– جۋرناليستيكا ماشاقاتى مەن ماراپاتى قاتار جۇرەتىن سالماقتى سالا. ءوزىڭىز دە وسى ماماندىققا جارتى عاسىرعا جۋىق عۇمىرىڭىزدى ارنادىڭىز؟ نە تاپتىڭىز؟ نە جوعالتتىڭىز؟
– جۋرناليستيكا – مارتەبەلى ماماندىق. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ءبىر عانا قازمۋ-دە جىلىنا 50 تالاپكەردى قازاق تىلىندە, 50 تالاپكەردى ورىس تىلىندە دايارلايتىن. تالاپ قاتال ەدى. وندا ت.اماندوسوۆ, ت.قوجاكەەۆ, ا.مارحاباەۆ سەكىلدى الىپتار ءدارىس وقىدى. جۋرناليستەردى بيلىك پەن حالىقتىڭ ورتاسىنداعى التىن كوپىرگە بالايتىن. باسقا ءىرى باسىلىمداردى قويىپ, اۋداندىق گازەتتەگى سىن ماقالادا تالايدى شالقاسىنان تۇسىرگەنىنە كۋامىز. بۇل وتكەندى اڭساۋ ەمەس, ساباق الۋ ءۇشىن ەسكە ءتۇسىرۋ. كەزىندە «ەگەمەننىڭ» باس رەداكتورى بولعان شەراعاڭ (مۇرتازا) كەيبىر شەندى شەنەۋنىكتەردىڭ قياس قىلىعى ىرىق بەرمەي بارا جاتقان كەزدە, «دەسانت ءتۇسىرۋ كەرەك» دەيتىن. دەسانتى – جۋرناليستەر ەدى. سوندايدا جازىلعان سىن ماقالا تالايدىڭ شاڭىن قاعاتىن, ءتىپتى مۇرتتاي ۇشىراتىن. سىن ماقالانى كەزىندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ, ءمينيستردىڭ اتىنا دەپ بەرەتىنبىز. ونىڭ ءبارى بۇگىندە ازايدى. ادامنىڭ جەكە قۇقىعىنا تيىسۋگە بولمايتىن كورىنەدى. بارلاساق, نەسىن جاسىرامىز, ارعى جاعىندا جەمقورلاردىڭ جەكە مۇددەسى جاتىپتى. ولارعا ءسىزدىڭ ۇلتىڭىز, ءتىلىڭىز كەرەك ەمەس. اقىر اياعى نە بولدى؟ قاڭتار وقيعاسىنا اكەلدى...
جوعالتقانىم نە؟ جوعالتقانىم, جازعانىمدى بىلايعى حالىق وقىدى, ءتيىستى مەكەمەلەر ءسوزىمدى ۇقپادى ما, ءۇنسىز قالىپ وتىردى. نەگە زارلاي بەرەسىڭ دەگەندەر دە تابىلدى. مازامدى كەتىرگەن ۇلتتىڭ, ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگى جايى بولاتىن. ايتىپ ءجۇرىپ, زارلاپ ءجۇرىپ, زەينەتكە شىقتىق. تاعى ءبىر جوعالتقانىم نە؟ شەراعاڭداي ايبىندىلاردان, تابانداپ تۇرا الاتىن بەتتى-ءوتتى بەدەلدىلەردەن كوز جازىپ قالعاندايمىز. كەزىندە شەراعا پرەزيدەنتكە دە تىكە قاراپ تۇرىپ: «باق دەگەنىڭىز, تولەگەننىڭ استىنداعى ويناقتاعان اقبوز ات» دەپ ەدى-اۋ. سونداي شىن تۇلعانى ىزدەيسىڭ كەيدە. قاشان جارق ەتە تۇسەر ەكەن دەيمىن. بۇل بىزگە ەمەس, كەيىنگىلەر ءۇشىن كەرەك. كەيبىرەۋلەر اتالى سوزدەن اۋىتقىپ كەتكەندە ىشتەي ويلاناتىنىم بار.
تاعى ءبىر جوعالتقانىم, ەلدىكتى, قاسيەتتى ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىن تاستاي عىپ كەيىنگى ۇرپاققا ۇستاتا الماي, ءالى كۇنگە دەيىن كوكپار تارتقانداي جۇلقىلاسىپ كەلە جاتقانىمىز. مۇنىڭ ءبارى قايدان كەلدى؟ ءجونى بولماي تۇرسا دا كوڭىلگە قاراپ ۇلكەندى سىيلاي سالۋدان, باسشىنىڭ قاباعىن باعۋدان بولار. ۇلت بۇتىندىگىنەن, جۇرتتىڭ جۇمىلۋىنان ارتىق نە بار قازىر. ءۇمىت ساۋلەسى سەبەزگىلەيدى, سەرپىلتكەندەي بولادى.
بۇگىپ قايتەمىز, سىبىرلاعاندى قۇداي ەستىمەي مە دەپ, ءبىر شوعىرىمىز دۇنيەنىڭ ق ۇلىنا اينالدىق. شىن نارىق ەمەس, جابايى نارىق دەگەن بالە كەلدى دە, «جان باعۋعا» كوشتىك. اشتان ءولىپ, كوشتەن قالاتىنداي بولدىق. ۇندەمەي ءجۇرىپ جەگەندەردى, ۇندەمەي ءجۇرىپ جۇتقانداردى كورە وتىرىپ, باتتيتىپ بەتىنە باسىپ ايتا المادىق. ۇشقىنداتتىق. ەسىمىز ەندى كىرگەندەي, ەشتەن – كەش دەيمىز بە, تاعى؟
مەنىڭ تاپقانىم – شامام كەلگەنشە قوعامدا قوردالانعان ماسەلەلەردى جازدىم. الاشتىقتاردىڭ سوزىنە سۇيەندىم, ءالى دە «... جەتىم, جەتەكشىل حالىقسىڭ» ء(ا.بوكەيحانوۆ) دەي مە دەپ, وزگەلەر ءۇشىن ولاردىڭ ويلى بايلامدارىن ءجيى دايەككە الدىم. جەردىڭ يەسى سەنسىڭ, جۇرتىڭ سول جەردە جاتىر, جەرىڭدى قورعا دەگەن عوي ولار. سوندىقتان دا جۇرتىم دەگەن ءسوزدى كوپ قولدانام. ال ماراپاتىم – جۇرتىم تۋرالى ايتقان سوزدەرىم. سول سوزدەرىمنىڭ كەيبىرەۋلەرىن وقىعان اعايىندار وسى كۇنگە دەيىن, ءسىز وسىلاي دەپ جازىپ ەدىڭىز, ءسىز سولاي دەپ ايتىپ ەدىڭىز دەيدى. مەن ءۇشىن ۇلكەن ماراپات سول دەپ بىلەمىن.
– قازاق بالالارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى قالام تەربەۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىز جەر بايلىعىن بىلاي قويىپ, ۇرپاق تاعدىرىن تالكەككە سالدىق ەمەس پە؟ «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭ 1998 جىلى قابىلدانىپ, 1999 جىلى كۇشىنە ەندى. سوعان دەيىن مىڭداعان بالا شەتكە كەتتى. ىزدەۋشىسىز كەتتى. سول كەزدە «ەگەمەنگە» شىرىلداپ جازىپ ءجۇردىم. زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن سونى العا تارتا وتىرىپ جازدىم. سول زاڭ قابىلدانعاننان سوڭ كەتكەن بالالاردىڭ تاعدىرىنا ۇڭىلسەم, اۋرۋ بالالار دەيدى. بىراق ولار اۋرۋ ەمەس ەدى. تاقىرىپتى تەرەڭدەتە بەردىم. سەنبەسەڭ بارىپ كور, دەدى ءىس باسىندا جۇرگەندەر. امەريكاعا ساپار شەكتىك. بۇل 2001 جىل ەدى. قازاقتىڭ بالالارى, قازاقستاننان بارعان وزگە ۇلتتىڭ بالالارى ەتەگىڭە جارماسادى. اسىراپ العان اكە-شەشەسىنىڭ كوزىن الا بەرىپ موينىڭا اسىلادى. سول بالالار تەگىن كەتىپ جاتقان جوق. اقشاعا ساتىلىپ جاتىر ما, دەگەن كۇماندى ماسەلە بويىنشا باتىس قازاقستاننان سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتاتى قايرات شالاباەۆ باس پروكۋراتۋراعا سۇراۋ سالدى. سول سۇراۋدى نەگىزگە الىپ «ەگەمەنگە» شاعىن ماقالا جازدىم. كەيىن امالبەك تشانوۆ تا شەتەلگە كەتىپ جاتقان بالالاردىڭ وبالى كىمگە دەپ دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالدى. ەشكىم تىڭدامادى. سول تىڭداماعاننىڭ كەسىرىنەن قازىر شەتەلدە ون مىڭنان ارتىق بالا ءجۇر. امەريكاعا بارعان بالالاردىڭ ەسىمدەرى: ايجامال-دجيممي, ايدا-حيلاري بولىپ وزگەرگەن.
جات جۇرتقا كەتكەن بالالاردىڭ ەل, جەر دەگەندە ىقىلاستارى بولەك, قان تارتادى دا تۇرادى ەكەن. فلوريدا شتاتىنا بارعان كەزدە ايجامال دەگەن قىز شەشەسى سىرتقا شىعىپ كەتكەن كەزدە ءبىزدى ءوزىنىڭ بولمەسىنە اپاردى. بولمەدە قازاقستاننىڭ تۋى ىلىنگەن, ۇلتتىق بۇيىمدار بارشىلىق. ايجامال اۋدارماشى قىزعا بۇل – مەنىڭ تۋىم دەپ تۋدى, جەردە جاتقان ورنەكتى كىلەمدى كورسەتىپ, بۇل – مەنىڭ دۇنيەم دەدى. ءبىر بالا ۇيىقتامايدى ەكەن. ءتۇنى بويى قاقيىپ وتىرادى. اسىراپ العاندار باياعىدا قازاقتار ەر-توقىمدى جاستانىپ جەرگە جاتقان دەگەندى ەستيدى دە, ەر-توقىم سياقتى زاتتى تاۋىپ, بالانى جەرگە جاتقىزعان كەزدە ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن قوزعالماي جاتىپ ۇيىقتاپتى. كوردىڭىز بە, تەككە تارتۋ دەگەن وسىندايدان شىعادى. مەن بۇل ماسەلەنى ايتقان كەزدە جۇرەگىم شىمىرلايدى. شەتەلگە كەتەتىن بالالارعا سوڭعى ءسوزدى سوت ايتادى. ول زاڭداستىرىلعان. 1998 جىلى قابىلدانعان زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك باج مولشەرى 72 تەڭگە ەدى. ول كەزدە ونداي ىسپەن اينالىساتىن 25 فيرما بولدى. كەيىن ول 50-گە جەتتى. امەريكالىق كوپتەگەن ادام ءبىزدىڭ قازاقستانداعى ءبىراز ازاماتتىڭ اتى-ءجونىن بىلەتىن بولىپ شىقتى. سوندا جەر بايلىعىنىڭ قىزىعىن بىرەۋلەر كورسە, ەكىنشى بىرەۋلەر فيرمالار ارقىلى ۇرپاق تاعدىرىن تالكەككە سالادى. اقش ساپارىنان كەيىن سول بالالاردىڭ ءبارى بەيبارىس ەمەس-اۋ دەپ ەدىم. قاتەلەسىپپىن. مارات-تەودور 2020 جىلى اعاسى رۇستەمدى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى وسكەمەننەن تاۋىپتى. «ەگەمەنگە» «جۇرتىن ىزدەگەن ۇل» دەپ تولعاۋ جازدىم. «...نامىستى نانعا ساتپا» (ب.مومىش ۇلى) دەپ, ۇرپاق تاعدىرىمەن ويناعان ۇلت وڭبايدى. ۇرپاق تاعدىرىن تالكەككە سالعاندار وڭالماي, ۇرپاق جولى تۇزەلمەيدى.
– ءوزىڭىز كوپ جىل بويى جاقسىلىعىن جازىپ, ماسەلەسىن كوتەرگەن ءبىلىم سالاسىنىڭ, مەكتەپتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– قانشا جەردەن جامانداساق تا, كەڭەس داۋىرىندەگى ءبىلىم جۇيەسى مىقتى بولاتىن. ونى مەن ەمەس, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان اكادەميك ومىرزاق سۇلتانعازين ايتىپ ەدى. ول كىسى اياسى تار مامان (ۋزكي سپەتسياليست) دەگەنگە قارسى ەدى. اياسى تار ماماندىق تەك قانا نان تاۋىپ جە, توڭىرەگىڭە قاراما, ەشكىممەن ايتىسپا, تارتىسپا, ساياساتتا جۇمىسىڭ بولماسىن, جان-جاقتى بولما دەگەن ءسوز. بۇل كاپيتاليزم قاعيداسى, ءبىلىمسىزدى باسقارۋ وڭاي, قۇلاق تىنىش دەگەندىك. بىراق بىلىمسىزدىكتەن جۋان جۇدىرىقتىڭ شىعاتىنىن ەسكەرمەگەن. ءبىر كۇنى سول جۋان جۇدىرىقتى ىزا كەرنەسە ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. مىلتىق بولسا مىلتىق, بالتا بولسا بالتامەن جايپاپ جىبەرەدى. امەريكادا وندايلار از ەمەس. ءبىلىم سانانى اشادى, ويدى وياتادى, قاتىگەزدىكتەن ارىلتادى. قىرىپ سالعىشتار بىزدەن اۋلاق, دەۋشى ەدى زەيىندى اكادەميك.
ءيا,12 جىلدىق كەرەك. جۇيەلى جۇرگىزىلسە. امەريكاعا بارعان كەزدە وسىنى زەرتتەدىم. زەرتتەسەم باياعى بىزدەگىدەي ءۇش ساتى, 8-سىنىپتان سوڭ ۋچيليششەگە جىبەرەدى, 10-سىنىپقا جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكىسى كەلەتىندەر بارادى. باعدارلاماسى جوق, نە كىتابى جوق 48 مەكتەپتە 12 جىلدىقتى وقۋدى باستادىق. ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتىر. اياعىنا جەتكەن جوق. سەبەپ نەگىزى قالانباعان, تاجىريبەدەن وتپەگەن, عىلىمي جۇيەسى وسال.
بيىل ومىردەن وزعان ءشامشا كوپبايقىزى (بەركىمباەۆا) اۋىلدى كوتەرمەي, اۋىل بالاسىن دامىتپاي بولمايدى دەپ «اۋىل» باعدارلاماسىن جاسادى. ۇلتتىق مەكتەپتىڭ ۇلى مۇراتىن العا وزدىرماق بولدى. بىراق ونىسى ۇزاققا بارمادى. ويتكەنى ول كىسى بۇگىن كۇن تارتىبىنە شىققان, اۋىل تۋرالى اقيقاتتى ايتتى. ول اقيقاتتىڭ ارعى جاعىندا «جارا» بار عوي. سول جارانى تىرنادى. كوپ وتىرعىزبادى. جىلجىتىپ جىبەردى. مىنە, ءبىلىم سالاسى وسىلاي قۇلدىرادى.
ءۇش ءتىلدى مەڭگەرتەمىز دەدىك. بالاباقشا بالاسى دا اعىلشىنشا سويلەپ كەتتى دەپ ەسەپ بەردىك. كەيبىر ءپان مۇعالىمدەرىن ساناۋلى ايلاردا اعىلشىنشا ۇيرەتىپ, ساباق بەرەدى دەگەنگە سەندىك. سەندىردىك. بەس جىل وقىپ ءبىرازى ارەڭ بىلەتىن اعىلشىن ءتىلىن ساۋات اشۋداي قىسقا مەرزىمدە مەڭگەرىپ, ساباق بەرەدى دەگەنگە كۇماندانۋدىڭ ورنىنا گۇمپىلدەدىك. اقىرى نە بولدى, قىرۋار قارجى قۇمعا ءسىڭدى. جاۋاپ بەرەر ادام تابىلمادى. اقشاسى ءبولىنىپ, ساعاتى سانالعان جەلبۋاز ءىس جىلان باۋىرلاپ ءالى جالعاسىپ جاتقان جوق پا ەكەن؟
ەكىنشى ءبىر ماسەلە, اقىلى مەكتەپ, اقىلى ورتالىقتار. كوبىندە اقىلى مەكتەپتە كىمدەر وقيدى؟ قالتالىلاردىڭ بالالارى. ولار بالالارىن ءارتۇرلى تىلدە, اقىلى وقىتىپ جاتىر. بالالاردى, ءسويتىپ, بولەكتەدىك. زامان سولاي دەيمىز. بىراق از قازاقتى بولشەكتەي بەرۋ قالاي بولار ەكەن, اسىرەسە ۇل مەن قىزدى؟ ولار جوعارى ءبىلىمدى دە شەتەلدە الارى انىق. ەل مەن جەردەن الشاقتاۋ, كوپ زامانداسىنان شەتتەۋ, كەيىن تۇسىنبەستىك تۋىنداتىپ جۇرمەي مە؟ باي مەن كەدەي ۇعىمى دا بۇل جەردە مەن مۇندالاپ تۇر. جالپى, مەكتەپتەردەگى كەيبىر مۇعالىمدەر ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن: ء«بىزدى قالاماساڭ اقىلى مەكتەپكە بار» دەيتىندى شىعاردى. اقىلى مەكتەپكە كەز كەلگەن وقۋشى بارا الا ما؟ بارا المايدى.
وسى جەردە مىنا ءبىر نارسەنى ايتۋعا ءتيىستىمىز. مەملەكەت بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا بولەدى. ال سول قىرۋار قارجى بولگەن مەكتەپتە جاۋاپكەرشىلىك جاعى كەمىپ بارا جاتقانداي. اقىلى مەكتەپ, اقىلى ورتالىقتار, مەملەكەتتىك ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ كەرەك سەكىلدى. اشىقتىق, ءادىل باسەكە بولۋعا ءتيىس. وتباسى تاربيەسىن, اتا-انا ۇلگىسىن, ەرتەڭگە قادامىن ەستەن شىعارىپ الماساق ەكەن.
جالپى, ۇلتتىق ءبىلىم, ۇلتتىق تاربيە سالتانات قۇرماي, قازاق بالاسى حالىقتىق قالىپقا تۇسپەسى انىق.ءتۇسۋ بىلاي تۇرسىن, جاتتاي جاتىرقاي بەرمەك.
مۇعالىمدەر ساباقتان كەيىن قوسىمشا وقىتىپ, اقشا تابۋ جاعىن دا جاقسى ويلاستىرىپ الدى. مۇنى ەكى جەپ, بيگە شىعۋ دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق بولماس.اقشانىڭ شەتى شىققان جەردىڭ ارعى جاعىندا ءبىر جۇمباقتىڭ جاتارى انىق. ەگەر مۇعالىم قوسىمشا وقىتاتىن ءپاندى ءوز ساباعىندا سارالاي تۇسىندىرسە, اتا-انامەن جۇمىس جاساسا ەكى «اساۋدىڭ» قانشا قاجەتى بار؟ قازىر ءبىلىم ەمەس, اقشا العا وزىپ تۇر. بۇل تەرەڭ ويلاناتىن ماسەلە. قازىر جاقسى مۇعالىمنىڭ ايلىعى جامان ەمەس. وسكەن ۇستىنە ءوسىپ جاتىر. بىراق ءبىلىم ساپاسى تۋرالى ءار الۋان اڭگىمە تىيىلار ەمەس.
اقىلى دەگەن ءسوز شىققاندا اتاقتى ۇستازدار قانيپا بىتىباەۆا مەن ورىنشا قارابالينا-قازىباەۆا بىردەن قارسى شىقتى. مىقتىلار بولاتىن. بالالاردى بولەكتەمەيىك دەدى, قازاقتى باي-كەدەي دەۋ اعاتتىق, بايدىڭ بالالارى مىقتى بولىپ شىعادى, باسقالار قالىپ قويادى دەپ ساۋەگەيلىك جاساۋ جاراسپايدى, باي-كەدەي بولىپ قازاق كۇن كەشىپ كورگەن. ول زامان مەن بۇل زامان جەر مەن كوكتەي دەپ زارلاعان. زار-زامان اقىندارىنىڭ جىرلارىن بىتىباەۆا جاتقا ايتىپ, مۇعالىمدەر ءبىلىم ەمەس, اقشا قۋىپ كەتەدى-اۋ دەپ كۇيىنۋشى ەدى.
اقىلى مەكتەپتە قازاق ءتىلى دەگەن ماسەلە كەم. ول جەردە اعىلشىن ءتىلى, قىتاي ءتىلى, باسقا ءتىلى. قازىرگى قالالى جەردەگى كەز كەلگەن ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا نەشە ءتۇرلى اقىلى ورتالىقتار ورنالاسقان. ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءتىلدى ۇيرەتىپ, ماتەماتيكانى وقىتىپ تاستايمىز دەيدى. ول نە دەگەن بىلىمگەرلىك؟
90-نان اسقان مالايزيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى م.موحاماد ەلورداداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە مالاي بىت-شىت بولعان كەزدە بۇكىل ەلدەگى تالانتتى بالالاردى جيناپ وقىتقانىن, ولار ەلدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن, قازىر دە وقىتىپ جاتىرمىن دەپ ەدى. تالانتتى بالا باستىقتىڭ, بايدىڭ بالاسى عانا ەمەس, قارانىڭ ورتاسىندا دا كوپ, تەك تابا ءبىل, الالاي كورمە دەگەن ەدى.
بىزدە دە كەزىندە مىقتى ماتەماتيكا, ونەر مەكتەپتەرى بولدى. قازىر دە بار. تاڭداپ الۋ تاتىمسىز دەمەسەك. ايتالىق, اسقار توقپانوۆ جەر-جەردەن تاۋىپ اكەلىپ وقىتقاندار بۇگىن قازاق ونەرىنىڭ ءبىر-ءبىر الىپتارى ەمەس پە؟! ورىنبەك جاۋتىكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى شە؟ ءبىز بۇل جايلاردى نەگە قوزعاپ وتىرمىز, سەبەبى باردى باعالاي الماي, وزگە دەپ ءجۇرىپ ساباقتاستىقتى ءۇزىپ الدىق. ەندى سونىڭ زاردابىن تارتۋمەن كەلەمىز. ءبىلىم سالاسى, جاسىراتىنى جوق, ءبىراز ادامنىڭ بيزنەسىنە اينالدى. ءار ادام ءوزىنىڭ قام-قارەكەتىنە, جان باعىسىنا ىڭعايلاپ الدى. جالپى جۇرت, ۇلت دەگەن ۇعىمدى نارىققا تەلي سالىپ, ءوزىمىزدى اقتاعان بولامىز. بۇل جاھاندانۋ كەزىندە جۇتىلۋعا اپارماي ما؟ كەڭەس ۇكىمەتى توبەسىنەن ۇرىپ تۇرعان كەزدە الاشتىقتار ءوزىم دەمەي, ۇلتىن دەمەمەپ پە ەدى. ۇلت بالاسىنىڭ قاجەتىنە دەپ ماعجان اقىن پسيحولوگيانى, جازۋشى ج.ايماۋىتوۆ الگەبرانى, گەولوگ ق.ساتباەۆ ماتەماتيكانى, دارىگەر ح.دوسمۇحامەدوۆ رۋحانياتتى جازدى ەمەس پە؟ مۇنىڭ ءبارى وقۋلىقتار.ال بىزدە قازىر نە كوپ؟ عىلىم دوكتورى كوپ. اكادەميك كوپ. وقۋلىق نەگە وڭبايدى؟ ا.كولموگوروۆ دەگەن اكادەميك ايتادى ەكەن: «وقۋلىق جازۋ دەگەن – بيىك ءۇيدىڭ توبەسىنەن سەكىرىپ ولۋمەن بىردەي. ءوزىڭ ولمەس ءۇشىن, ۇرپاقتى ولتىرمەس ءۇشىن وقۋلىعىڭ كەرەمەت بولۋ كەرەك, ساۋاتتى بولۋ كەرەك». ەندىگى ءبىر ماسەلە, مۇعالىم تەوريالىق ءبىلىمدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقيدى, تاجىريبەدەن وتپەيدى. مەكتەپكە بارعان كەزدە وقىعان ءبىلىم مەن تاجىريبە ەكەۋى ۇشتاسپايدى. وركەنيەتتى ەلدەردە التى ساعاتتىڭ ءۇش ساعاتىن تەوريالىق بىلىمگە, ءۇش ساعاتىن تاجىريبەگە جۇمسايدى.
– كوزكورگەندەردىڭ اراسىندا ءبىراز دوستارىڭىزبەن بىرگە «سەگىز سەرى» اتاندىڭىزدار؟ ولار كىمدەر ەدى؟ زامانداستارىڭىز جايلى سىر شەرتسەڭىز.
– ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدا ىشكى ەسەپ دەگەن بولمادى. ادامدىققا, ار-ۇياتقا جۇگىندىك. ءبىر اۋىلدىڭ بالاسى ەمەس ەدىك. سوناۋ قاراقالپاقستاننان, قازاقستاننىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان جىگىتتەر ەدىك. ءبىز باۋىر بولدىق, تۋىس بولدىق. ولار: ەرجۇمان-جاقان سمايىلدار, ەربول-كۇلاش شايمەردەندەر, قۇدايبەرگەن-دامەجان تۇرسىنوۆتار, قۋانىش-اتىرگۇل جيەنبايلار, ءادىل-زاۋرە امانجولوۆتار, قۇديار-ءرازيا اعىباەۆتار, قوجاحمەت-ءاسيا نازاربەتوۆتەر, ازات ەكەۋمىز.
قازاقتا ءبىر ۇلكەن بولادى ء«تايت», وبال بولادى دەيتىن. ۇرپاق تاربيەسىندە دە سول وبال مەن ساۋاپتى, ۇيات پەن اردى ايتپاعان جاعدايدا قوعام دا, ادام دا, ۇرپاق تا بۇزىلادى. ءبىزدىڭ كۋرسىمىزدا سونى ايتىپ وتىراتىن ءبىر ادام بولدى. ول – ەرجۇمان سمايىل ەدى. سول سەگىزدىڭ دە, بۇكىل كۋرسىمىزدىڭ دا ۇيىتقىسى سول كىسى ەدى. ەراعا ايتاتىن, ءبىز ورىندايتىنبىز. ءار بالامىز ومىرگە كەلگەندە ءبىر كىسىدەي قۋاندىق. وقىعاندا قۋاندىق. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندە, ءۇيلى بولعاندا, نەمەرەلى بولعاندا دا سول قۋانىش جالعاسىپ جاتتى.
امال نە, سەلەۋدەي سەلدىرەپ بارا جاتىرمىز. ەراعا مەن ەربولدان كوز جازىپ قالدىق. باس كەتۋ دەگەن بار ەكەن. ەراعاڭ كەتكەلى بۇكىل كۋرستى تۇگەندەيتىن ادام از. ەراعاڭ ءار كۇنى ء«اي, بۇگىن بالەنشەنىڭ بالاسىنىڭ تۋعان كۇنى» نەمەسە «بالەنشەنىڭ جارىنىڭ تۋعان كۇنى, قۇتتىقتادىڭدار ما؟» دەپ, قانداي دا ءبىر قۋانىش, جاقسىلىق بولسا, ەرىنبەي-جالىقپاي ءوزى باراتىن. ومىردەن وزعان كۋرستاستاردىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ جۇرەتىن. ونى ايتاسىز «ەگەمەنىنىڭ» ۇلكەن-كىشىسىن ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالدىرمايتىن ەدى-اۋ! ءبىز ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم», دەپ سابىر اداي ايتپاقشى, ءار قازاق – ءبىر قازاق بولۋعا تىرىسسا ەكەن دەدىك. الدىڭعى اعادان ۇلگى بولماسا, كەيىنگى ءىنى قالاي وڭالسىن. سەگىز جىگىتتىڭ ۇرانى وسى ەدى. ءبىز ادال بولايىق, ءبىز ارلى بولايىق, ال ۇرپاق بىزگە قارايدى. ءوزىڭ ادال بولماي تۇرىپ, ءوزىڭنىڭ نيەتىڭدى قۇداي ۇرىپ تۇرىپ, سەن بالالارىڭا بىردەڭە ايتساڭ, ءوز قاتەلىگىڭدى بەتىڭە باسۋى مۇمكىن. ەراعاڭ وسىلاي دەيتىن. تەك دەگەنىڭىزدىڭ ار جاعىندا ءتايت جاتىر. ءبىز سول تايتكە باعىندىق. ەراعاڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ الاساپىرانى باستالعاندا ايتاتىن, «سەندەر نە ءتۇسىنىپ جۇرسىڭدەر, مىنا قازاقتىڭ جەرىن تالاپ جاتىر عوي. سونى جازباساڭدار سەندەرگە سەرت, باسپاسام ماعان سەرت» دەپ. جەر داۋى بولعان كەزدە ءبىز سونى جازدىق. جەر ساتىلادى دەگەن كەزدە مەن «اتادان قالعان مۇرا ەدى» دەپ ءبىر اۋىز ءسوز جازدىم. «ەگەمەن» ءبىرىنشى بەتكە شىعاردى. سوندا ساپابەك ءاسىپ اقساقال حابارلاسىپ, «مىنالارىڭ ەرلىك بولدى عوي, مۇنى باسقان گازەتتىڭ باسشىلارىنا راحمەت», دەدى. ول كەزدە «ەگەمەننىڭ» باسشىلارى ەرجۇمان سمايىل مەن ەركىن قىدىر بولاتىن. ءبىرى باستىق, ءبىرى ورىنباسار ەدى. جەر داۋىنا دا ءسويتىپ ارالاسقانىم بار.
– اۋىلىڭىزداعى مەكتەپتەن كىتاپحانا اشتىڭىز, قازىرگى تاڭدا ونداعى كىتاپ قورى قانشا؟ اۋىلداستارىڭىزدىڭ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعى قالاي؟
– التىن بەسىك – اۋىلدان ارتىق نە بار؟ وزىمشىلدىك, بايلىق قۋ, بۇل – قازاقتىڭ سورى. سورى ەكەنىن قازىر كورىپ وتىرمىز. ۇرپاق الدىنداعى پارىزدى ورىنداۋ مىندەت. مەنىڭ بار يدەيام وسى ەدى. ارمانىم – ءوزىم وقىعان, ءوزىم وسكەن, قىزمەت ەتكەن اۋىلعا ءبىر جاقسىلىق جاساۋ ەدى. بالالار ءوز الدىنا كەتە باستاعاندا, سونى ويلادىم. اپىرماي, نە ىستەسەم ەكەن؟ ازىن-اۋلاق اقشا جينادىم. ءسويتىپ جۇرگەندە, بۇرىنعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «نۇر-سۇڭقار» سىيلىعىنا يە بولدىم. ميلليون تەڭگە بەردى. جيعان قارجىمدى الىپ اۋىلعا باردىم. مەكتەپتىڭ كىتاپحاناسى جۇپىنى ەكەن. اياداي بولمەدە, ازعانتاي وقۋلىقتار عانا تۇر. 1176 بالاعا دەپ سالعان مەكتەپتە 500-دەي بالا وقيدى ەكەن. 110 شارشى مەتر بوس تۇرعان بولمەنى ديرەكتور بەردى. جوندەۋدەن وتكىزىپ, كىتاپحانا اشتىم. قازاقتىڭ مىقتىلارى, م.جولداسبەكوۆ, م.وتەلباەۆ, ۋ.قاليجان, ب.سمانوۆ, تاعى دا باسقا ۇلتجاندى ازاماتتار جۇزدەگەن كىتابىن بەردى. سولاردى استانادان الماتىعا تاسىدىم. تاسىپ ءجۇرىپ مىڭداعان كىتاپ جينادىم. كومپيۋتەر قويىپ, ينتەراكتيۆتى تاقتا ورناتتىم. قولدان كەلگەندى جاسادىم. ەكى توقسان سايىن جوعارى سىنىپتىڭ ءبىر بالاسىنا, تومەنگى سىنىپتىڭ ءبىر بالاسىنا شاكىرتاقى بەردىم. مۇعالىمدەر كۇنىنە ءبىر مۇعالىمدى ىنتالاندىرۋعا ۇيىتقى بولدىم. «بالداۋرەن» بالالار لاگەرىنە ءار جىل سايىن شامامنىڭ كەلگەنىنشە 2 بالادان, 5 بالادان دەمالدىردىم. بارعان بالالار قانشا دوستار تاپتىق دەپ قۋانادى. 70-كە تولعاندا كەزدەسۋگە شاقىردى. ەڭبەك كابينەتىندە تىگىن ماشيناسى جوق ەكەن, سونى اپاردىم. مۇنىڭ ءبارىن ماقتانۋ ءۇشىن ەمەس, اۋىلىنا ءار ازامات ينەنىڭ جاسۋىنداي سەپتىگىن تيگىزسە, باستاۋدان بۇلاق, بۇلاقتان وزەن قۇرالاتىنىن اڭعارتۋ ەدى. شۇكىر, اۋىلدان شىققان ازاماتتار, مەكتەپ تۇلەكتەرى وسىنداي يگى شارۋانى جالعاستىرىپ جاتىر. سوعان قۋاناسىڭ. ءبىز الدىڭعى ۇلىلاردى ماقتان ەتەمىز. ولاردىڭ ءسوزىن ۇلگى ەتىپ ايتامىز. ەگەر ءبىزدىڭ بويىمىزدا سونداي ءبىر قاسيەت بولماسا, كەيىنگى ۇرپاق كىمدى ۇلگى ەتەدى؟
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قايدار,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن
