تۇلا بويىنان ىرىلىكتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇراتىن. ءىرى ءجۇردى. ءىرى ىستەرمەن اينالىستى. قولتىعى كەڭ جىگىت كۇز سياقتى دارحان ەدى. التىن كۇزدىڭ وزىندەي اقەدىل بولاتىن. سودان شىعار, نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ءوزى دە, ءومىرى دە جىلدىڭ كۇز مەزگىلىنە بايلانىپ قالعانداي اسەر قالدىراتىن. قاراشانىڭ 20-سىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 75 جاسقا تولاتىن. 1994 جىلى قازان ايىندا مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ ءمينيسترى بولدى. ارتىق-كەمى جوق, تۋرا ءۇش جىلدان كەيىن ۇكىمەت باسىنا كەلىپ, 1999 جىلى قازاندا ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتتى. 2015 جىلى قازاننىڭ 14-ءى كۇنى كورمەگەن كوشەسىنە قاراي جول تارتتى.
ول بيلىك وليمپىنە ادەمى كەلدى. ادەمى كەتتى. باس-اياعى بەس جىلدىڭ ىشىندە الماس قىلىشتاي توپ-مەنەدجەرلىك تالانتىمەن جارقىراي كورىندى. ماعان نۇرلان وتەپ ۇلى ءومىردى دە تەز ءسۇرىپ, مىنا بەس كۇن جالعان تىرشىلىكتى دە اياق استىنان تاستاپ كەتكەندەي كورىنەدى. ءار نارسەنىڭ ولشەمىن جاقسى بىلەتىن ادام عانا قادىر-قاسيەتىنىڭ قۇنىن تۇسىرمەيتىن سەكىلدى. ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, ەگەمەندى ەلىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيناۋدا ۇلانعايىر ىستەرگە استار بولا بىلگەن ازامات كوزىنىڭ تىرىسىندە ەل ءۇشىن اتقارعان جۇمىسىن جاھانعا جار سالىپ, جارنامالاعان جوق. مۇناي الەمى مەن بيلىك دالىزىنە سىرباز باسىپ, سىپايى ەسىك قاعىپ كىرگەن ول «مەنىمەن» ەمەس, ەڭبەگىمەن, ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دارالاندى. وسى قاسيەتى تالاي بيىكتەرگە كوتەرگەنى ءوز الدىنا, تۋعان حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەدى.
نۇرلان بالعىمباەۆ فەنومەنىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل ورايدا «ادام – ءوز تاعدىرىنىڭ قوجاسى» دەگەن تۇجىرىم دا ءدۇدامالداۋ دۇنيە ەكەنىن ەكشەي تۇسەسىڭ. ارينە, ادام تاعدىرى – ادام دامۋى. اينالىپ كەلگەندە وسى فورمۋلانىڭ تىكەلەي ءۇش فاكتورعا بايلانىستى ءوربيتىنىن مويىندايسىڭ. العاشقىسى, تەگىنە تارتپاي ۇل تۋماس. ەكىنشىدەن, تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا وسكەن ورتاسىنىڭ اسەرى مول. ءۇشىنشى فاكتور ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋىنە بارىپ تىرەلەدى. كەيىپكەر پورترەتىن وسى ءۇش فاكتوردىڭ اينالاسىندا قاراستىرۋ عانا ويعا العان ءىستىڭ ەڭ دۇرىس شەشىمىندەي كورىنەدى. سونىمەن...
ءبىرىنشى فاكتور. بالعىمباەۆتار اۋلەتىندەگى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ لوگيكالىق جولىنا تاڭ قالماۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى جەردە تۇلعا دا تەكتى جەردەن بوي كوتەرەتىنىنە شەك كەلتىرمەيسىڭ. «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى», دەگەندى قازاق وسىندايدا ايتسا كەرەك. بىردە نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ تۋعان ءىنىسى نۇربەرگەن اعا شاڭىراعىنىڭ تورىندەگى باي كىتاپحانادان «كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVI-XVIII ۆەكاح» اتتى انتيكۆار كورگەنىم بار. كونە كىتاپتاعى رەسمي قۇجاتتاردان بۇل اۋلەت ءوز باستاۋىن XVIII عاسىردان الاتىنىن ءبىلدىم. بۇرىندارى ولاردىڭ قاراتاۋ باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن العاش رەت فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامنان ەستىگەنمىن. الگى كىتاپتا قاراتاۋ ءبيدىڭ اكەسى ومىرزاقتىڭ اتى اتالادى. 1748 جىلى 12 تامىزدا باراق سۇلتان ابىلقايىر حاندى قاستاندىقپەن ولتىرگەننەن كەيىن بوپاي حانىم ۇلى نۇرالىنى حان تاعىنا وتىرعىزۋدى سۇراپ ءتورت ايدان كەيىن پاتشايىم ەليزاۆەتا پەتروۆناعا ءوز دەلەگاتسياسىن اتتاندىرادى. ونىڭ قۇرامىندا 20 تورە مەن 7 قارادان شىققان ستارشىن بارعان. سونىڭ ءبىرى – ومىرزاق اتامىز.
دەلەگاتسيا الدىمەن ماسكەۋگە جەتەدى. وندا ولاردى بەلگىلى تاريحشى-شىعىستانۋشى ۆلاديمير ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قارسى الادى. ول نيكيتينسكي كوشەسىندەگى №14 ۇيىندە الىس جولدان شارشاپ كەلگەن قازاقتاردى ءبىر اپتا كۇتەدى. پاتشايىمنىڭ قابىلداۋىنا باراتىندارعا ءساندى كيىم تىگۋ ءۇشىن ارشىن-ارشىن جاقسى ماتا ساتىپ الۋعا جاعداي جاسايدى. ودان سوڭ دەلەگاتسيا سانكت-پەتەربۋرگكە جول تارتادى. جاڭا جىل مەرەكەسى قارساڭىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا ات باسىن تىرەگەن اتالارىمىز ءى ەليزاۆەتا پاتشايىمنىڭ قابىلداۋىنا سول كۇتكەننەن 1749 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا بارىپ, ءبىر-اق كىرەدى. وسىنداي ۇزاق ساپار. وسىنداي قىسقا تاريح.
اتالمىش كىتاپتا ومىرزاقتىڭ بالاسى قاراتاۋ بي تۋرالى دا جازىلىپتى. كونە باسىلىمدا 1787 جىلدىڭ 23 قازانىندا ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ وعان رۋ ستارشىنى اتاعىن بەرۋ تۋرالى گراموتاسى جاريالانعان. جالاقىسىنا دەيىن كورسەتىلگەن: اي سايىن كۇمىسپەن 100 رۋبل جانە جىلىنا 627 كەلى ۇن. ۇلت تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, قازاق ەلىندە دەموكراتيانىڭ نەگىزىن سالعان سىرىم دات ۇلىنىڭ وڭ قولى بولعان قاراتاۋ ومىرزاق ۇلىن حالىق باتىر دەپ تە, بي دەپ تە ارداقتاعان. تاريحي تۇلعا اتانعان اتالارىنىڭ دارىنى نۇرلان وتەپ ۇلىنا دارىعانى تەكتىلىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتەتىنىن اڭعارتىپ-اق تۇر.
ەكىنشى فاكتور: وسكەن ورتا تاربيەسى. قاي جەرىنە بارساڭ دا, مۇناي مۇنارالارى مەنمۇندالاپ تۇراتىن اتىراۋ وڭىرىندە ەر جىگىت ماماندىق تاڭداۋدا قينالا قويمايدى. ەل ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەگەن مۇنايلى مەكەن مايتالماندارىنىڭ اتاق-داڭقى تالاي جاستارعا تۋعانىنان ۇلگى بولادى. ولار بۇل ولكەدە باياعى «قوعالى كولدەر, قوم سۋلار» ىشىندە جول باستاعان, شارشى توپتا سۋىرىلىپ ءسوز باستاعان, جاساقتى جورىقتا جارقىلداپ قول باستاعان قازاقتىڭ ەرەكشە جاراتىلعان تۇلعالارىمەن قاتار اتالادى. سوندىقتان دا سول الدىڭعى تولقىننىڭ تاربيەسىن مولىنان العان نۇرلان وتەپ ۇلى ەلىمىزدىڭ كوشباسشى مۇنايشىلار قاتارىندا تۇرۋى زاڭدىلىق.
قازاق مۇنايى دەگەندە كوز الدىمىزعا ەڭ الدىمەن ءجۇزىن جەل قاعىپ, كۇن قاقتاعان, تابيعاتتىڭ كەز كەلگەن قاتال مىنەزىنە قابىرعاسى قايىسپاي قارسى تۇراتىن شار بولاتتاي شىڭدالعان ەڭبەك ادامىنىڭ بەينەسى كەلە قالاتىنى بار. بوز ىنگەنى بوزداعان, بوز دالاسى تالاي قۇقايدى كورسە دە توزباعان كيەلى ءوڭىردىڭ بازارى مەن اجارىن اشقان بايلىقتى يگەرۋ سوم بىلەكتى, وت جۇرەكتى اتا-بابانىڭ كاسىبي ەڭبەگىنەن باستالعانىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ باتىسىندا اتا كاسىپكە اينالعان ماماندىق يەلەرىنىڭ تالاي ديناستياسى ومىرگە كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە بالعىمباەۆتار اۋلەتى ەڭ الدىمەن اتالادى.
بالعىمباي سۇلتانمۇراتوۆ اتامىز – اۋلەتتەگى تۇڭعىش مۇنايشى. 1911 جىلى «اعايىندى نوبەلدەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى سەرىكتەستىگى» قازاقستاندا ەڭ العاش كومىرسۋتەگىن الۋدى وندىرىستىك ماسشتابتا باستاعانى تاريحتان بەلگىلى. بالعىمباي اتامىز وسى كاسىپورىننىڭ مۇنارا مونتاجداۋ تسەحىندا ەڭبەك ەتكەن. ونىڭ ۇلدارى قويشىعارا, وتەپ, ءوتالى, سالتانات, ماقاش – مۇنايشى اۋلەتىنىڭ ەكىنشى بۋىنى. بەسەۋى دە – اتىراۋ وڭىرىندە كاسىبي مۇنايشىلىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن تارلاندار. نۇرلان اعامىزدىڭ اكەسى – وسى اۋلەتتەن شىققان العاشقى ديپلومدى مۇنايشى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۇشقىش بولىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ جىلىوي اۋدانىن باسقاردى, اتىراۋ قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. «قازاقستان مۇناي بىرلەستىگى» باسقارماسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. وتەپ اعامىزدىڭ ءىنىسى ماقاش تا – مۇنايشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى سالتانات بالعىمباەۆ 1977-1981 جىلدارى اۋعانستانداعى كەڭەستىك ماماندار توبىنىڭ جەتەكشىسى جانە سول ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى. قازىر «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قاراستى كەنىشتىڭ ءبىرى وسى كىسىنىڭ اتىمەن اتالادى. نۇرلان اعامىزدان تۋرا ەكى جاس كىشى ءىنىسى نۇربەرگەن – سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا پاكىستاندا كەڭەستىك ماماندار توبىن باسقارعان مايتالمان مۇنايشى. جالپى, بالعىمباەۆتار اۋلەتىنىڭ مۇناي وندىرىسىندەگى ورتاق ەڭبەك ءوتىلى مىڭ جىلدان اسىپ كەتكەلى قاش-شان؟! 111 جىل ىشىندە بالعىمباي اتامىزدىڭ 5 ۇلى, 25 نەمەرەسى جانە 50-دەن استام شوبەرەسى قازاقستاننىڭ قارا التىنىن وندىرۋمەن اينالىسقانى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنان ورىن الۋعا ابدەن لايىق.
ءۇشىنشى فاكتور ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋىنەن تۋاتىنىن جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. ادام ءوزىن ءوزى نە ءۇشىن تاربيەلەيدى؟ باتىل جانە ەركىن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن. باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن. ينديۆيدۋاليستىك قاسيەتتەردى بويىنا مولىنان ءسىڭىرۋ ءۇشىن. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ تاۋەلسىز قىرىن شىڭدايدى. بىرەۋلەر ايتۋى مۇمكىن: بۇل ونىڭ باسقالاردى مويىنداماۋىنا الىپ كەلەدى. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. مۇنىڭ ءبارى – ءبىر-بىرىنە ماتاسىپ جاتقان ورگانيكالىق قۇبىلىس.
ادام ءوز باسىنىڭ ىقتيمالدى تاۋەلسىزدىگىنە جەتۋ ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك: ءبىلىم, ەڭبەك جانە سابىرلىق. وسى ءۇش قاسيەت ادامنىڭ وزدىگىنەن وقۋىمەن, ءوزىن ءوزى باسقارىپ ۇيرەنۋىمەن جانە ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋىمەن كەلەتىنىن ەسكەرسەك, وندا ءبىلىمدى, ەڭبەكقور جانە سابىرلى ادامنىڭ باسقالاردى دا قۇرمەتتەي بىلەتىنىنە داۋ جوق. مۇنى نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ ءومىرى دە جوققا شىعارمايدى. كوركەم ادەبيەت پەن ونەرگە دە وتە جاقىن بولعانىنا بالا كەزىنەن جيناعان باي كىتاپحاناسى مەن تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ كارتينالارىنان تۇراتىن كەرەمەت كوللەكتسياسى كۋا بولا الادى. ول الەمدىك كلاسسيكادان بارىنشا سۋسىنداعان ۇلكەن ارىپتەن باستالاتىن وقىرمان ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ەنەرگەتيكاسىنان قۋات العانى دا ۇنەمى سەزىلىپ تۇراتىن. اعايىن-تۋىسقا باۋىرمالدىعى, دوستىققا بەرىكتىگى, اينالاسىنداعى ادامدارعا شۋاعىن توگۋگە اسىعىپ تۇراتىن مەيىرىمدىلىگى, ءومىردىڭ بارلىق ساتىندەگى تابيعي ۇستامدىلىعى جانە تاعى باسقا تولىپ جاتقان قاستەرلەۋگە تۇراتىن ادامي اسىل قاسيەتتەرى سول الەمدىك وركەنيەتتىڭ ماۋەلى بايتەرەگىنەن تارايتىن تامىردى تاپ باسقاندىعىنىڭ جەمىسى دەر ەدىم.
نۇرلان بالعىمباەۆ ۇيلەسىمدىك فورمۋلاسىمەن ءومىر سۇرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ول ادامنىڭ بويىنداعى بارلىق قاسيەت باسقالاردى قۋانىشقا بولەۋ كەرەكتىگىنە ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن تالاي بايقادىم. جاستايىنان بوكس سپورتىمەن اينالىسىپ, ستۋدەنت شاعىندا رەسەيدىڭ چەشەن-ينگۋش اسسر-ءىنىڭ چەمپيونى بولعانى دا ءسوزىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى. ول ءوزى ۇناتاتىن نارسەنىڭ بارىندە دە ناتيجەگە جەتۋگە تىرىساتىن. نۇرلان اعا 1999-2000 جىلدارى قازاقستان بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنىڭ سيدنەي وليمپياداسىنا تىڭعىلىقتى دايىندالۋىنا تولىق جاعداي جاسادى. 2000 جىلى ماۋسىمدا الماتى قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك اۋەسقوي بوكس قاۋىمداستىعى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ سيدنەيدەگى XXVII وليمپيا ويىندارىنا قىزمەت كورسەتەتىن AIBA تورەشىلەرىنىڭ سەمينارىندا نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ايتقان تاريحي ءسوزى ءالى ەسىمدە: «بۇگىن قازاقستاندا باس قوسىپ وتىرعان تورەشىلەرگە ءبىر عانا ءوتىنىشىم بار. سىزدەردەن ءبىزدىڭ بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنە جاقتاسىڭىزدار دەپ سۇرامايمىن. بۇل – مەنىڭ ومىرلىك ەرەجەمدە جوق نارسە. بار بولعانى, ولاردىڭ ويىنىن وتە ءادىل باعالاۋلارىڭىزدى وتىنەمىن!». وسى جالعىز اۋىز سوزدەن كۇش-جىگەر العان ءبىزدىڭ وعلاندار وليمپيادادان ەكى التىن, ەكى كۇمىس مەدالمەن ورالدى. كوشەلى كىسىنىڭ اتالى سوزىنەن قۋات الۋعا بولاتىنىن ءبىزدىڭ سايىپقىراندار دالەلدەۋدەي-اق دالەلدەدى.
ءسوز جوق, تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە اتالاتىن ءىرى قايراتكەردىڭ ءبىرى نۇرلان بالعىمباەۆ پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا دەيىن تالاي سوقپاقتى سۇرلەۋدەن وتكەنى – باسى اشىق اقيقات. ءار تۇلعانىڭ ءوز بيىگىنە بارار جولدا قالىپتاسۋ كەزەڭى بولادى. اۋىر ەڭبەكتىڭ وتىن كوسەگەن ول ءوزىنىڭ كاسىبي جولىندا ءتۇرلى ساتىلاردان ءوتتى: بۇرعىلاۋ بريگاداسىندا جوندەۋشى, توكاردىڭ كومەكشىسى, كۇردەلى جانە جەراستى ۇڭعىمالارىن جوندەۋ شەبەرى, ودان كەيىن جايىق-ەدىل ساعاسىندا باسشى قىزمەتتەردە جۇمىس ىستەدى. «اقتوبەمۇناي» بىرلەستىگىندە ينجەنەرلىك قىزمەتتى باسقاردى. جاس كەزىندە اپتاپ ىستىق پەن قاقاعان ايازدى كۇندەردە جارىلعان قۇبىرلاردى ىزدەپ تاۋىپ, جوندەپ ىسكە قوسۋ, مۇنايدىڭ سىرتقا توگىلمەۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قارامايدى سۋ مەن تۇزدان, پارافين مەن توپىراقتان قىزدىرۋ ارقىلى ايىرىپ الۋ سياقتى تولىپ جاتقان جۇمىس پروتسەستەرىن اتقارىپ ءجۇرىپ, شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتتى.
1986 جىلدان 1992 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە كسرو مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگى مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارعان نۇرلان وتەپ ۇلى – وداقتىق ۆەدومستۆودا جۇمىس ىستەگەن ءۇشىنشى قازاق. وعان دەيىن مۇندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە م.ەسەنوۆ, الپىسىنشى جىلدارى ق.جولامانوۆ جۇمىس ىستەگەن ەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا نۇرلان وتەپ ۇلىنا كەڭەستىك-ۆەتنامدىق «ۆەتسوۆپەترو» بىرىككەن كومپانياسىن باسقارۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالدى. الايدا ول ودان باس تارتىپ, بوستونداعى ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىنە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا اتتاندى. اتاعى جەر جارعان «شەۆرون» كومپانياسىندا ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاقستانعا ورالىپ, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە بەل شەشە كىرىستى. دالەلدەنگەن مۇناي قورى مول تەڭىز كەنىشىن يگەرۋگە جەتەكشىلىك ەتىپ, «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋعا اتسالىستى.
مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى مەن «قازاقويل» ۇلتتىق كومپانياسىن باسقارىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى بۋىنىنا اينالعان سالانى قارقىندى وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. وتاندىق مۇناي-گاز كەشەنىندە ىسكە اسىرىلعان حالىقارالىق جوبالاردىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. قازاق قارامايىنىڭ استاناسى اتانىپ كەتكەن اتىراۋ مۇنايشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن وڭالتۋمەن قاتار ول ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلاعان جەردەگى مۇنايشىلار وتباسىن جاڭا اۋماققا كوشىرۋگە دە كوپ كۇش جۇمسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەسكەنە, بايشوناس, سارىقامىس سەكىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى اتىراۋ قالاسىنا كوشىرىلىپ, قاراتونداعىلار قۇلسارىعا قونىس اۋداردى. مۇنايلى ءۇش وبلىستا كوپتەگەن الەۋمەتتىك-سپورتتىق نىسانداردىڭ بوي كوتەرۋى جانە ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن مۇنايشىلار قاۋىمىنا ۇيدەن تىس جەردە دە بارلىق تۇرمىستىق جاعداي جاسالۋى – سول جىلداردىڭ ۇلكەن جەمىسى. ول قاي لاۋازىمدا جۇرسە دە ۇلتتىق جۇمىسشى تابىنىڭ مۇددەسىن العاشقى ورىنعا قوياتىن. شەتەلدىك كومپانيالارمەن قويان-قولتىق جۇمىس بارىسىندا دا نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ وسى قاسيەتى ايرىقشا سەزىلىپ تۇراتىن. ءدال وسىنى قاپىسىز تانىعان شەتەلدىك الپاۋىت كومپانيا باسشىلارى ونىمەن قاشاندا ساناسىپ وتىراتىنىنا سان مارتە كۋا بولدىم.
شەتەلدىك الپاۋىت دەمەكشى, نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى, ول سىرتتان كەلگەن ينۆەستورلاردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, سولاردىڭ جەتەگىندە كەتكەن جەرى جوق. كەرىسىنشە, ەل مۇددەسىن العا تارتا وتىرىپ, مامىلە قۇرۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىن العاش رەت ەنگىزدى. كاسىپورىننىڭ قارىزىن جويۋ, جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋ, سالىقتار مەن تولەمدەر جونىندەگى قارىزداردى وتەپ, كەيىننەن ولاردىڭ دەر كەزىندە اۋدارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاعى باسقا تولىپ جاتقان بەلگىلى مىندەتتەمەلەرمەن قوسا نۇرلان وتەپ ۇلى ەندى ولاردى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ءارتۇرلى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قويان-قولتىق ارالاسۋعا دا مىندەتتەدى.
نۇرلان بالعىمباەۆ قازاقستانداعى مۇناي-گاز كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسىن جاساپ, ونىڭ باستى باعىتتارىن انىقتاپ بەرگەنىمەن دە ەستە قالدى. ونىمدىلىگى ازايا باستاعان وزەن كەن ورنىن دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ كومەگىمەن ساۋىقتىرۋ, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا جاڭعىرتۋ, «باتىس قازاقستان – باتىس قىتاي» مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ, قۇمكول كەن ورنىن كەڭەيتۋ, قىزىلورداعا دەيىن گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋ, شىمكەنتتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا جاڭا قۇرىلعى ورناتۋ, جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىن كەڭەيتۋ جانە تاعى باسقا ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ول بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ونىڭ باستاماسىمەن وسىدان 28 جىل بۇرىن ۇكىمەت قازاقستاندىق كومپانيالارعا وندىرگەن مۇنايىنىڭ 30 پايىزىن وزدىگىنەن ساتۋ قۇقىعىن بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعانىن مۇنايشىلار ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ ءجۇر.
تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇشىنشى پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ تاريحتا قالعان نۇرلان بالعىمباەۆ ۇكىمەتتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا داعدارىسى جان القىمنان قىسىپ, مۇنايدىڭ باررەلى 9 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن وتە قيىن كەزدە باسقاردى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا دا كوزبوياۋشىلىقپەن اينالىسپاعان بىردەن-ءبىر باسشى بولا بىلگەن ول ەل بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋدا قارجى تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن كوپتەگەن باسى ارتىق شارۋالاردى جيناستىرىپ قويىپ, ءاربىر تەڭگەنى ۇنەمدەدى. ءتىپتى دەربەس زەينەتكەر مارتەبەسىن جويۋعا دا باردى. بۇل ءۇشىن دە قازاقتىڭ تالاي بەدەلدى ادامدارىنا جاماناتتى بولدى. بىراق ول وسىنداي حالىق قابىلداي قويۋى وتە قيىن شەشىمدەر شىعارۋعا جاسقانبايتىنىمەن ەستە قالدى. ەكونوميكا ماسەلەلەرىن شەشۋدە حالىقتى الداۋسىراتۋ قادامداردان گورى باتىل ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولاتىنىن ول ەشقاشان ەسىنەن شىعارعان جوق. قاشاندا ءىس مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويدى. نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋدىڭ الماعايىپ كەزىنەن تولىق جانە تۇپكىلىكتى وتپەي جاتىپ الەمدىك داعدارىسقا تاپ بولسا دا نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ۇكىمەتى ەكى جىل ىشىندە سىر بەرمەگەنى ءوز الدىنا, مەملەكەتتىڭ بولاشاقتا دامۋ جولىنا ءتۇسۋىنىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساي ءبىلدى.
1998-1999 جىلدارى نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ سپيچرايتەرى بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. ول قازاق تىعىز ورنالاسقان وبلىستارعا ىسساپارعا بارار الدىندا ءسوزىن دايىنداۋ ءۇشىن كابينەتىنە شاقىرىپ الاتىن. ءسپيچتىڭ تەزيسىن ءوزى ايتىپ بەرەتىنىنە ريزا بولاتىنمىن. مۇناي-گاز سالاسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەگەنىنە باياعىدان كۇمانىم جوق. ال ەكونوميكانىڭ باسقا سەكتورلارىن دا بەس ساۋساعىنداي بىلەتىنى تاڭداندىرماي قويمايتىن. قاشاندا تازالىق پەن ادىلەتتىك ءۇشىن شىرىلداپ جۇرەتىن. سوندىقتان دا ول قازاق قوعامىندا ادالدىقتىڭ كريتەريىندەي كورىندى. ونىڭ ەسىمى قازاقستانمەن ىسكەرلىك جانە ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتقان جاقىن جانە الىس شەتەلدىڭ بارلىعىنا تانىس. ول ءوزىنىڭ قايسار مىنەزىمەن دە تانىمال بولدى. قانداي قيىن جاعدايدا دا سوزىندە تۇراتىن ازامات ەكەنىن ءومىر بويى دالەلدەپ ءوتتى. نۇرلان اعانىڭ ەكى سويلەگەنىن كورگەن ەمەسپىن. ءىستىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارامايتىن. جالعان مادەنيەتتى ادام بولىپ كورىنۋدەن بويىن اۋلاق ۇستادى. شارۋاعا ەرەكشە جانى اۋىراتىن. ۇكىمەتتىڭ ماجىلىسىندە كەيبىر مينيسترلەرگە كۇيىپ كەتكەندە «حالىقتىڭ بەتىنە ەرتەڭ قالاي قارايمىز؟» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتاتىن.
ەگەمەن قازاقستاننىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا ونىڭ قوسقان ۇلەسى مەن بولاشاعىمىزدى بەكەمدەۋ جولىندا اتقارعان ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى قازىر داۋ تۋدىرمايدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىندە جەتكەن بەلەستەرى بولسىن, وندىرىستەگى ورەلى ىستەرى بولسىن, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدەگى جانقيارلىعى بولسىن, سونىڭ ءبارىن ول ۇلتىنىڭ تامىرىنان اجىراماي ءجۇرىپ باعىندىرعانى – بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن باسى ءبۇتىن اقيقات. ءومىر بويى قازاقى قالپىنان اينىماي وتكەن حالىقشىل قايراتكەردى الابوتەن قادىر تۇتاتىنىڭ دا سوندىقتان. ءوزىنىڭ ۇلتى ءۇشىن جۇرەگىن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن تالاي تانىتقان ول بىزگە ەڭ الدىمەن وسى قاسيەتىمەن ەرەكشە قۇندى. سوندىقتان دا ونىڭ تۇلعالىق جولىن, ەلگە سىڭىرگەن ۇلانعايىر ەڭبەگىن ايتۋ – پارىز.
ايتارى جوق, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, داڭقتى مۇنايشى نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – بارشاعا ۇلگى. اسىرەسە, ەلدىڭ ەرتەڭى جولىندا ەڭبەك ەتەتىن جاس ۇرپاققا. ۇلتجاندى, ەلىن شەكسىز سۇيەتىن ازاماتتىڭ ومىردەگى بارلىق جەتىستىكتەرى قاشاندا تۋعان ەلگە سۇيىسپەنشىلىك تابانتىرەگىنىڭ تارتىلىس كۇشىنە جيناقتالىپ جاتادى. ءبىر انىق: قۇمى بۇرقىراعان اۋىلدان شىققان تالانتتى ادامنىڭ قيالىنا قانات بايلايتىن, شارىقتاتىپ شىرقاۋ كوككە كوتەرەتىن – قاسيەتتى تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسىنىڭ گراۆيتاتسيالىق كۇشى.
ىقىلىم زاماننان ءتورت قۇبىلاسى تۇيىقتالماعان, كوسىلە شاپقان تۇلپارعا, جەلدەي ەسكەن سۇڭقارعا جەتكىزبەس, كەڭدىك ولشەمىنىڭ بەلگىسىندەي اتىراۋ اتىرابىنىڭ توڭكەرىلگەن كوگىلدىر كۇمبەزدەي اسپان الەمى سول سايىن دالانىڭ ساعىم ويناعان بەلدەرىنەن باستالىپ كەتەتىنىن جاس كەزىنەن جادىندا ساقتاۋدان جالىقپاعان ونىڭ بويىنداعى بارلىق ادامي قاسيەتتەرى مەن جوعارى بيلىكتەگى ىزدەنىستەرىنىڭ ءبارى تۋعان جەردەن باستالىپ, تۋعان جەرگە قايتىپ ورالاتىنىمەن قاستەرلى ەكەنىن نۇرلان اعا جۇرەگىمەن سەزىندى.
اجال ساعاتىنىڭ جاقىنداپ قالعانىن ءبىلىپ جۇرسە دە, ءار كۇنىن مانگە تولتىرىپ, قاسقايىپ ءومىر سۇرگەن ول پەندەلىكتەن بيىك تۇردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى وسكەن ورتاسىنا قايتىپ ورالعان نۇرلان وتەپ ۇلى كىندىك قانى تامعان توپىراعىندا ماڭگىلىككە قالۋدى وسيەت ەتىپ كەتكەنى دە ءبىزدى ويلاندىرماي قويمايدى. تۋعان جەرگە دەگەن ادالدىق وسىنداي-اق بولار. ءومىرىن ءماندى وتكىزگەن جاننىڭ ماڭگى ءومىرى ەندى باستالاتىنداي. ويتكەنى تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن سانالى ءومىرىن سارپ ەتكەن قايراتكەر تۇلعانىڭ ەسىمىن قازاق ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى.
شارحان قازىعۇل
