قازاقستان • 24 قاراشا، 2022

جانداربەك مالىبەكوۆ: گەرالديكالىق تاڭبالار مەن اتاۋلارعا اباي بولعان ءجون

232 رەت كورسەتىلدى

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى نىشانى – مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبا. الەم قاۋىمداستىعى مەملەكەتىمىزدى وسى ەكى ءرامىز ارقىلى تانيدى. ودان كەيىن، تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىشكى اكىمشىلىك بىرلىكتەرى (وبلىس، اۋدان، قالا، اۋىل ت.ب)، ءوندىرىس وشاقتارى (زاۋىت، فابريكا، ءوندىرىس، شاحتا، اۋىلشارۋاشىلىق قۇرلىمدارى، ت.ب.)، اسكەري-جاۋىنگەرلىك راسىمدەر (ەمبلەما، تاڭبا، بەلگى ت.ب.)، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ماراپاتتارى (وردەن، مەدال، توسبەلگى، ت.ب)، سونداي-اق سپورتتىق كلۋب-كوماندالاردىڭ تاڭبالارى... بۇلار ستيلدىك مازمۇنى مەن تەرميندىك اتاۋ تۇرعىسىنان بىرىزدىلىكتە بولۋى شارت.

بۇل ماسەلەدە بىرىزدىلىك بولماعان جاعدايدا، جەكە تۇلعالاردىڭ تانىمى ءھام دۇنيەاۋي كوزقاراسى ۇستەم ورىنعا شىعىپ كەتۋ قاۋىپى بار. ونىڭ سىرتىندا، تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمدار، وندىرىستىك مەكەمەلەردىڭ تاڭبا-بەلگىسىن مازمۇندىق ءھام ۇلتتىق-تاريحي ساباقتاستىق تۇرعىسىنان ساراپتاپ، مەملەكەتتىك مۇددەگە ساي ەمەستەرىن وزگەرتىپ، گەرالديكالىق نىشاندارعا قازاقى اتاۋ بەرۋ جايى قازىر كۇن تارتىبىندە تۇر.

وسى ورايدا جوعارىدا اتاپ وتكەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەلتاڭبا اۆتورى، قازىرگى تاڭدا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جانداربەك مالىبەكوۆتىڭ پىكىرىن بىلگەندى ءجون كوردىك.

 – ەڭ اۋەلگى ايتارىم، وتە دۇرىس ماسەلە كوتەرىپ وتىرسىز، – دەدى جانداربەك اعا. – ءسىز ايتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك رامىزدەر، وڭىرلىك راسىمدەر، كۇللى رەسپۋبليكا بو­يىنشا ءارتۇرلى قۇرلىم وزدەرىنىڭ تانىم بەلگىسى رەتىندە قولدانىپ جۇرگەن رامىزدەرىن، نىشانداردىڭ بارلىعىن ءبىر اۋىز سوزبەن «گەرالديكا» دەپ ايتامىز.

گەرالديكا ء(heraldىca) دەگەنىمىز – تاڭبا-گەربتەردى زەرتتەيتىن تاريح عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى. قازاقشا ايتقاندا تاڭباتانۋ ءىلىمى. بۇل ونەر ادام بالاسى جاراتىلعاننان بەرى بار. ايتالىق، ۇلى دالانىڭ سانىنە اينالعان جارتاس تاڭبالارى (پەتروگليف) مەن جازبالارىن (يەروگليف) ەجەلگى دالالىقتار گەرالديكاسىنىڭ باستاۋى دەۋگە بولادى. ال ەۋروپالىقتار بولسا، ءار كەزدەرى ءومىر سۇرگەن جەكە تۇلعا، اۋلەت، قاۋىمداستىققا ءتان ارنايى قابىلدانعان ايىرىم بەلگىنى «گەرالديكا» دەپ ءجۇر. بۇلار ىشىنەن: رامىزدىك بەينەلەر، ەمبلەما، گەنەولوگيا، نۋميزماتيكا، پالەوگرافيا، cفراگيستيكا سياقتى سالالارعا بولىنەدى. ودان كەيىن تەوريالىق گەرالديكا دەگەن بار. بۇل گەربتى بەينەلەنۋ جانە ونى جاساۋدىڭ تاسىلدەرى مەن ەرەجەلەر جيىنتىعى. بۇلاردى بىلمەي گەرب جاساۋ، ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ قيىن.

– تۇسىنىكتى. راسىندا، اۋقىمى كەڭ دۇن­يە ەكەن. ال ءسىز مامان رەتىندە قازاق ۇلت­تىق گەرالديكاسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

 – قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەگى كوشپەلى ءومىر-تۇرمىسى مەن ەتنوگرافياسى، قولدان­بالى ونەر تۋىندىلارى – تۇنىپ تۇرعان گەرالديكا. مىسالى، سوناۋ ساق-عۇن داۋىرىنەن باستاپ، ۇلىس باسقارۋ ىسىنە قولدانىپ كەلگەن بەلگىلەر (پايتسى، كىركە، تۋ، جالاۋ، حاندار ءمورى، كارتاگرافيا، حات-حابار، ت.ب.)، سونداي-اق قازاق جەرىنەن تابىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق اترەفاكتىلەر – وسىنىڭ ءبارى گەرالديكالىق ماڭىزعا يە زاتتىق ءھام بەينەلى دۇنيەلەر.

ۇلتتىق گەرالديكامىزدى ۋاقىتتىق ءھام كەزەڭدىك بولىكتەرگە جىكتەپ قاراستىرۋعا بولادى. مىسالى، ساق-عۇن ءداۋىرى، كوك تۇركىلەر كەزەڭى، ارالىق مەملەكەتتەر: ءۇيسىن، قارلىق، قاڭلى، قىپشاق، حازار، كيمەك، سارمات ءداۋىرى. وسىلاردىڭ ۇلىس باسقارۋ ءتاسىلى مەن جاۋىنگەرلىك ساباقتاستىعىن بۇزباي كوشىرگەن ۇلىق ۇلىس (جوشى ۇلىسى – التىن وردا)، بەرتىندەگى قازاق حاندىعى، رەسەي پاتشا­لىعىنىڭ وتارلاۋ كەزەڭى، كەڭەستىك بيلىك، تاۋەلسىز قازاقستان دەپ جىكتەۋگە بولادى.

ودان كەيىن قازاق گەرالديكاسىن ونەر تۋىندىسى رەتىندە، ونىڭ ەتنوگرافيالىق ماڭىزىن، تاريحي قۇندىلىعىن، جاسالۋ ءستيلىن، قوعامدى تۇتاستاندىرۋشى كۇش رەتىندەگى اسكەري-جاۋىنگەرلىك قۋاتىن، قاراپايىم تۇرمىستىق ەرەكشەلىكتەرىن جەكە-جەكە ايقىنداپ العان ءجون. وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاق گەرالديكاسىن ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان ساراپتاي الاتىن ماماندار قاجەت. ايتالىق، ەجەلگى مۇرالار (پەتروگليف، يەروگليف، جارتاس جازۋلارى ت.ب.)، قازاق فولكلورىنداعى جاۋىنگەرلىك جىر-ماتىندەر سياقتى دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ، عىلىمي جاڭعىرتپاسىن جاساي الساق، ناعىز ۇلتتىق گەرالديكانىڭ نەگىزى قالانار ەدى.

– مامان رەتىندە ءسىز ايتقان پىكىرگە تولىق كەلىسەمىز. كەلەسى سۇراق: ءوزىڭىز ايتقان­داي گەرالديكا ءىلىمى ىشىنەن كوپتە­گەن تاراۋعا بولىنەدى ەكەن. وسى­لار­دى تاپسىرلەپ بەرسەڭىز.

 – ءبىرىنشى تاڭبادان باستايىق. جوعارىدا اتاپ وتكەن گەرالديكالىق بەلگىلەر: ءرامىز ەمبلەما، ونوماستيكا، گەنەولوگيا، نۋميزماتيكا، پالەوگرافيا، cفراگيستيكا- بارلىعى قازاقشا ايتقاندا تاڭبا. تاڭبا دەگەنىمىز – قانداي ءبىر ۇعىمنىڭ، يدەيانىڭ، ماقساتتىڭ، مەنشىك يەسىنىڭ، جاۋىنگەرلىك رۋحتىڭ شارتى بەلگىسى. مىسالى، ءرامىزدى الايىق. بۇل بەينەلى ابستراكتى، پالساپالىق تۇسىنىككە جاقىن استارلى، ءدىني امبەباپ ەستەتيكالىق كاتەگورياعا جاقىن نىشان. ال ەمبلەماعا توقتالساق، كوپ جاعدايدا جاۋىنگەرلىك ايىرىم بەلگىلەرىنە قاتىسى بارىن اڭعارامىز. مىسالى، اسكەري قۇرىلىمدار مەن كۇشتەردىڭ ماماندىق ايىرماشىلىعىن بىلدىرەتىن بەلگىلەر، سونىمەن قاتار ءارتۇرلى وقۋ ورىندارى جانە جەكە كاسىبي سالانىڭ ايىرىم تاڭباسىن دا ايتا الامىز. گەنەولوگيا دەگەنمىز – قازاقتىڭ اۋلەت شەجىرەسى مەن مۇرالىق سيپاتقا يە جادىگەرلەرى، ال پالەوگرافيا – ەجەلگى يەروگليفتەر نەمەسە كونە جازۋ تاڭبالارى. نۋميزماتيكا دەپ قازاقشا ايتقاندا، زاتتىق قۇندى دۇنيەلەر – جامبى، تيىن-تەڭگەلەردى ايتامىز. سفراگيستيكا دەگەنىمىز – كادىمگى ءمور. بۇعان ەجەلگى بيلەۋشى حانداردىڭ ءمورىن جاتقىزۋعا بولادى.

– جوعارىدا ءوزىڭىز اتاپ وتكەن گەرال­ديكالىق اتاۋلاردى قازىرگى قوعامدىق جاعدايىمىزعا بايلانىستىرىپ، ونىڭ قۇقىقتىق شارتتارى مەن تەرميندىك ءمانىن تالداپ، ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز؟

– وتە دۇرىس سۇراق. سەبەبى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن بەرى گەرالديكالىق بەلگىلەردىڭ قۇقىقتىق شارتىن جۇيەلەي الماي وتىرمىز. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا قولدانىپ جۇرگەن تاڭبالاردىڭ قايسىسى ەمبلەما، قايسى ءرامىز نەمەسە لوگوتيپ، ونى ايىرا المايسىز. بۇل جەردە ايتپاسقا بولمايتىن تاعى ءبىر دۇنيە – گەرالديكالىق تاڭبالار مەملەكەت ساياساتىنا ساي بولۋى كەرەك. ءتىپتى قازىرگى كەيبىر قولدانىستا جۇرگەن گەرالديكالىق تاڭبالاردا رەسەيلىك وتارلاۋدىڭ نەمەسە قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا ساي كەلمەيتىن بۋددا، يۋدەي، حريستيان دىندەرىنە ءتان رامىزدەر، سونىمەن قاتار ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستى ناسيحاتتايتىن بەلگىلەر بارى قىنجىلتادى. ءوز باسىم بۇنى بىلمەستىكتىڭ سالدارى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان وتاندىق گەرالديستەرگە ايتارىم: گەرالديكالىق تاڭبالار مەن اتاۋلارعا اباي بولعان ءجون.

ال ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان گەرالديكالىق تاڭبالارعا اتاۋ بەرۋ جايىنا كەلسەك، بۇل ءالى عىلىمي ساراپتان ءوتىپ، رەتتەلمەگەن شارۋا. سوندىقتان اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتىپ ءوز پايىمىن تىقپالاۋدا. «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي، اقىلداسىپ وتىرىپ شەشەتىن ماسەلە بۇل. جان-جاققا بۇرا تارتپاي، بۇل ماسەلەنى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىندە تالقىلاپ ورتاق شەشىمگە كەلگەن ءجون.

ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبا – مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ءرامىزى. ساياسي قۇقىقتىق مارتەبەسى جاعىنان بۇدان بيىك ەشقانداي تاڭبا بولماۋعا ءتيىس. ودان كەيىن اسكەري راسىمدىك (رامىزدەر ەمەس) بەلگىلەر. بۇنى «اسكەري – جاۋىنگەرلىك ايىرىم بەلگى» دەپ ايتقان دۇرىس سياقتى. كەلەسى كەزەكتە – وبلىس، اۋدان، قالا، ت.ب. اكىمشىلىك بىرلىكتەردىڭ تاڭباسى. ءبازبىر بەلسەندى ازاماتتار بۇنى ء«تولتاڭبا» دەپ اتاۋ جايلى پىكىر ايتىپ ءجۇر. بۇل پىكىر كوكەيگە قونىمسىز. مىسالى، جەكە تۇلعانىڭ پاسپورتىن «تولقۇجات» دەيمىز. دەمەك بۇل ۇعىم جەكە تۇلعاعا ءتان سيپات. ال وبلىس، اۋدان ول جەكە تۇلعالىق سيپاتتان بيىك تۇراتىن اۋماقتىق، ياعني وڭىرلىك اكىمشىلىك بىرلىك. سونداقتان ءوز باسىم ء«وڭىر بەلگى»، ء«وڭىر نىشان» اتاۋلارىنىڭ ءبىرىن قولاي كورىپ وتىرمىن. الداعى كۇندەرى بۇل ماسەلەنى تەرمينتانۋشى مامانداردى قاتىستىرا وتىرىپ رەتكە كەلتىرگەن ءجون.

 

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار