋەتى. وتاندىق پودكاستار. زەرتتەۋ قورىتىندىسى» تاقىرىبىنداعى پانەلدىك وتىرىستا «Dauletten»، «Dala inside»، «Paranoia.kz»، «Ongar online»، «قۇرالاي حانىم» تەلەگرام ارنالارىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن ەۋرازيالىق Arbat.media پورتالىنىڭ باس رەداكتورىنا ءسوز بەرىلدى.

وتاندىق پودكاستار بەتالىسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر تۋرالى «Oy-Detox» پودكاستىنىڭ اۆتورى اينەل ءامىرحان: «مەديا قۇرىلتاي اياسىندا «تانىس تا بەيتانىس پودكاست الەمى» كىتابىندا كورىنىس تاباتىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى جاريالاندى. زەرتتەۋ ەكى كەزەڭنەن تۇردى: كوپشىلىك اراسىندا ساۋالداما جانە كاسىبي پودكاستارمەن سۇحبات. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ ىشىندە ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەر باسىم، قاتىسۋشىلاردىڭ جاسى 16 مەن 54 جاس ارالىعىن قامتىدى. ءار سالانىڭ ماماندارى پودكاست تىڭداعانىمەن، مۇعالىمدەر، ستۋدەنتتەر، جۋرناليستەر، ءىت سالاسىنىڭ ماماندارى باسىم بولىپ شىقتى. بۇل جالپى پودكاستى كەز كەلگەن ماماندىق يەسى تىڭدايتىنىن جانە قىزىعۋشىلىق پەن تاقىرىپ اياسى وتە كەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. تىڭداۋشىلار قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن قامتىعانىمەن، باسىم بولىگى الماتى مەن استانادان، وعان قوسا وسى قالالاردا باسقا ءوڭىردىڭ تۋمالارى دا وقۋ، جۇمىس بارىسىمەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. پودكاستى كوبىنەسە قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە تىڭدايدى»، دەيدى.

اينەلدىڭ ايتۋىنشا، پودكاست تىڭداۋ­شىلار سمارتفوندى كوبىرەك قولدانادى جانە Apple podcast پەن Google podcasts قوسىمشالارى باسقالارىنا قاراعاندا تانىمال. پودكاستى باسقا مەديامەن سالىستىرعاندا ءجيى تىڭدايتىندار ىشىندە «تەلەديدار كورگەننەن گورى، پودكاستى جيىرەك تىڭدايمىن» دەگەندەر – 36، «كينو مەن سەريال كورگەننەن گورى، پودكاستى جيىرەك تىڭدايمىن دەۋشىلەردىڭ 22 پايىز بولۋى اۋديو ءونىم تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى ءوسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. پودكاست ارقىلى پايدالى اقپارات الىپ، جاڭا نارسەنى ءبىلىپ، وعان قوسا وزدەرى سياقتى قاراپايىم ادامداردىڭ دا قولىنان كەلەتىنىن ءبىلۋ ادامداردىڭ وزدەرىنە سەنۋىنە كۇش-جىگەر بەرەدى. بولاشاقتا قازاق تىلىندەگى پودكاستاردىڭ ءوز دەڭگەيىنە ساي تىڭدار­مانى كوبەيىپ، تانىمالدىلىعى ارتا بەرە­تىنىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى بولۋى عاجاپ ەمەس.

اتالعان سەسسيانىڭ مودەراتورى ايبار ولجاەۆ «الداعى ۋاقىتتا قازاق­تىلدى تەلەگرام ارنالاردىڭ اۋديتورياسى جىلىنا 8-12 پايىز قارقىنمەن وسەدى»، دەيدى. سول سياقتى باسپانا، اۆتونارىق، ينۆەستيتسيالار سياقتى سالالىق تاقىرىپتاعى جاڭا ارنالار پايدا بولماق.

ىسكەرلىك، قارجىلىق جۋرناليستيكا نەگە كەنجە قالادى؟

بيىلعى مەديا قۇرىلتاي «قازاقستان­داعى ىسكەرلىك جانە قارجىلىق جۋرناليس­تيكانىڭ قوعامدىق پىكىرگە ىقپالى» تاقى­رىبىمەن مارەگە جەتتى. كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە وراي ءنازيا جويامەرگەنقىزى، گۇلزات نۇرمولدا، ءاسيا اكيشەۆا سىندى ارىپتەستەرىمىز بەن UIB بيزنەس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميست ماقسات حالىق، «DN Group Kazakhstan» PR مامانى، قارجىگەر دوسبول ارىستانبەك، Qazaq Media Association توراعاسى ەربول ازانبەك پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

قارجى سالاسىندا ايتارلىقتاي تاجى­ريبە جيناعان ارىپتەسىمىز ەربول ازان­بەك جەكە قاراجات ماسەلەسى رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىنىن ايتا كەلە: «جا­لاقى جەتپەيدى. نەسيەنىڭ پايىزى كوپ، كەشىرۋ كەرەك، تىم كوبەيىپ كەتتى، ءبارى قىمبات»، دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. مەملەكەت وسىنداي پىكىرلەردىڭ جەتەگىمەن ءتىپتى از مولشەردەگى كرەديتتى كەشىردى دە. الايدا بۇل – نارىق زاڭدارىنا قايشى، ءارى ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس. ءدال سول كرەديتى كەشىرىلگەندەر قايتادان، ءتىپتى بۇرىنعىدان دا كوبىرەك الا باستادى»، دەيدى.

– ءدال قازىر «قازمۇنايگازدىڭ» ءىرو-سى ءوتىپ جاتىر. كومپانيا ءار جەردە حالىقپەن كەزدەسىپ، ونلاين سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ، مەديا ارقىلى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى ناۋقان جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا ادامدار اراسىندا ءالى دە سۇراق، كۇمان كوپ. سوسىن «بۇگىن ءار اكتسيا­نى 8400 تەڭگەدەن ساتىپ السام، كەلەسى جىلى وسى ۋاقىتتا 50 مىڭنان ساتا الامىن با؟، مۇناي باعاسى قۇلدىراپ كەتسە، اقشاسىز قالامىن با؟» دەگەن سۇراق كوپ. بۇل ءبىر قاراعاندا قالىپتى، دۇرىس سۇراق كورىنگەنىمەن اكتسيانى الا سالسام بايىپ كەتەمىن بە، دەگەندى عانا ويلاعان، قارجىلىق ساۋاتى تومەن ادامنىڭ سۇراعى. «قازمۇنايگازدىڭ» ءىرو-سى ارقىلى كوزگە كورىنگەن نارسە قارجىلىق ساۋاتقا قاتىستى ناۋقان بىزدە ناقتى ماسەلە تۋىنداعاندا عانا جۇرگىزىلەدى. قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ، ونىڭ ىشىندە قازىرگى ءىرو ماسەلەسى وتكەن 30 جىلدا باق، ءتۇرلى قارجىلىق ساۋات باعدارلامالارى، بلوگەرلەر، ەكونوميست-ساراپشىلار ارقىلى قوعامعا بىرتىندەپ، تۇراقتى تۇردە جەتۋى كەرەك ەدى. بۇل ماسەلەدەن شىعاتىن قورىتىندى – ىسكەرلىك كونتەنتكە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرمالى تۇردە العاندا قارجىلىق ساۋات ارتقانىن بايقاۋعا بولادى. الايدا بۇعان ارنايى باعدارلامالاردىڭ ەمەس، ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ سوزىمەن ايتقاندا كوبىنە دەۆالۆاتسيا، ينفلياتسيا، پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ىقپالى باسىم. قارجىلىق ساۋاتتىڭ ارتۋىنا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ىقپالى دا بار. بۇرىن داۋلەتتەن، ايبار ولجاي سياقتى ىسكەرلىك تاقىرىپتا جازاتىن قولدانۋشىلار جوق ەدى. قازىر بار. كوپتەگەن ىسكەرلىك باق قازاقشاسىن ىسكە قوستى. الايدا كوبىنە اۋدارما كونتەنت بولعاندىقتان، ىسكەرلىك باق-تىڭ ءباسى داۋلەتتەننىڭ بلوگىنان اسا الماي وتىر. وكىنىشكە قاراي، قارجى، ەكونوميكا، بيزنەستى قازاقشا جەتكىزۋدە ۇلكەن ماسەلەلەر بار، – دەيدى ەربول ازانبەك.

بۇل باعىتتاعى العا جىلجۋ بار دەسەك تە، تاعى ءبىر اۋقىمدى ماسەلە – ىسكەرلىك باعىتتا جازاتىن جۋرناليستەر دايارلاۋ. كوپتەگەن جوو-لاردا ارنايى پاندەر بار. ءتۇرلى ترەنينگتەر دە ءجيى وتە باستادى. الايدا كوپشىلىك باق-تا ارنايى ايدار جوق، قارجى تاقىرىبىن جازاتىن مامان ۇستاعىسى كەلمەيدى. سپيكەرلەردىڭ ايتىپ وتىرعانى دا وسى.

«اقشا ادامعا كۇندە كەرەك بولعاندىق­تان، ونىڭ اينالاسىندا ءتۇرلى كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ، الاياقتاردىڭ، قارجى پيراميدالارىنىڭ سازعا وتىرىپ قالعان قۇرباندارىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ قاجەت، ال قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ ءۇشىن اقپاراتتى كوبەيتۋ كەرەك. ونىڭ الدىندا ورتا مەكتەپتەردە قارجىلىق ساۋات ءپانى ەنگىزىلۋى كەرەك»، دەيدى قارجى تاقىرىبىنا قالام سىلتەگەن ارىپتەستەر. بۇل ماسەلەدە جۋرناليستەرگە ارتىلاتىن جۇك تە از ەمەس.

جۋرناليستكە قاي تاقىرىپتا بولسىن، كاسىبيلىك پەن ارناۋلى ءبىلىم، ىزدەنىس قاجەت. ويتكەنى كاسىبي جۋرناليستەردەن شىققان بلوگەرلەر مەن وزدىگىنشە اقپارات تاراتۋشىلاردى ەتيكا، ءسوز جاۋاپكەرشىلىگى جاعىنان سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

جسدپ ۇمىتكەرلەرىن انىقتادى

ساياسات • بۇگىن، 00:08

ۇلت ءۇمىتىن اقتاعان

رۋحانيات • كەشە

يكەمدى باعام رەجىمى

قارجى • كەشە

ابە

ادەبيەت • كەشە

Enbek.kz ءبارىن جەڭبەك

قوعام • كەشە

«حات قورجىن»

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ابىگەرگە تۇسىرگەن تولاسسىز جاۋىن

توتەنشە جاعداي • كەشە

باۋكەڭنىڭ كوپ قىرى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار