سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
رامازان باپوۆ – 1968 جىلى بولگاريانىڭ ۆارنا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق بالەت ارتىستەرى بايقاۋىنىڭ ديپلومانتى جانە 1974 جىلعى كۇمىس جۇلدەگەرى اتانعان. ول رەسەي, دانيا, شۆەتسيا, فينليانديا, سيريا, يوردانيا, ءۇندىستان, شري-لانكا, مالايزيا, سينگاپۋر, تاعى باسقا ەلدەرگە گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, قازاق بالەتىنىڭ قارىمىن الەمگە تانىتتى. حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا ول ۇلتتىق حورەوگرافيانىڭ ەڭ جارقىن جانە تالانتتى بالەت ءارتىسى رەتىندە تانىمال بولدى. ساحناعا ءار شىققان سايىن بالەت ونەرىندەگى كاسىبي دەڭگەيىن, شەبەرلىگىن, ولشەم مەن تالعامىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتتى.
قازاقستان حورەوگرافتار وداعى, اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن ا.سەلەزنەۆ اتىنداعى الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسى ماسكەۋ مەملەكەتتىك حورەوگرافيا اكادەمياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بىلىكتى پەداگوگ, تالانتتى بالەتمەيستەر, اتى اڭىزعا اينالعان الەمدىك بالەت ونەرىنىڭ شەبەرى رامازان باپوۆتىڭ مەرەيتويىنا وراي عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – ر.باپوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن, بالەت ونەرىندەگى ورنى مەن ءرولىن, تۇلعالىق قاسيەتىن, سونىمەن قاتار, بالەت ونەرى مەن ۇلتتىق حورەوگرافياعا قوسقان ۇلەسىن انىقتاۋ, قازاق بالەت ونەرىن ناسيحاتتاۋ. ەكىنشىدەن, ارام حاچاتۋرياننىڭ 2022 جىلى جاڭارتىلعان «سپارتاك» بالەت قويىلىمىن زاۋىربەك رايباەۆتىڭ حورەوگرافياسىمەن قايتا قاۋىشتىرۋ.
ۇلتتىق بالەتتىڭ باعىنا تۋعان, كلاسسيكالىق بي ونەرىندەگى قۇبىلىس دەپ باعالانعان ر.باپوۆتىڭ بۇل تەاتردا باستى ءرولسىز ساحناعا شىققان كەزى بولماعان. پ.چايكوۆسكيدىڭ «اققۋ كولى» بالەتىندە – زيگفريد, ا.اداننىڭ «جيزەلىندە» – البەرت, ل.مينكۋستىڭ «دون كيحوتىندا» – بازيل, ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىندا» – قوزى, د.شوستاكوۆيچتىڭ «جاس حانىم مەن بۇزاقىسىندا» – بۇزاقى, ت.مىڭباەۆتىڭ «فرەسكالارىندا» – يشپاكتىڭ پارتيالارىن سومداپ, تەاتر ساحناسىندا قايتالانباس وبرازداردىڭ گالەرەياسىن جاسادى. ۇلكەن تەاتردا بيلەۋدەن باس تارتقانىمەن, الەمدەگى ايگىلى ساحنادا ءجيى ءارى ەڭ كوپ ونەر كورسەتكەن ءبيشى دە ءبىزدىڭ باپوۆ بولعانىن كونفەرەنتسياعا قاتىسقاندار ماقتانىشپەن اتاپ ءوتتى. ەشكىمگە ۇقسامايتىن جاس دارىن 1979 جىلى 32 جاسىندا كسرو حالىق ءارتىسى اتاندى. ول – قازاقستاننىڭ بالەت تاريحىندا وسى جوعارى اتاقتى يەلەنگەن جالعىز ادام.
بار ءومىرىن قازاق حورەوگرافيالىق ونەرىن وركەندەتۋگە ارناعان باپوۆتىڭ شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىنە تۋعان ۇيىنەن كەم بولماعان تەاترى كۋا. الەمگە اتى ءماشھۇر ماەسترونىڭ مەرەيتويىن لايىقتى قارسى الىپ وتىرعان اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ءوز شاڭىراعىنداعى زاماناۋي ۇلگىمەن جابدىقتالعان ۇلكەن زالدىڭ ءبىرىن رامازان باپوۆ اتىمەن اتاۋدى ۇيعاردى. رامازان باپوۆ اتىنداعى بالەت زالىنىڭ اشىلۋىنا ايگىلى شەبەردىڭ شاكىرتتەرى, كوزكورگەن زامانداستارى, ارداگەر ارتىستەر, مارقۇمنىڭ جارى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ليۋدميلا رۋداكوۆا قاتىسىپ, اسەرلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
– رامازاننىڭ بويىنداعى تاڭعاجايىپ تاماشا قاسيەتى – جان دۇنيەسىنىڭ ادەمىلىگى, ونىڭ بيىندەگى ينتەللەكت, قايتالانباس دارا قولتاڭباسى, مىنە, كەڭەستىك مەكتەپ سىڭىرگەن ونىڭ كوركەم بەينەسى. ونىڭ ماسكەۋدە قالىپ قويۋىنا بولاتىن ەدى نەمەسە باسقا تەاترلاردا دا بيلەۋ مۇمكىندىگى جوعارى-تۇعىن. بىراق ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ باقىتى, رامازاننىڭ ەلگە ورالعانى بولدى. ول گاسترولدىك ساپارلارعا ءجيى شىقتى. رامازان بالەت ءۇشىن جارالعان جان بولاتىن, ول ءبىزدىڭ قازاق بالەتىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى ەدى.
كسرو حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى الىبەك دىنىشەۆ زامانداسى تۋرالى جۇرەكجاردى ءسوزىن «ول – حورەوگرافيا ونەرىندەگى قۇبىلىس» دەپ تۇيىندەدى. بي پاديشاسى مايا پليسەتسكايانىڭ ءوزى جاس تالانتتى تاي كۇنىنەن تانىپ, قازاق ءبيشىسىنىڭ قارىمىن سىرتىنان قىزىعا باقىلاعان. ونىڭ «باپوۆ – بيگە كەلگەندە اشىق بولاتىن, بالەتكە ءوز تانىمىمەن بويلايتىن, ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى مەن بيگە دەگەن جارقىن قۇشتارلىعىمەن تاڭعالدىراتىن» دەگەن بيىك باعاسى كونفەرەنتسيا قوناقتارىن ەرەكشە تولقىتتى. كورنەكتى ءبيشىنىڭ ونەرىندەگى وزگەشە ورنەكتى كسرو حالىق ءارتىسى اساف مەسسەرەر دە بايقاعان. «رامازان باپوۆ – مىقتى ءبيشى. ونىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان جاقسى مەكتەبى بار, وتە كوركەم, ساحنادا جۇمساق جانە يكەمدى سەكىرۋ ارقىلى بارلىق كومبيناتسيانى ايقىن جانە ماعىنالى ورىندايدى. ول جاي عانا «جالپى ءنومىردى» كورسەتەتىن سوليست ەمەس, ساحناعا بۇكىل قويىلىمنىڭ اتموسفەراسىن بەينەلەپ بيلەيتىن اكتەر!». ورىس بالەتىنە بىرنەشە بۋىنداعى دارىندى بي شەبەرلەرىن سىيلاعان مەسسەرەرلەر ديناستياسىنىڭ ەڭ جارقىن وكىلىنىڭ بۇل پىكىرى ر.باپوۆ ونەرىنە بەرىلگەن ءدال انىقتاما ىسپەتتى.
ر.باپوۆ 1980 جىلدىڭ سوڭىنان 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن تۇركيا مەن اقش-تا ساباق بەرگەن. جيىرما جىل جىراقتا جۇرگەنىنە قاراماستان, ول امەريكانىڭ دجوردجيا شتاتىندا ءوز بالەت مەكتەبىن اشىپ, تەاترلاردا بي قويىپ, تىنىمسىز جۇمىس ىستەگەن. 2007 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن ەلىنە ورالىپ, اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس بالەتمەيستەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ول – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ «حورەوگرافيا رەجيسسۋراسى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى.
تەاتردا تانىسىپ, ساحنادا سەرىكتەس بولىپ, جۇبىن جازباستان تاعدىر قوسقان سۇيىكى جارى ليۋدميلا رۋداكوۆانىڭ ەرى جايلى ەستەلىگىن تەبىرەنبەي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. جارتى عاسىر – شىعارماشىلىق وداقتاسى, جارتى عاسىر – وشاعىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان اياۋلى جار شۋاقتى ءومىردىڭ سىرلى ساتتەرىن ايتىپ تاۋىسا المايدى.
– رامازان بالەتتەگى بارلىق پارتياسىن جاقسى كوردى. ول ءبيدى جان-تانىمەن ءسۇيدى. رامازان سياقتى ەشكىم بيلەي المايدى, ول سەكىلدى ەشكىم ساحنادا ءوزىن ۇستاي المايدى. ونىڭ تازالىعىن, تەكتىلىگىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن, ساحناعا شىققاندا وسى قاسيەتى اشىلىپ سالا بەرەتىن. ونىڭ سەرىكتەسىنە قول سوزعانىنىڭ ءوزى سونداي سۇلۋ ەدى, مۇنداي قيمىل قازىرگى بيشىلەردىڭ قولىنان كەلمەيدى. بەكزات تۇلعانىڭ تابيعاتى سول ەدى. بالەت ءۇشىن تۋعان مەنىڭ قازاعىم سونداي ادام ەدى!
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان سپيكەرلەر ۇلى ءبيشىنىڭ شىعارماشىلىق باي مۇراسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى پىكىر-كوزقاراسىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, ونەردە بيىكتىك پەن تەرەڭدىكتى ولشەم ەتكەن ۇلى باپوۆ تۋرالى تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسۋگە ۋاعدالاستى. مادەني باسقوسۋ كەشكى مەزگىلدەگى ز.رايباەۆ ساحنالاعان ارام حاچاتۋرياننىڭ ءۇش اكتىلى «سپارتاك» سپەكتاكلىمەن جالعاسىن تاپتى. انتيكالىق ءداۋىردىڭ الداسپان جاۋىنگەرىن كەيىپكەر ەتىپ, ەر ادامعا ارنالىپ قويىلعان ەڭ العاشقى سپەكتاكلدە ۆلاديمير ۆاسيلەۆ, موريس ليەپا, ميحايل لاۆروۆسكي, يرەك مۋحامەدوۆتەرمەن بىرگە جارقىلداعان رامازان باپوۆ تا قازاق كلاسسيكالىق ونەرىنىڭ ماڭگى سونبەس سپارتاگى بولىپ قالدى. سپارتاك – رامازان باپوۆتى ساحنادا قۇستاي سامعاتقان شىمىر شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى بولاتىن...
الماتى
