تاريح • 13 قاراشا، 2022

انتروپولوگ

208 رەت كورسەتىلدى

ورازاق سماعۇلوۆ – قازاقتىڭ ءبىرتۋار انتروپولوگى جانە ەلىمىزدە انتروپولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا اكادەميگى، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا، ناعىز عالىم. ورەكەڭ بيىل توقساننىڭ ەكىسىنە يەك ارتىپ وتىر. بۇعان دەيىن انتروپولوگ اقساقالمەن بىرنەشە دۇركىن جولىعىپ، سۇحبات الىپ، بۇل جازبالار «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىندا ءار جىلدارى جارىق كورگەن بولاتىن. و.سماعۇلوۆ – تەك انتروپولوگيا سالاسىن زەرتتەۋشى عالىم عانا ەمەس، حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-سالت ەتنوگرافيا­سىن، تاريحي-الەۋمەتتىك ءھام گەنەولوگيالىق دامۋ ساتىلارىن، ءتىپتى ۇلتتى تۇتاستىرىپ تۇراتىن رۋحاني ۇستىن-تەتىكتەردى جەتىك بىلەتىن وقىمىستى. اكادەميكپەن اڭگىمە بارىسىندا ءوزىمىز قۇنتاپ جازىپ العان كەيبىر وقيعالار مەن قىزىق دەرەكتەردى وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

تۋعان جەرىم – توبىلىم

 – مەنىڭ اتالارىم ورتاشا اۋقاتتى ادامدار بولعان ەكەن، – دەپ اڭگىمە جەلىسىن اعىتتى ابزال اعامىز. – ولار قولاتى شۇيگىن، سۋى بال، اڭعارى كەڭ، بەينەلەپ ايتار بولسام «بوز سازانى توقتىداي، بالىعى تايداي تۋلاعان، باقاسى قويداي شۋلاعان، شىرماۋىعى شوككەن تۇيە تاپتىرماس، بالىعى كولگە جىلقى جاپتىرماس» دەپ قازتۋعان بابامىز جىرلاعانداي تو­بىل­دىڭ بويىن ەن جايلاپتى. اتام قازاق­تىڭ «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر ءشارى» دەگەنىندەي قايران توبىل قازاقتىڭ مالى مەن جانىنا پانا بولعان ەسىل داريا عوي. مەن سياقتى توبىلدىڭ سۋىن ءىشىپ، نۋىن­دا وسكەن جەرلەس اپامىز ماريام حاكىم­جانوۆا:

«توبىلىم مەنىڭ، توبىلىم،

اعىنى توقتاپ كورمەگەن.

جاسىمدا تالاي شومىلدىم،

تولقىنىڭ تۋلاپ تەربەگەن»، – دەپ بەكەر جىرلاماعان شىعار. ءسوزىمدى شيىرىپ ايتار بولسام، كونە جىراۋلار ايتاتىن «جاتىپ قالعان ءبىر توقتى، جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر» وسى مەنىڭ توبىلىم ەدى.

مەن تۋماي تۇرعاندا ءبىزدىڭ ەل توبىل­دىڭ قۇيعانى وباعان مەن ءۇي وزەندەرىنىڭ توعىسىندا قىستاپ، جاز جايلاۋعا قورعان­نان ءوتىپ، تۇمەن اسىپ، داريانىڭ ەرتىسكە بارىپ قۇياتىن كەڭ ساعاسىنا تۇمسىق تىرەيدى ەكەن. دۇنيە ءبىر دوڭگەلەنگەندە الاش ارىسى تەلجان شونانوۆ ايتقانداي، اق پاتشا قازاقتىڭ شۇرايلى جەرىنە جەرىك بولىپ شىعا كەلەدى. وسى جىلدارى پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىن جاپپاي جاۋلاپ الۋ ماقساتىندا ءسىبىر گۋبەرنياسىن قۇرادى. ورتالىعى توبىل قالاسى بولادى. ال مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان توبىل وزەنىن بويلاتا شەپ قۇرىپ، وعان 33 رەدۋت، 32 ماياك ورناتىپتى. بۇل شەپتى قورعايتىن كازاك-ورىس لينياسى پايدا بولادى. ونىڭ قۇرامىنا – 2 بەكىنىس، 33 رەدۋت، 2000 اتتى اسكەر باعىندىرىلدى.

جوعارىداعى رەسەيلىك وتارلاۋدى كوزىمەن كورگەن اتاقتى اقان سەرى قورام­سا ۇلى جازعانداي:

تاسىعان قازاق كوزى بۇلاقتاي بوپ،

سوياتىن كراسيانعا لاقتاي بوپ،

پاتشانىڭ سۇيىكتى ۇلى كەلگەننەن سوڭ،

شەتكە شىعىپ قالدىق عوي براكتاي بوپ،

– دەگەنىندەي نەمەسە اقىن كۇدە­رى كوشەك­ ۇلىنىڭ: «سابىندى، قوپا، قامى­سىم، تامام ءبىر جۇرتقا تانىسىم، كاپىردەن زورلىق بولعان سوڭ، قالدىڭ-اۋ قايران قونىسىم، بوراندا مالىم ىقپاعان، ءۇيىمدى داۋىل جىقپاعان، شاعىر ءبىر جۋسان، يزەن­دىم، سەنەن دە كەتىپ، كۇيزەلدىم، بايلاۋلى اتقا پىشەنىم، ماتاۋلى اتقا كىسەنىم، ات ارقاندار قازىعىم، بالالارعا ازىعىم، قولدان كەتتى قايتەيىن، كاپىردەن بولدى جازىعىڭ...» دەۋى مەن ايتقان تاريحي شىن­دىقپەن استاسىپ جاتىر...

* * *

انتروپولوگ اكادەميكتىڭ جوعارىداعى اڭگىمەسىنەن تۇيگەنىم: بارلىق پالە، بارلىق كەساپات، بارلىق قاسىرەت وتارلاۋدا جاتىر ەكەن. «وتارلاۋدىڭ زاردابىن ءبىر كىسىدەي كورگەن مىنا مەنمىن» دەيدى ورەكەڭ. ايتسا ايتقانداي اعامىز 1930 جىلى توبىلدىڭ بويىنداعى قازىرگى مەڭدىقارا اۋدانى جەرىندە تۋعان ەكەن. اياعىن ءتاي-ءتاي باسىپ جاسى ەكىگە ەندى تولعاندا جارتى قازاقتى جالماعان الاپات اشتىق باستالىپتى. 1932 جىلى اكەسى سماعۇل وتباسىن اشتىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن ءبىر ءۇزىم نان ىزدەپ، ىرگەدەگى رەسەيگە ءوتىپ كەتەدى. ول جاقتىڭ دا جەتىسىپ تۇرعانى شامالى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ وزەك جالعايتىن داقىل تاۋىپ ۇيىنە ورالسا، ايەلى اشتىقتان ءولىپ قالىپتى. ەكى جاسار ۇلى ورازاق ولگەن اناسىنىڭ ومىراۋىن سورىپ ءتىرى جاتىر ەكەن، دەيدى.

وسى وقيعانى ايتىپ، توقسان جاستاعى قاريا ەڭكىلدەپ جىلادى. مەن ءۇنسىز ەگىلدىم. قايران انانىڭ ءوزى ولسە دە، ۇلىن ولتىرمەۋ ءۇشىن ەمشەك ءسۇتى ءيىپ جاتقان... بۇل نەعىل­عان تاڭعاجايىپ وقيعا. مەنىمەن بىرگە قۇ­لاعى قالقيىپ اڭگىمە جەلىسىن بىرگە تىڭداپ وتىرعان جۋرناليست ازامات ەسەن­جول ءىنىم دە سۋلاعان جانارىن ءسۇرتىپ وتىر ەكەن...

ازدان كەيىن ەڭسەسىن تىكتەپ، تەرەڭ تىنىس­تاعان اكادەميك «شەشەمدى ءالى كۇنگە دەيىن ساعىنام، اناسى بار ادامدار قانداي باقىتتى» دەپ تاعى ءبىر كۇرسىندى. «كوپشىلىك مەنەن: – ءسىز ۇلكەن عالىم بولدىڭىز، كەڭەس داۋىرىندە ءومىر ءسۇردىڭىز، پارتياعا نەگە وتپەدىڭىز»، – دەپ سۇرايدى. مەن: «ەگەر سەنىڭ اناڭدى بىرەۋ كەلىپ ولتىرسە، سەن ول كىسىنى جاقسى كورەسىڭ بە، ەندەشە انامدى ولتىرگەن پارتياعا ءىشىم قالاي جىليدى» – دەيمىن مەن. ءسوز-اق! جانە بۇلاي ايتۋ توتاليتاريزم تۇسىندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن. نەگىزى، ورەكەڭ باتىر ادام. باتىر بولماسا، وتارلاۋشىلار كۇلگە كومىپ، جوق قىلعان قازاقتى فەنيكس قۇستاي تۇلەتىپ، قىرىق عاسىرلىق تاريحىن عىلىمي دايەكپەن دالەلدەپ بەرە مە؟ 1977 جىلى وتىز جىل ماڭداي تەرىن توگىپ جازعان «ەتنيچەسكايا گەنوگەوگرافيا كازاحستانا» اتتى كىتابىن باسپادا تەرىلىپ جاتقان جەرىنەن كومپارتيانىڭ كوز-قۇلاقتارى تاپا-تال تۇستە ءبىرىن قالدىرماي ورتەپ جىبەگەندە بىلق ەتپەپتى.

ورەكەڭنىڭ ىشىنە كەك قاتقان. كەك بولعاندا وتارلاۋشىلارعا دەگەن قاندى كەك. «قولدان اشتىق ۇيىمداستىرىپ 4 ملن قازاقتى قىرىپ تاستاعان ۇكىمەتكە ءومىرى ءىشىم جىلىعان ەمەس» دەيدى تۇنەرىپ. ءىشى جىلىمايتىن دا ءجونى بار. ءوزى ايتادى: «بەس-التى جاستاعى ءبىر توپ بالا توبىلدىڭ جاعاسىندا ويناپ وتىر ەدىك، توعايدىڭ اراسىنان ەڭگەزەردەي ەكى ورىس شىعا كەلدى دە «وي، كيرگيزيونكي» دەپ ءبىزدى سيراعىمىزدان ۇستاپ الىپ، وزەننىڭ يىرى­مىنە قاراي لاقتىرىپ جىبەردى. اۋىل ۇلكەن­دەرى وسىنداي پالەنىڭ بولارىن بىلسە كەرەك، بىزگە «ەگەردە وزەننىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ اينالما يىرىمىنە تاپ بولساڭدار، سول جەردەن سۋ­دى­ڭ بەتىنە شىعام دەپ اۋرەلەنبەڭدەر سۋ جۇتىپ قوياسىڭدار. ودان دا تەرەڭگە سۇڭگىپ 10-15 مەتر ءجۇزىپ بارىپ شىعىڭدار» دەپ ۇيرەت­كەن. ءدال وسىلاي جاساپ ءبارىمىز امان قالدىق.

* * *

كەيدە قوعامدا بولىپ جاتقان ساياسي شەشىمدەر مەن وقيعالارعا بايلانىستى اكادەميك كوكەمىزدەن پىكىرىن سۇرايتىنىمىز بار. 2017 جىلى ەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جايلى باستاما كوتەرىلىپ، دۇرلىگىپ جاتقان تۇس. وسى ماسەلەگە قالاي قارايسىز، دەمەيمىز بە. توسىن بىردەمە ايتاردا كوكەمىز ادەتتەگىدەي ەمەس باسىن شالقايتا كوتەرىپ، بەتىڭە شانشىلا قارايدى. بۇل جولى دا ءسويتتى. – ەگەر ءبىز بۇدان بىلاي كريلليتسادا قالار بولساق، رەسەي قىرۋار قارجى تولەسىن، ايتپەسە وتتاماسىن، – دەدى. «نەگە» دەيمىز عوي ءبىز پاقىر. «انگليا وزدە­رىنىڭ لاتىن ءالىپبيىن قولدانعانى ءۇشىن اۋستراليا جانە كەيبىر افريكا مەملە­كەتتەرىنە قىرۋار قارجى تولەيدى. حالىقارالىق ستاندارت سولاي». راسىندا بۇنداي حالىقارالىق تالاپ بارىن بىلمەيدى ەكەمىز. تاڭداندىق تا قالدىق.

ودان كەيىن اعامىز: – مەن الىپپەنى لاتىن الىپبيىمەن تانىدىم، – دەدى. – بۇل سوعىس جىلدارى بولاتىن. 12-13 جاستاعى كەزىم. مايداننان بۇرقىراپ حاتتار كەلەدى. اۋىلدا ساۋاتتى ادامدار از. بۇرىنعى قاريالار اراب گرافيكاسى بولماسا لاتىنشا وقي المايدى. مايداننان جولدانعان حاتتاردىڭ ءبارى لاتىنشا. اۋىل ادامدارى مەنى شاقىرىپ حات وقىتادى. بۇلاردىڭ ىشىندە «قارا قاعاز» دەگەندەر بار. ونداي حاتتى باتالوننىڭ پيسارى نەمەسە شتابتا قازاقشا بىلەتىندەر جازاتىن بولۋى كەرەك. قىسقاسى، قازانى ەستىرتۋ. حاتتى وقيمىن دا ءدال «بالەنشە ءولدى» دەگەن جەرىنە كەلگەندە قۇمىعىپ تۇرىپ قالام، ءبىرىنشى بولىپ مەن جىلايمىن، قالعانى قوسىلادى. مىنە قاراعىم، لاتىن ءارىپى دەسە وسى ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى...

ساتباەۆتىڭ شاراپاتى

 – ءومىر ءوتىپ جاتتى، وزەن اعىپ جاتتى، – دەيدى اكادەميك. – ات ايىلىن تارتىپ مىنەتىن جاسقا جەتتىم. 1952 جىلى قازگۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولدىم. سودان ءبىرىنشى كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ، ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا جەگىلدىم. سوندا اڭعارعانىم، ارحەولوگتار قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان ارتە­فاكتىلەردى مۇقيات جيناپ الادى دا، ادام سۇيەكتەرىن شاشىپ تاستاپ جۇرە بەرەدى. ياعني، ارحەولوگتارعا تەك ماتەريالدىق مادەني مۇرالار عانا قاجەت. ادام قا­جەت ەمەس ەكەن. ءبىزدى باسقارىپ بارعان ۇستاز­دان سۇرايمىن عوي «مىنا سۇيەكتەردى زەرت­تەۋمەن، اينالىساتىن بىرەۋ بار ما؟». ەشكىم جوق. وسى ماسەلە مەنى قاتتى ويلاندىردى. زاتتىق مۇرا دەگەن جاي ءبىر بۇيىم. ال ونى جاساعان ءھام پايدالانعان ادامدى نەگە زەرتتەمەيمىز. وسىلاي انتروپولوگ بولۋعا بەل بايلادىم.

بۇل ماماندىقتى قايدا، كىم وقىتادى؟. ول جاعى ماعان بەيمالىم. سودان ء«بىر بىلسە، وسىلار بىلەدى-اۋ» دەپ الماتىداعى مەدينستيتۋتقا باردىم. ينستيتۋتتىڭ ادام اناتومياسى كافەدراسىن پروفەسسور نۇرىش بوكەيحانوۆ باسقارادى ەكەن. وسى كىسىگە ەكسپەديتسيا كەزىندە كورگەنىمدى ايتىپ، شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەردى زەرتتەگىم كەلەتىنىن جەتكىزدىم. سونداعى نۇرەكەڭنىڭ قۋانعانىن كورسەڭىز عوي. «ياپىرماي، قازاقتىڭ سۇيەگىن زەرتتەيتىن ءبىر ادام تابىلدى-اۋ» دەپ شاتتاندى.

دەرەۋ ينستيتۋتتىڭ وقۋ ءبولىمىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرىن شاقىرىپ الىپ، مەنى تانىس­تىردى. سويتسەم ول 30-جىلدارى انتروپولوگيانى وقىپ جۇرگەندە، قۋدالاۋعا ۇشىراپ مەديتسيناعا اۋىسقان ەكەن. ول دا قۋاندى. اقىرى مەنى مەدينستيتۋتقا دا ستۋدەنت رەتىندە تىركەپ قويدى. ءسويتىپ ءتورت جىلدا ەكى ينستيۋتتى قاتار وقىپ ءبىتىردىم.

مەدينستيتۋتتا انتروپولوگيانى وقى­تا­تىن نە ۇستاز، نە وقۋلىق جوق ەكەن. ماعان اۋەلى مايىتحانامەن جۇمىس ىستەۋ تاپسىرىلدى. ول جەردەن ادامنىڭ دەنە قۇرىلىسى مەن ىشكى اعزالارىنىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبىن تولىق ۇيرەنىپ شىقتىم. مەن بىتىرەتىن جىلى ءتاڭىر قولداپ ماسكەۋدەن جەرگىلىكتى ءبىر ۇلت وكىلىن انتروپولوگياعا بەيىمدەيمىز دەگەن قاعاز كەلە قالدى. ءسوي­تىپ قازاق بالاسى 1957 جىلى انترو­پولوگ بولۋ ءۇشىن قازكسر عىلىم اكادەميا­نىڭ جولداماسىمەن ماسكەۋگە اتتاندى.

 ول كەزدە ماسكەۋدە ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنوگرافيا ينستيتۋتى (قازىرگى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى) دەگەن بولدى. انتروپولوگيا كافەدراسى وسىنىڭ ىشىندە ەكەن. بۇلار مەنى اۋەلى ءۇش اي تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلۋگە زوولوگيا ينستيتۋتىنا جىبەردى. سوندا بارىپ مايمىلداردى زەرتتەدىم. ويتكەنى ادام مەن مايمىل اراسىنداعى سۇيەك ۇقساستىعى وتە جاقىن. ودان كەيىن لەنينگرادتاعى تانىمال پروفەسسور، اتاقتى پسيحولوگ مامان ۆيتالي لازارەۆيچ گينزبۋرگكە شاكىرتتىككە جىبەردى. باردىم. ۆيتالي لازارەۆيچ ول تۇستا اسكەري اكادەميادا ساباق بەرەدى ەكەن. ول كىسى مەنى اناتوميالىق تەاترعا الىپ بارىپ، سوندا تولىپ جاتقان قاڭقا سۇيەكتەرمەن تانىس دەپ تاستاپ كەتتى.

مۇنداعى سۇيەكتەردىڭ العاشقىسى حVII عاسىردىڭ اياعىندا ءى پەتر پاتشانىڭ جارلىعىمەن جينالعان دۇنيەلەر ەكەن. وسى جەردەن سۇيەكتى ناقتى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ولشەمى مەن تەورياسىن ۇيرەن­دىم. ودان كەيىن بارىپ ماسكەۋدەگى ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانۋعا بولادى دەگەن ماقۇلداما الدىم. سونىڭ وزىندە بىردەن ءتۇسىپ كەتكەم جوق، ەمتيحان تاپسىردىم.

اسپيرانتۋراعا قابىلدانعان سوڭ عىلىمي اتاق قورعاۋ ءۇشىن تاقىرىپ تاڭ­داۋىم قاجەت بولدى. باستى ماسەلە، قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جولداماسىمەن وقىپ جاتقاندىقتان كانديداتتىق تاقىرىپ تاڭداۋىما ولاردىڭ كەلىسىمى قاجەت ەكەن. ياعني قازاقستاندىق جاعدايعا قاتىستى تاقىرىپ تاڭداۋعا ءتيىستى ەكەم. بىراق ماسكەۋ ايتادى «قازاقستانعا قاتىستى تاقىرىپ تاڭداي المايسىڭ، سەبەبى وندا سەن زەرتتەيتىن سۇيەك قورى جوق». بۇل پىكىرگە اكادەميا كەلىسپەدى. ەكى ورتادا ساندالىپ مەن ءجۇرمىن...

ءبىر كۇنى ۇستازىم گ.دەبەتس شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار جەتتى. بارسام ول كىسى ايتادى: «ورازاق، قازكسر عىلىم اكادە­مياسىنىڭ باسشىسى قانىش ساتباەۆ ماسكەۋگە كەلەدى. مارتەبەلى جيىندا ءسوز سويلەيدى. سەن سول اعاڭا جولىعىپ، ماسە­لەڭدى شەشىپ ال!». «قۇپ، تاقسىر» دەدىم دە، قانەكەڭدى ىزدەپ جولعا شىقتىم. قانەكەڭ تۇسكەن «ماسكەۋ» قوناق ۇيىنە بارسام جوق. بولمەسىن ءبىلىپ الدىم دا، ەرتەڭىنە كەشكى ساعات بەستە كەلدىم. كومەكشىسى كۇتىپ الدى. قانەكەڭ تاعى جوق. فويەدە كۇتىپ وتىردىم. قانىش اعا كەلدى. سالەم بەرىپ ۇلگەردىم، بولمەسىنە كىرىپ كەتتى. ون بەس مينۋتتان سوڭ «شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار جەتتى. باردىم. جاعدايدى باستان-اياق ايتىپ شىقتىم. مەنى مۇقيات تىڭداپ بولىپ قانىش اعا «ەندى نە كەرەك؟» دەپ وزىمە ساۋال قويدى. «قازاقستاندا سۇيەك قورىن جاساۋىمىز قاجەت». ء«تۇسىندىم، بۇدان باسقا نە كەرەك؟». «سۇيەك قورىن جاسايتىن ەكسپەديتسيا جاساقتاۋ قاجەت». قانەكەڭ باس يزەدى. ماعان بۇرىلىپ «دەرەۋ ەكسپەديتسياعا دايىندال!» دەپ بۇيرىق بەردى.

قۋانىشتان توبەم كوككە ءبىر ەلى جەتپەي راحمەتىمدى جاۋدىرىپ بولمەدەن شىعىپ بارا جاتىر ەدىم، قانىش اعا ماعان «توقتا» دەدى. كىلت توقتادىم. قايران اعا قاسىما كەلدى. كوزىندە مۇڭ بار. «قاراعىم ورازاق» دەدى، – ءاربىر جان يەسىنىڭ بيولوگيالىق اتا-اناسى بولاتىنى سەكىلدى، ءار حالىقتىڭ بيولوگيالىق اتا-اناسى بار. سەن قازاقتىڭ بيوتەگىن دالەلدە». قانىش اعانىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى ماعان ومىرلىك قۋات بەردى.

ارادا ءۇش كۇن ءوتتى. ينستيتۋتتىڭ باسشىسى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. «نە بوپ قالدى ەكەن...». ءسۇرىنىپ-قابىنىپ جەتتىم. ديرەكتوردىڭ الدىندا ساتباەۆتىڭ قولى قويىلعان تەلەگرامما تۇر. وقىپ بەردى. قاعازدا مەنى ەكسپەديتسياعا باسشى رەتىندە تاعايىنداپ، ءۇش اي جۇمىس جاساۋعا 12 مىڭ رۋبل، ءبىر ماشينا، ءتورت عىلىمي قىزمەتكەر بولگەنى جايلى ايتىلىپتى.

* * *

قىسقاسى، ۇلكەن عالىم، قازاق عىلىمى­نىڭ جاناشىرى ساتباەۆتىڭ شا­را­پاتىنىڭ ارقاسىندا ورەكەڭ قازاق حال­قىنىڭ سۇيەك قورىن جاساۋ جولىنا تۇسەدى. بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ماسەلە، مىڭ جەردەن عىلىمعا پايدالى بولسا دا قازاق كورىن قازدىرمايدى. مىسالى، ب.ز.ب 484-425 جىلدارى ءومىر ءسۇرىپ، الەم تاريحىنىڭ اتاسىنا بالانعان گەرودوتتان جەتكەن اڭىز بار. احامەنيدتەر پاتشاسى داري I پاتشا ۇلى دالا تۇرعىنى سكيفتەردى بودان ەتۋ ءۇشىن قول باستاپ كەلەدى. بىراق سكيف پاتشاسى ەدىلباس سوعىسپاي ءىز تاس­تاپ جوڭكىلىپ ۇستاتپايدى. ول باسقىنشى پارسىلارعا بىلاي دەپ سالەم جولداعان ەكەن: «ال ەگەر سوعىس كەرەك بولسا، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ زيراتىنا ءتيىسىپ كورىڭدەر». جاۋ جاعى بۇل ءسوزدىڭ استارىن بىردەن تۇسىنگەن. ەگەر زيراتتاردى بۇلدىرسە سكيفتەر ولاردى تاس-تالقان ەتكەن بولار ەدى.

وسى اڭىزدا ايتىلعانداي قازاقتىڭ زيراتىن قازۋ حح عاسىردىڭ وزىندە وڭاي بولماپتى. اقىرى انتروپولوگ اعامىز جۇمىسىن 1931-32 جىلدارى اشتىقتىڭ سالدارىنان قىناداي قىرىلىپ، توپ-توبىمەن كومىلگەن مىڭداعان ادامنىڭ يەسىز مۇردەسىن قازۋدان باستايدى. اۋەلى، ەڭ كوپ ادام ولگەن شۇبارتاۋدان باستاپ، اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ماڭى قاراسوردى قازادى.

 – ءدال وسى قاراسوردى قازىپ جاتقان ەدىك، – دەيدى ورەكەڭ. – سالت اتتى مالشى قازاق كەلىپ قامشى ءۇيىردى: ء«اي، سەن ءوزى مۇسىلمانسىڭ با، الدە جوق پا؟ مىناۋىڭ­دى قويماساڭ، تۇندە كەلىپ ءبارىڭدى بەن­زين قۇيىپ ورتەپ جىبەرەمىن! تەز كەتىڭ­دەر!» دەدى. قوي، قۇرىسىن، دەدىك دە، اتتا­نىپ كەتتىك. باياناۋىلدىڭ قاراتاس دەگەن جەرىنەن اشتان ولگەن ادامدار جەرلەنگەن قابىردى تاۋىپ الىپ، جۇمىستى جالعاستىردىق...

* * *

وسى اڭگىمەلەردى ايتىپ وتىرىپ ورەكەڭ كىلت توقتادى. تەرەڭ كۇرسىندى. – قاراعىم، – دەدى ءالسىز ۇنمەن. – اشتان ولگەن ادامداردى ولگەن مال سياقتى ۇلكەن ۇراعا رەتسىز لاقتىرىپ ءۇستىن توپىراقپەن جابا سالعان ەكەن. بۇلاردىڭ جەرلەگەنىنە وتىز جىل بولعان. كوبىنىڭ ءتىپتى كيگەن كيىمى شىرىمەپتى. بەيباقتار قالتالارىنا ءبىردى-ەكىلى كۇمىس تيىن سالىپ الىپتى. تەگى اس-سۋعا قاجەت بولار دەگەنى شىعار. ءبىر قىزىعى، كوبىنىڭ ءتوس قالتاسىنان ءبىر جاپىراق قۇراننىڭ اياتى نەمەسە دۇعا جازىلعان قاعاز-تۇمارلار شىقتى. مارقۇمدار اشتان ولەرىن ءبىلىپ، اللانىڭ الدىنا بارعاندا وسى اياتتار شاپاعاتشى بولار دەدى-اۋ...

قاراسام، قارت عالىمنىڭ جانارى سۋلانىپ وتىر ەكەن. بىردەن ءتۇسىندىم. كور قازىپ ءجۇرىپ، جازىقسىزدان جازىقسىز قىناداي قىرىلعان حالقىنىڭ اق سوڭكە سۇيەگىن كورىپ، كورىڭدە وكىرگىر وتارلاۋشىلاردىڭ قازاققا جاساعان قياناتىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن. بۇل كىسىنىڭ ۇلتشىلدىعىن وياتقان وقيعا وسى بولار دەگەن وي ءتۇيدىم.

ء«بىر جازدا 300-گە تارتا باس سۇيەك جينادىم. بىراق وسى سۇيەكتەردى ساقتايتىن جەر، زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن لابوراتوريا، قۇرال-جابدىق بولمادى. اقىرى جيناعان قاڭقا سۇيەكتەردى كۋنستكامەراعا وتكىزدىم»، دەيدى اكادەميك.

قازاقتىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحىن تاڭبالاعان

 – قۇداي ماعان گەورگي فرانتسەۆيچ دەبەتس، ياكوۆ ياكوۆيچ روگينسكي، ۆيكتور ۆالەريانوۆيچ بۋناك جانە ميحايل ميحاي­­لوۆيچ گەراسيموۆ سياقتى جاقسى ۇستاز­داردى جولىقتىردى، – دەيدى ورەكەڭ. بۇلار: «سەن ءوز حالقىڭنىڭ انتروپولوگياسىن كەشەندى تۇردە زەرتتە! بۇنى بىل­مەيىنشە سەندەر وتكەن عاسىردا نەنى جوعالتىپ، نەنى تاپقاندارىڭدى بىلمەي وتەسىڭدەر، سونىمەن قاتار مورفولوگيالىق جانە ستوماتولوگيالىق ءادىس ارقىلى قازىرگى قازاقتى زەرتتە! اسىرەسە كونە قاڭقالاردىڭ ءتىسىن زەرتتەۋدى ۇيرەن، ايتپەسە ەتنوستىڭ دامۋ ۇردىسىندەگى بيولوگيالىق زاڭدىلىقتى اڭعارا المايسىڭ. ودان كەيىن قان جۇيەسىن زەرتتەۋدى ۇيرەن» دەپ امانات ايتتى.

ءسويتىپ، عالىم اعامىز ۇستازدار اماناتىن ورىنداۋ ماقساتىندا، تۋعان حالقىنىڭ گەنەولوگيالىق عۇمىرىن انتروپولوگيالىق ءتاسىل ارقىلى دالەلدەۋگە كىرىسەدى. – بۇل جۇمىستى 1966 جىلى باستادىم، – دەيدى قازاقتىڭ ايگىلى انتروپولوگى. – زەرتتەۋگە اۋىل تۇرعىندارى، ياعني دالا قازاقتارى كوپتەپ تارتىلدى. ويتكەنى قازاقتىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكاسى دالا قازاعىندا جاقسى ساقتالعان. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ نىسانىنا 12-60 جاس ارالىعىنداعى ەر جانە ايەل ادامدار تارتىلدى. كەلەسى كەزەكتە، ءتىس مورفولوگياسىنىڭ زەرتتەۋىنە 12-17 جاس اراسىنداعىلار تاڭدالدى. سەبەبى بۇل جاس ءتىستىڭ تۇراقتى كەزەڭى. سول سياقتى، الەمدە قانشا ادام بار سولاردىڭ الاقان تەرى بەدەرلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. سونى زەرتتەدىم. قازىرگى قازاقتاردا ەجەلگى اتالارىمىزدىڭ ۇلەسى – قان قۇرامىندا، بەت-الپەتىندە، الاقان تەرى بەدەرلەرى، ءتىس مورفولوگياسى سياقتى پروپورتسيالارىندا جانە بيولوگيالىق، مورفولوگيالىق، فيزيولوگيالىق گەندەرىنىڭ ۇشتەن بىرىندە ساقتالعانىن انىقتادىم. بۇنى دالەلدەۋ ءۇشىن: اۋەلى قازاقتىڭ ءتىس قۇرىلىسىنا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. تۇراقتى تىستەردە حالىقتىڭ مورفولوگيالىق زاڭدىلىعى مەن كادىمگى تاريحى ساقتالادى. ءسويتىپ قازاق حالقىنىڭ ءتىس قۇرىلىسىندا ەۋرازيالىق ەتنوستاردىڭ ەشقايسىسىنا ۇقسامايتىن ودونتولوگيالىق ەرەكشەلىگى بارىن انىقتادىق. وتكەن 50 عاسىردا قازاقتىڭ مورفولوگيالىق ءتىس قۇرىلىمىنا ەنگەن وزگەشەلىك – استىڭعى ءبىرىنشى ازۋ ءتىس 60 پايىزعا وزگەرسە، ەكىنشى ازۋ ءتىس 7-8 پايىزعا عانا وزگەرگەن. كەلەسى زەرتتەۋ قان جۇيەلەرىنە قاتىستى ايتار بولساق: الەمدەگى ادام بالاسىنىڭ قانى 30 ءتۇرلى جۇيەدەن تۇرادى. مەديتسينا وسىلاردان 1-ءشى، 2-ءشى، 3-ءشى، 4-ءشى دەيتىن ءتورت جۇيە­سىن عانا كادەگە جاراتىپ ءجۇر. قان جۇيەسىنىڭ باسقا زەرتتەۋلەردەن ەرەكشەلىگى، عىلىمي ساراپتامالىق ەسەپتەردى جىلدام شىعارىپ الۋعا قولايلى. ءوز باسىم 40 مىڭنان استام قان جۇيەسىن جيناپ، ونى يتاليا عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەدىم. ناتيجەسىندە، بارلىق قازاق ءبىر تەكتەن، تاراعان قىرىق عاسىرلىق تاريحى بارىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ شىقتىم. بۇل تۇجىرىم – جاراتىلىستانۋ عىلىم سالاسى بويىنشا ەمەس، بيولوگيالىق تۇرعىدان انىقتالىپ وتىر. مۇنداي ۇزاق تاريحى بار حالىق الەمدە جالعىز ەۆرەي ۇلتى دەپ جۇردىك. ونىڭ وزىندە ولاردىڭ تاريحى تەولوگيالىق ءدىني كونتسەپتسياعا نەگىزدەلىپ دالەلدەنگەن. بۇل ناقتى عىلى­مي تاسىلگە جاتپايدى. ال قازاقتار – انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى جاعىنان ەۋرا­زيادا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە قوسىلمايتىن جەكە-دارا ەتنوس. بۇنداي ەرەكشەلىكپەن جاراتىلعان حالىق الەمدە كەمدە-كەم...

تۇلعالاردى تىرىلتكەن

بىلگەن ادامعا ورازاق سماعۇلوۆ –قۇداي­دىڭ قازاققا بەرگەن سىيى. بۇل كىسى كاسىبي مامان رەتىندە حالقىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ دا سۇيەك قۇرىلىمىن زەرتتەپ، بەت-بەينەسىنە عىلىمي جاڭعىرتپا جاساعان. ءتىپتى ورەكەڭنىڭ ەسىكتەن تابىلعان «التىن ادامنىڭ» سۇيەگىنە عىلىمي ساراپتاما جاساپ، ونىڭ 20 جاستاعى ەر ادام ەكەنىن انىقتاپ بەرگەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. «بۇنى قالاي دالەلدەدىڭىز؟» دەگەن سۇراعىمىزعا: «باستىڭ مي ساۋىتىنىڭ تابانىندا شەمىرشەك ساقتالىپ قالعان ەكەن. شەمىرشەك 25 جاستان كەيىن سۇيەككە اينالادى. سوعان قاراپ جيىرما جاستاعى جىگىت دەپ توپشىلادىم. ال جىنىسىن جاق سۇيەگى ارقىلى اجىراتتىم. ويتكەنى ايەلدىڭ جاق سۇيەگى جوعارى كەلەدى، ال مىناۋ تومەن ەكەن».

سول سياقتى، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى تۇركىستانداعى ابىلاي جەرلەنگەن نۇكتەنى مونوليت تاسىلىمەن قازىپ الىپ، سۇيەكتى ماسكەۋگە الىپ بارىپ، ارنايى لابوراتوريادا زەرتتەگەن. ەڭ اۋەلى، سۇيەك ارقىلى حاننىڭ بويىن انىقتاعان. شامامەن – 166 سم. بۇل ولشەم، XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسىنا جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيا كەزىندە حانمەن جولىققان كاپيتان برياحوۆتىڭ ەستەلىگىندەگى «ابىلاي ورتا بويلى، شىمىر دەنەلى ادام» دەگەن دەرەكپەن ساي كەلىپ تۇر. ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي، حاننىڭ باس سۇيەگىندە بىردە-ءبىر ءتىس جوق. ياعني بۇل سول ءداۋىر داستاندارىندا كوپ ايتىلاتىن «وپىراق ابىلاي» تىركەسىمەن ۇيلەسىپ تۇر. ويتكەنى، قازاق «وپىراق» دەپ وتىز ءتىسى تۇگەل ءتۇسىپ قالعان ادامدى ايتادى. ودان كەيىن حاننىڭ ءبىر اياق جىلىگى اۋىر سوققىدان سىنىپ، شور بولىپ بىتكەن. عىلىمدا 50 جاسقا دەيىن سىنعان سۇيەك شور بولىپ بىتەتىنى بەلگىلى. دەمەك ابىلاي حان 50 جاسقا جەتپەي جارالانعان. – ابىلاي حان جايلى 1758 جىلى جارالانعانى جايلى دەرەكتى ماسكەۋ ارحيۆىنەن تاپتىم جانە 1940 جىلى شىڭجاڭدا توتە ارىپپەن جازىلعان ابىلاي حان تۋرالى داستاندا حاننىڭ اياعىنان جارالاعانى تۋرالى دەرەكتى كوردىم»، – دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى انتروپولگ اعامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

استانادا «ۆaitursynuly.kz» سايتىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 03 اقپان، 2023

ۇقساس جاڭالىقتار