ءوڭىر جاڭالىقتارى

ەرتەگىدە قوناقتا كەشە وسكەمەن قالاسىندا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ  “بىرلىگىمىز جاراسقان” الەۋمەتتىك شاراسى ودان ءارى جال­عاستى. “ەرتەگىدە قوناقتا” اكتسياسى – بالالار مەن “ما­تروسوۆو!” جاستار ورتالىعىنىڭ ينتەراكتيۆتى قولداۋىمەن ءوتىپ, وعان قالاداعى مەكەمەلەر مەن ۇجىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا اتا-انالارىنىڭ جىلى الاقانىنىڭ تابىن سەزىنە الماي, كوشەلەردە جۇرگەن بالالار از ەمەس. وسكەمەندەگى “ۋاقىتشا شەتتەتۋ ورتالىعىندا بالالار نەبارى ءبىر-ەكى كۇن بولسا,  بۇل ولاردىڭ وسى جەردەن باسقا كوڭىل-كۇيمەن جانە وي وزگەرىستەرىمەن شىعۋىنا جەتكىلىكتى. ءبىز بارلىق ادامداردىڭ ىزگىلىككە سەنگەنىن, بارلىعى بىرلىگى جاراسىپ, بىرگە باقىتتى ءومىر سۇرگەنىن قالايمىز!” – دەيدى اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار. –“تازا, ىزگىلىكتى, اشىق ىستەردىڭ ۇرىعىن سەبۋ, ەرتەگىدە ايتىلاتىن قۇندىلىقتاردى قايتالاۋ – بۇل ءبىزدىڭ بالالار مەن جاستار ءۇشىن قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.  ولاردىڭ پىكىرلەس بولىپ ءوسۋى بىرلىگىمىز جاراس­قان­دىعىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە! – دەيدى شقو ازاماتتىق اليانسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءمۇنيرا ابۋلوۆا. وڭداسىن ەلۋباي. وڭىرلىك جوبالار – وركەندەۋ نەگىزى كەشە “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين ەكى كۇندىك جۇمىس ساپارىمەن اقتوبە وبلىسىنا كەلدى. جۇمىس ساپارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بارىسىمەن تانىسۋ. وبلىستا 2010-2014 جىلدارداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بيىل ينۆەستيتسيا سوماسى 113,5 ملرد.تەڭگە بولاتىن 24 نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە, سونىڭ 12-ءسى ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 شىلدەگە ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. نۇرلان نىعماتۋلين مەن وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ اۋەجايدان تىكۇشاقپەن بىردەن حرومتاۋ اۋدانىنا ۇشىپ باردى. ول مۇندا ينفراقۇرىلىمى دامىعان تاۋ-كەن ايماعى بولىپ تابىلاتىن وڭىردە ورنالاسقان بىرقاتار نىسانداردا بولدى. ءبىرىنشى كوكتاۋ اۋىلىنداعى “اقتوبە مىس كومپانياسى” جشس-ىنە اتباسىن تىرەدى. استانالىق قوناققا سەرىكتەستىكتىڭ كارەرلەرىندەگى كەن قورى تۋرالى كاسىپورىننىڭ باس ينجەنەرى الەكساندر كوشيك كەڭىرەك اڭگىمەلەدى. ودان كەيىن ول سەرىكتەستىكتىڭ №2 بايىتۋ فابريكاسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. “اقتوبە مىس كومپانياسى” جشس ديرەكتورى اناتولي گوگوتيننىڭ ايتۋىنشا, قۇنى 10 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن مىس جانە مىس-مىرىش كەنىن وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبا 2008 جىلى باستالىپتى. ونى ىسكە قوسۋ ۇستىمىزدەگى جىلعى ماۋسىم ايىنا بەلگىلەنگەن ەكەن. جوبا تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەندە پريمورسكوە جانە ۆەسەننە-ارالچينسكوە كەن ورىندارىنان 2,5 ملن.توننا مىس-مىرىش كەنىن وڭدەۋگە مۇمكىندىك تۋادى, جىلىنا 17 مىڭ توننا مىس جانە 30 مىڭ توننا مىرىش وندىرىلەدى. كەن فينليانديانىڭ “وۋتوكۋمپۋ” كومپانياسىنىڭ ءونىمدىلى جوعارى وزىق تەحنولوگياسىمەن وڭدەلەدى. ءونىمدى قازاق­ستاننىڭ ىشكى رىنوگىندا, سونداي-اق, رەسەيگە, قىتايعا جانە باسقا شەتەلدەرگە وتكىزۋ باعدارلانعان. مۇندا 1300 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 86 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. كاسىپورىنداعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتۋ تاجىريبەسى “نۇر وتان” حدپ توراعاسى ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ كو­ڭى­لىنەن شىقتى. ول سونداي-اق, “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزگە كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن سالىناتىن 450 پاتەرلىك 120 ۇيدەن تۇراتىن “كوكتاۋ-2” اۋىلىنىڭ جوبا-جوسپارىمەن تانىستى. بيىلدىڭ وزىندە مۇندا 140 پاتەرلى 54 ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە ەكەن. باسقا دا الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار قۇرىلىسى قاتار جۇرگىزىلەتىنىن ەستىگەندە ءدان ريزا بولدى. بۇدان كەيىن ول “ۆوسحود وريەل” جشس-ىندە بولىپ, شاحتاعا ءتۇستى. “ۆوسحود” كەنىشىندە سالىنىپ جاتقان تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا 168 ملن. اقش دوللارى جۇمسالىپتى. كومبينات تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەندە 1300,0 مىڭ توننا كەن وڭدەيتىن كورىنەدى. “ۆوسحود” كەنىشىندەگى كەن قورى 19 ملن.توننا, ونىڭ قۇرامىنداعى حروم 48,5 پايىزدى قۇرايدى. وسى كەنىشتەن وندىرىلگەن حروم كونتسەنتراتىنىڭ 40 پايىزى رەسەيدىڭ تيحۆين فەرروقورىتپا زاۋىتىنا, ۇلىبريتانياعا جونەلتىلەدى. قالعان بولىگى قىتايعا ەكسپورتقا شىعارىلادى. كاسىپورىندا قۋاتى جىلىنا 180,0 مىڭ توننا جوعارى كومىرتەكتى فەرروقورىتپا وندىرەتىن فەررورقورىتپا زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ قۇنى 300,0 ملن.اقش دوللارىن قۇرايدى. مۇندا 153 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. نۇرلان نىعماتۋلين مەن ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ “سپەتسترانسستروي كومپاني” جشس قۇرىلىس بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ تەتىگىن باسىپ, كاسىپورىندى ىسكە قوستى. بۇل زاۋىتتا 2,5 ءتۇرلى قۇرىلىس بۇيىمدارى شىعارىلاتىن بولادى. جوباعا 60 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. وسى كاسىپورىننىڭ الدىندا “اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى” مارافون-ەستافەتاسىنا قاتى­سۋ­شىلارمەن ءبىر ءسات تىلدەسىپ, بۇل باستامانى ەلىمىز بويىنشا العاشقى بولىپ اقتوبەلىك جاستار كوتەرگەنىنە توقتالدى. ەلباسىنىڭ ونى قول­داپ, بارلىق ايماقتارعا ۇلگى ەتكەنىن, بارلىق وبلىستاردا جاستاردىڭ ەڭبەك ۆاحتاسىن وسىلاي ۇيىمداستىرۋعا تاپسىرما بەرگەنىن جەتكىزدى. ءتۇس قايتا نۇرلان نىعماتۋلين مەن ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ باستاعان توپ كەڭەس نوكين اۋىلىنداعى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى, جاستار جۇمىس ىستەپ جاتقان ستاديوندى كوردى. وسى جەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە سۇحبات بەردى, ساپار بارىسىندا العان اسەرلەرىمەن ءبولىستى. ول وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا وڭ باعا بەردى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى جوق ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قۇپياسىن زەرتتەۋگە عۇمىرلارىن سارپ ەتىپ جۇرگەن عالىمدار جەتكىلىكتى. سول توقسان ءتۇرلى زەرتتەۋ­دىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – اينالىپ كەلگەندە ادامداردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىنا بارىپ سايا بەرەدى. سول سياقتى, ادام استان قۋات تا الاتىنىن, شەگىن بىلمەسە اۋرۋ دا تاباتىنىن حالىق دانالىعى باياعىدا-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كومەگىنسىز, ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ايتىپ قويعان. ەندەشە ەلدىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, ءال-اۋقاتىمىز كوتەرىلە باستاعان تۇس­تا ەلباسى دا قازاقستاندىق­تار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 2020 جىل­عا قاراي 72 جاسقا جەتكىزۋدى جول­داۋدا كەزدەيسوق كوتەرمەگەنى ان­ىق. مەملەكەتتىڭ دامۋ يندەكسىن انىق­تايتىن وسى ءبىر تەتىك ءار ادامعا ءوز دەنساۋلىعىنا كۇتىممەن قاراۋ قاعيداسىن دا جۇكتەيدى. ءتۇرلى دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا ادامداردىڭ و­ر­­­تاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 66 جاس, ال ەۋروپاداعى بۇل كورسەتكىش – 79 جاس بولسا, تاياۋ ونجىلدىقتا ون­دا 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە شىققاندار سا­نى ەكى ەسە كوبەيەدى دەگەن بولجام بار. ۇزاق ءومىر سۇرۋدەن الدىنا جان سالماي وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىرى – جا­پونيا, كۇنشىعىس ەلى ورتا ەسەپ­پەن 82,3 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى. ال قازاقستاندىقتار 2015 جىلعا قاراي ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 70-كە, 2020 جىلعا قاراي – 72 جاسقا جەت­كىزەمىز دەگەن اسىل ماقساتقا قالاي جاقىنداماق؟ بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قاراپايىم جولى – ءنارلى ازىق­تاردى تاماق مازىرىنە كوپتەپ قو­سىپ, دۇرىس تاماقتانا ءبىلۋدى ناسي­حات­تاۋ ەكەندىگىن ەلەپ, ونى قولعا الىپ جاتقان ۇيىمدار ەلىمىزدە پاي­دا بولۋدا. سونىڭ ءبىرى – قازاق­ستاننىڭ الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار ءوندىرىسى قاۋىمداستىعى مەن سپورتشىلاردىڭ باسىن بىرىك­تىرەتىن “س.و.ك. – قازاقستاندىق­تار­دى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ” قوعام­دىق قوزعالىسى. ەلدىڭ باسىنان وتكەن ەكونومي­كانىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە حالىققا ەڭ قاجەتتى دەگەن تاماق ونىمدەرى اس مازىرىنەن ءتۇسىپ قالىپ, دارۋمەن­دەر­دى, ءدارى-دارمەكتەردى ۇنەمدەۋگە تۋرا كەلگەنىمىزدى قايتا-قايتا ەسكە سالا بەرۋدىڭ ءجونى جوق بولسا دا, مۇنىڭ ءبارى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنان كەرى كورىنىس تاپتى. Canadean حالىقارالىق ساراپتا­مالىق كومپانياسى 2009 جىلى قا­زاقستاندا جىلىنا جان باسىنا شاققاندا شامامەن 13 ليتر شىرىن ىشەدى, بۇل كورسەتكىش 2008 جىلعا قاراعاندا 10 پايىز تومەن دەگەن مالىمەت بەرگەن بولاتىن. ارينە, بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزىن دە ادامدار­­د­ىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراپ تاعى دا جىكتەۋ كەرەك. وسى كومپا­نيا كانادادا بۇل كورسەتكىش جى­لى­نا – 48 ءليتردى, گەرمانيادا – 39 ءليتردى قۇرايتىنىن العا تارتادى. – ماركەتينگتىك كومپانيالار­دىڭ زەرتتەۋلەرى بۇكىل الەمنىڭ ادام­دارى دەنساۋلىققا پايدالى تا­عام­دارعا قىزىعۋشىلىق تانىتا باس­تاعانىن كورسەتىپ وتىر. قازاق­ستان ۇكىمەتى دە وسى ماسەلەگە كوڭىل بولە باستادى. قازىرگى تاڭدا شىرىن ءوندىرىسى ابدەن دامىعان, اس ءNىelsen زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, شىرىن ءوندىرىسى حالىققا قاجەتتى نەكتار مەن شىرىندى 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىپ وتىر, – دەيدى قازاقستاننىڭ الكوگولسىز سۋ­سىندار مەن شىرىن ءوندىرىسى قاۋىم­داستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءاليا ابدىراحمەتوۆا. وسى ىسكە ات سالىسىپ وتىرعان قا­زاقستان نۋتريتسيولوگتارى قاۋىم­داستىعى دا دارۋمەندەر مەن ميكرو­ەلەمەنتتەردىڭ قاينار كوزى رەتىندە جەمىس جانە كوكونىس شىرىندارى كۇن­دەلىكتى ءنارلى تاعامنىڭ اجىرا­ماس بولشەگىنە اينالۋى ءتيىس ەكەن­دىگىن, كۇنىنە 250 مل شىرىن ادام­نىڭ ءبىر كۇندىك قاجەتتىلىگىن وتەي­تىن­دىگىن ايتىپ كەلەدى. ديەتولوگتاردىڭ مىندەتى دۇرىس تاعامدانا ءبىلۋدى ناسيحاتتاۋ بولسا, قاراپايىم حالىق تا شىرىننىڭ ادامعا قۋات, اعزاعا ءنار بەرەتىنىن ءبى­لەدى. بىراق, كۇن سايىن بالا-شا­عا­سىنا تابيعي شىرىن سىعىپ بەرۋگە تۇرعىنداردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي قال­تاسى كوتەرە بەرمەيتىنىن دە ۇمىت­پاۋ كەرەك. – تۇتىنۋشىعا قازىرگى شاعىن بيۋدجەت جاعدايىندا ءنارلى تاعام­دار­­دى پايدالانۋ ءۇشىن دۇرىس باعدار كەرەك. دارۋمەندەر قاجەت. كۇن­دە­لىكتى قولدان سىعىلعان شىرىندى پاي­دالانۋ قيىن ءارى قىمباتقا ءتۇ­سەدى. مۇندايدا ارنايى قوراپتارعا قۇيىلىپ ساتىلاتىن شىرىندار اس ءمازىرىنىڭ قاتارىندا بولۋ كەرەك, –دەپ اقىل قوسادى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يگور تسوي. – قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى دا ۇنەمى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سۋ­سىن­داردىڭ ساپاسىن انىقتاۋمەن كە­لەدى. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءونىم­دەرى بىزگە بەلگىلى. قازاقستاندا شىعارىلاتىن شىرىندار بارلىق ساپا تالاپتارىنا ساي دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ال شەتەلدىك ءونىم­دەر­دىڭ ءبارىن بىردەي زەرتتەپ وتىرۋ ءمۇم­كىن ەمەس, – دەيدى ول. جالپى ەلىمىزدە شىرىن ءوندىرى­سىنىڭ تۋعان كۇنى 1996 جىل دەپ ءبىلۋ كەرەك. ءدال وسى جىلى قازىرگى قو­راپتاعى شىرىنداردى شىعارۋ ءىسى جول­عا قويىلىپ, وتاندىق ءوندىرۋ­شى­لەر وزىق تەحنولوگيالاردى قولدا­نىس­قا كىرگىزدى. الدىڭعى قاتارداعى وندىرۋشىلەر تابيعي شيكىزاتتان وندىرىلەتىن, ياعني قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن شىرىنداردى قاتاڭ ساپا تالاپتارىنا ساي, قوراپتارعا قۇي­ىپ ساتۋدى قولعا الدى. جوعا­رىداعى Canadean كومپانياسى ەلى­مىزدەگى شىرىنداردىڭ 84 پايىزى قاعاز قوراپتارمەن شىعارىلىپ جاتقاندىعىن ايتادى. زەرتتەۋلەر كارتون قوراپتارداعى شىرىننىڭ پايدالى قاسيەتتەرى, سونداي-اق ءدامى مەن ءتۇسى تيىستىسىنشە ساقتالىناتىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل اسەپتيكالىق قوسىندىداعى جە­تىلگەن تەحنولوگيانى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن تابىس, ول ءادىس كونسەرۆانتتاردىڭ كومە­گىن­سىز دارۋمەندەر مەن مينەرالداردى ۇزاق ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قو­راپتىڭ فولگا قاباتى شىرىندى كۇن ساۋلەسى مەن ۋلتراكۇلگىن ءساۋ­لەلەردەن ساقتايدى. مۇنىڭ ءبارى قاراپايىم حالىق­تىڭ قاپەرىندە جۇرۋگە ءتيىس ءجايت­تەر ەكەندىگى “س.و.ك. – قا­زاقستان­دىق­تار­دى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ” قو­عام­دىق قوزعالىسىنىڭ العاش­قى باس­پاسوز ءماسليحاتىندا ما­مان­دار تا­­راپىنان ەگجەي-تەگ­جەي­لى ايتىل­دى. اتالمىش قوعامدىق قوزعالىس ۇستىمىزدەگى جىلى تابيعي شىرىن­­داردى تۇتىنۋدى, ەلدىڭ ىشىندە ءنارلى تاعامداردى دارىپتەيتىن بىرقاتار ءىس-شارالاردى قولعا الىپ وتىر. ايناش ەسالي, الماتى. مەملەكەت پەن حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋ 26 مامىر كۇنى “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق (قمگ ءبو) “رد OPEN” دەپ اتالعان ەلەۋلى شارا وتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا اكتسيالارىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى لوندون قور بيرجاسىندا ەركىن اينالىمدا جۇرگەن وسى كومپانيا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدە دە جاقسى تانىمال. ءبىر كۇنگە سوزىلعان وسى شارا بارىسىندا كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى مەن جوعارى دارەجەلى مەنەدجەرلەرىنىڭ ءبىر توبى جۋرناليستەرمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزىپ, ولاردىڭ قويعان ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپا­نيا­سىنىڭ مۇناي ءوندىرۋ جوبالارى جونىندەگى باس مەنەدجەرى سەيسەن­عالي وتەعاليەۆ بۇگىنگى تاڭدا قمگ ءبو اكتسيالارىنىڭ شامامەن 63 پايىزى مەملەكەت باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل وتە وزەكتى ءما­سەلە. سەبەبى, جۇرتشىلىق ارا­سىن­دا “مەملەكەت ءوز اكتيۆتەرىن با­قىلاي الماي وتىر” دەگەن جاڭساق پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. اشىق ەسىك كۇنى شاقىرىلعان جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى كومپانيانىڭ وكىلدەرى بەرگەن اقپاراتپەن تانىسا وتىرىپ, شىن مانىسىندە ونداي كەلەڭسىزدىكتىڭ ورىن الماعانىنا كوز جەتكىزدى. بۇنى مەملەكەتتىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى تۇعىرى نىعايىپ, ۇلتتىق كومپانيا ارقى­لى اسەر ەتۋ تەتىگىنىڭ كۇشەيە ءتۇس­كەندىگىنىڭ ايعاعى دەپ تە باعالاۋعا بولادى. وسى ۋاقىتتا “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق قازاقستاندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان ەكىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ال ەكى بيرجاعا, ياعني قازاقستاندىق جانە لوندوندىق قور بيرجالارىنا ءوز اكتسيالارىن شىعارعاننان كەيىن كومپانيانىڭ جالپى مۇناي قورى 31 پايىزعا ءوسىپ, مۇناي ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن 50 پاي­ىزعا ارتقان. كومپانيا جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلىلىگىن مەم­لە­كەتكە تيەسىلى اكتسيالار پاكەتىنىڭ قۇنى ەكى ەسەگە ارتقانىنان دا باي­قاۋعا بولادى. ماسەلەن, 2006 جىلى مەملەكەتىمىزگە قاراستى اكتسيالار پاكەتى 481 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, قازىرگى تاڭدا بۇل كورسەتكىش 823 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن ەكەن. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, كومپانيا ءوزىنىڭ وندىرەتىن مۇنايىنىڭ 21 پايىزىن ىشكى نارىقتا ساتادى, قالعان بولىگىن ەكسپورتقا شىعارا­دى. بۇل رەتتە جۋرناليستەر كومپا­نيا ماماندارىنىڭ ءوندىرۋ, ساتۋ كولەمى بويىنشا بەرگەن ناقتى مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, “قمگ” ءبو” كومپانياسىنىڭ ىشكى نارىققا ساتۋمەن سالىستىرعاندا سىرتقى نارىقتا شامامەن 3 ەسە ارتىق پايدا كورەتىنىن ەسەپتەپ شىعاردى. سوعان قاراماستان قمگ ءبو ءوز مۇنايىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن ىشكى نارىققا باعىتتاپ وتىر. مۇنى كوممەرتسيالىق پايدا تابۋ مەن مەملەكەت مۇددەسى اراسىنداعى تەڭگەرمەلىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى كومپانيانىڭ ۇستاناتىن ساياساتى دەپ تە ايتۋعا بولادى. ياعني, بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى ءتاسىل بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار, بۇل تەك ەكسپورتپەن عانا شەكتەلمەيتىن ءۇردىس. اتالعان كەزدەسۋ بارىسىندا جۋرناليستەر وسى كۇندەرى قوعامدا جانە پارلامەنتتە زور قىزى­عۋشىلىق تۋدىرىپ, ءبىراز اڭگىمەگە ازىق بولعان بىرقاتار ماسەلەلەردى ساراپتاپ, زەردەلەدى. مۇناي ءوندى­رۋشى كومپانيالار بيۋدجەتىنىڭ كى­رىس-شىعىس بولىكتەرى قالاي قالىپ­تاساتىنىن زەرتتەپ, مۇناي باررە­لىنىڭ شىنايى قۇنىن ەسەپتەپ شى­عارۋعا مۇمكىندىك الدى. ماسەلەن, 2009 جىلى كومپانيا 485,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە تابىس تاپسا, ونىڭ 330 ملرد. تەڭگەسى ءتۇرلى وپەرا­تسيالىق شىعىندارعا (ونىڭ 118 ملرد. تەڭگەسى وپەراتسيالىق سالىق­قا كەتكەن شىعىس, 76 ملرد. تەڭگەسى تابىسقا سالىناتىن سالىق رەتىندە تولەندى) جۇمسالعان. كومپانيا ماماندارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنە كەتەتىن ءتۇرلى شىعىندار كولەمى 34 دوللاردى قۇرايدى ەكەن. “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءون­دىرۋ” اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ ءوز سوزىندە كومپانيا جۇ­مىسىنىڭ مەملەكەتكە اكەلىپ وت­ىر­عان پايداسى جونىندە ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. بۇل – نارىقتىق جاعدايدا مۇناي-گاز اكتيۆتەرىن ءوز قولىندا شوعىرلاندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا تىكەلەي قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىعىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىق قور نارىعىن دامىتۋ, ۇلتتىق ەكو­نو­ميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ سەكىلدى يگىلىكتەر. قازىرگى تاڭدا “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ماقتان تۇتادى. 2008 جىلى وسى كومپانيانىڭ تولەگەن سالىعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىنا تۇسكەن كىرىستەردىڭ 12 پايىزىن قۇرادى. ال 2009 جىلى ۇلتتىق قورعا, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە كومپانيا قورجىنىنان 213 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى قۇيىلعان. بۇل رەتتە كومپانيا مۇناي-گاز اكتيۆتەرىن ءوز قولىندا شوعىر­لان­دىرۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ ستراتەگياسىن ءساتتى ورىنداپ كەلە­دى. بۇل مەملەكەت مۇددەسىنە دە ساي كەلەدى. ويتكەنى جۇمىسى حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن, بەدەلى جوعارى كومپانيا ارقىلى مەملەكەت تە مۇناي-گاز سالاسى جو­بالارىنداعى ءوز ۇلەسىن ايتارلىق­تاي كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. “قمگ” ءبو سوڭعى ۋاقىتتا سا­تىپ العان اكتيۆتەر قاتارىندا “قازگەرمۇناي” مەن “قارا­جان­باسمۇناي” كومپانيالارىنداعى 50 پايىزدىق ۇلەستەر, “پەتروقا­زاقستان” كومپانياسىنداعى 33 پايىزدىق ۇلەس بار. كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساۋدا-ساتتىقتار قمگ ءبو مەن قمگ ۇق كومپانيالارىندا ماقۇلدانۋدىڭ كۇردەلى سەرگەلدەڭىنەن وتكەندىكتەن, ەكى كومپانيانىڭ دا مۇددەسىنە تولىقتاي ساي كەلەدى. قمگ ءبو ماماندارى “كومپا­نيا اكتيۆتەردى شوعىرلاندىرۋ جانە ساتىپ الۋ باعىتىنداعى ءوز جۇمىستارىن ءالى دە جۇرگىزە بەرەدى, الايدا قازاقستاننىڭ ءوز­ىندە مۇنداي مۇمكىندىكتەر شەك­تەۋلى” دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, كومپانيا باسشى­لى­عى ءوز الدىنا دامۋدىڭ جاڭا با­عىتتارىن بەلگىلەپتى. بۇل باعىتتا كاسپي قايراڭى ماڭىنداعى جو­بالارعا قاتىسۋ, سونداي-اق, جا­قىن جانە الىس شەتەل نارى­عىنا كىرۋ سەكىلدى جوسپارلار جۇزەگە اسىرىلماق. ءلايلا ەدىلقىزى. مەكتەپتەگى مۇراجاي جادىگەرلەرى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ەرلىگى مەن زامانداستارىنىڭ ونەگەلى ىستەرى جايىندا سىر شەرتەدى مايتوبەنىڭ ەتەگىندەگى قىزىل­­اسكەر اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى 1920 جىلى قالانىپتى. مايتوبەنىڭ ەتەگىندەگى تابيعاتى تاماشا ايماققا سول جىلدارى قىزىل اسكەرلەر كەلىپ, دايىندىقتان وتكەندىكتەن, كوپشىلىك كەيىننەن اۋىلدى وسىلاي اتاپتى. كوكباستاۋدىڭ باسىنداعى ەسكى مەشىتتىڭ ورنىندا باستاۋىش مەكتەپ 1934 جىلى اشىلسا, 1937 جىلدان مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى ابدىرازاق ءما­ميەۆ, ال العاشقى ۇستاز, ونىڭ زايى­بى تۇرار بولعانىن اعا بۋىن وكىل­دەرى ءالى كۇنگە جاڭىلماي ايتادى. سودان بەرگى كەزەڭدە قانشاما جىلدار ءوتتى. حالىقتا “ەكى ادامنىڭ جاقسىلىعى ماڭگى جالعاسادى” دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ونىڭ العاشقىسى بار سانالى عۇمىرىن بالاعا ءبىلىم بەرۋگە ارناعان ۇستاز دا, ەكىنشىسى جاقسى ۇرپاق تاربيەلەگەن اتا-انا دەسەك, ەرلى-زايىپتى جاندار وسى ەكەۋىنە دە لايىق. ۇستاز بەن اتا-انا ەڭبەگىنىڭ قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكتى ەكەنى وسىدان-اق اڭعارىلادى. ۇياداي اۋىلداعى ۇلكەن-كىشىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, سوڭىنا جاقسى ءىس قالدى­رىپ, جاقسى ۇل-قىز وسىرگەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇلاعاتتى ۇستاز, مارقۇم ابدىرازاق ماميەۆتىڭ وسى ەڭبەگى ەرەكشە باعالانىپ, جۇ­پىنى ءۇيدىڭ ورنىنا جاڭا عيمارات سالىنىپ, مەكتەپكە 2004 جىلى ارداگەردىڭ ەسىمى بەرىلگەنىن الىس-جاقىننان كەلگەندەر قۋانىشپەن قابىلداعان ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىل­دىعىنا وراي برەست قامالىندا 1941 جىلى باسقىنشى جاۋمەن ايقاسقا قاتىسقان جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى ەرەكشە باعالاندى. مەكتەپتە ارنايى مۇ­راجاي اشىلىپ, عۇمىرى مەن قىز­مەتىنە جوعارى باعا بەرىلدى. ونىڭ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن اتاپ ءوتىلىپتى. ەل باسىنا كۇن تۋعان سۇراپىل شايقاستا ول بىرنەشە مارتە جارالانىپ, 1946 جىلى سوعىستىڭ وتەۋىنە ءبىر اياعىن بەرىپ, ەلگە ورالادى. سوعىستان كەيىن دە جۇرەك تۇپكىرىندە جاتقان اسىل ارمانى مەكتەپكە قايتا ورالتىپ, جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋىن جالعاستىرعان جاننىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى انىق. تاۋ قويناۋىنداعى شاعىن اۋىلداعى مەكتەپ جۇمىسىن جان­داندىرۋعا, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە باسشى رەتىندە ايانباي تەر توگەدى. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن اتپال ازاماتتىڭ الدىنان قانشاما شاكىرت ءبىلىم الدى دەسەڭىزشى. مەكتەپتەگى مۇراجاي “قوبىز سارىنى” تاقىرىبىمەن باستالىپ, جىر سۇلەيلەرى ءسۇيىنباي مەن جام­بىل, تۇكتىباي اۋليە-ابىزداردىڭ, وسى كيەلى مەكەننەن شىققان قا­لامگەرلەردىڭ سۋرەتتەرى قويىلىپ, جاڭا باسپادان شىققان شىعارما­لارى ورنالاستىرىلىپتى. “وتكەننىڭ ءبارى قارت تاريح” دەگەن بولىمدە قىزىلاسكەر ەلدى مەكەنىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونىڭ وركەندەۋىنە قاجىر-قايراتىن جۇمساعان ارداگەرلەردىڭ سۋرەتتەرى مەن ءومىر دەرەكتەرى تىزىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ابدىرازاق اعا مەن زايىبى تۇرار اپا, جاڭعۇتتى ەدىلوۆ, مۇحامەتجان جانشۋاقوۆ, ابسەمەت بۇلعاقوۆ, تاعى باسقالار ورىن السا, “وتان ءۇشىن وت كەشتىك, مۇز قۇرسانىپ” بولىمىنەن وسى كيەلى مەكەننەن سوعىسقا اتتانعان ءابجا­پار ماميەۆ, تولەش سماعۇلوۆ, تولەگەن جارقىنبەكوۆ, قۇرمانقۇل سەيداقۇلوۆ, ءنۇردىلدا وسپانوۆ باستاعان 40-تان استام ازاماتتاردىڭ دەرەك-دايەكتەرىنە قانىعاسىز. مۇراجايداعى قۇندىلىقتاردى تاماشالاعان سايىن سول ءبىر وتتى جىلدار ەسكە تۇسەدى. “برەست قاما­لىنداعى قانتوگىستەن كورىنىس” دەگەن بەينەلى سۋرەتتەن قالانى قورعاۋداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ جانكەش­تى­لىكتەرى نانىمدى بەينەلەنىپتى. جاۋمەن بەتپە-بەت شايقاس, قاپتاعان جاۋ تانكىلەرىنە كەۋدەسىن توسقان جاۋىنگەرلەردىڭ قايسارلىعى مەن باتىرلىعى نانىمدى. مىنە, وسى جەردە قىزىلاسكەرلىك ابدىرازاق ماميەۆ تە كەۋدەسىن وققا توسىپ, جاۋمەن شايقاسقانىن بۇگىنگى ۇرپاق – شاكىرتتەر ءاردايىم ماقتانىش­پەن ەسكە الادى. ۇستازدار “ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران” تاقى­رى­بىنداعى سىنىپتان تىس ساباقتار وسى مۇراجاي مۇراعاتتارى ارقىلى ءوربيتىنىن دە ايتادى. وسى تۇستا جاۋىنگەر ابدىرازاق ماميەۆتىڭ اسكەري گيمناستەركاسى, باس كيىمى, ەتىگى, بەلدىگى, قول ساعاتى, قۇجاتتارى, ەڭبەك كىتاپشاسى, تاعى باسقا دا ماراپاتتارى ورنالاستىرىلعان. مۇراجايدىڭ اشىلۋىنا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ارنايى كەلىپ, سانالى عۇمىرىن بالالاردىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋى مەن جان-جاقتى ءبى­لى­مىنە ارناعان, اتاقتى برەست قورعانى ءۇشىن بولعان شايقاستا باتىرلى­عى­مەن تانىلعان جاۋىنگەرگە ارنالعان مۇراجايعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىز­مەت­كە­رى اتاعى مەن توسبەلگىسى تاپسىرىل­عانىن ۇجىم ەرەكشە ىلتيپاتپەن قابىلداپتى. “ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن اقجاۋلىقتى انالار” قابىر­عا­لىقتارىندا اۋىلداعى ايتۋلى ازا­ماتتاردىڭ سۋرەتتەرى ورنالاس­تى­رىلىپ, وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىن جالعاعاندىعىمەن قۇندى. ابدىرازاق ماميەۆ اتىنداعى مەك­تەپ ديرەكتورى مارات سەي­دە­قۇلوۆ ىسكەر باسشى ءارى اقىن. قا­زىرگى كەزدە ۇجىم جاس ۇرپاقتىڭ تيا­ناقتى ءبىلىم الۋى جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتۋدە. ۇستازدار فاريدا بو­رانباەۆا, ادىلەت ايساەۆا, قۇرالاي ءالىموۆا, بەكبولات تىلەۋحان, تاعى باسقالارى شاكىرت جۇرەگىنە جول تاۋىپ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ بۇگىنگى زا­ماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن شىعار­ماشىلىقپەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى دەگەن. ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن بوي كوتەرگەن مەكتەپ وقۋشى قاتارىنىڭ تولىعۋىنا بايلانىستى كەڭەيتىلىپتى. اۋلادا بۇلدىرشىندەردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋىنا نا­زار اۋدارىلىپ, ارنايى سپورت الاڭى جابدىقتالعان. ءبىز كەلگەندە مۇن­دا سپورتتىڭ ءتۇر-تۇرىمەن اينا­لىسقان وقۋشىلاردىڭ سەرگەك ساتىنە كۋا بول­دىق. بۇگىندە مەكتەپتىڭ ماتەري­ال­دىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاق­سارتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ, كومپيۋتەر سىنىبى جابدىقتالسا, باسقا دا كورنەكى­لىكتەرمەن تولىقتىرىلعانىن كورەسىز. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. ءىس پەن ناتيجە بىرلىگى زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ داريان اۋىلىندا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكىزىلدى. وندا قارالعان باستى ماسەلە – وبلىس اۋماعىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتى بولدىرماۋ جانە قىلمىستىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان اۋماقتىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى تالداۋ. سونداي-اق كەڭەستە قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كۇرەستە زەلەنوۆ اۋدانىندا جيناقتالعان وڭ تاجىريبەلەر ساراپقا سالىندى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تى­نىش­تىعىن ساقتاۋ مەن ءتارتىپ بۇ­زۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا مۇندا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. مەكتەپتەگى جاس ينسپەكتورلار تو­بىنىڭ قىزمەتى جانە اۋداننىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تىنىسىمەن تانىسقان ءارى اۋدان اكىمى عايسا قاپاقوۆ پەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ با­يان­داۋلارىن تىڭداعان كەڭەس ءمۇ­شەلەرى زەلەنوۆتىقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى مەن ناتيجەسىن بارلىق اۋدانعا تاراتۋ تۋرالى شەشىم الدى. قالامەن شەكتەسىپ جاتقان زەلەنوۆ اۋدانى قالاعا جاقىن ورنالاسقان, حالقى ءجيى ورنالاسقان ايماق. وسىدان بىرنەشە جىل بۇ­رىن بۇل اۋدان تۇرعىندارى ارا­سىن­داعى قۇقىق بۇزۋشىلىق كورى­نىس­تەرى تۋرالى ماسەلە دە كۇن ءتار­تىبىنەن تۇسپەيتىن. اۋدانعا عايسا قاپاقوۆ اكىم بولىپ كەلگەلى جاع­داي بىرتىندەپ تۇزەلە باستادى. كوش­پەلى وتىرىس سوڭىندا زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتقارۋشى جانە ۋاكى­لەت­تى ورگاندارىنىڭ قوعامدىق ءبىر­لەس­تىكتەرمەن بىرىگە وتىرىپ, قىل­مىستىڭ الدىن الۋدا تۇرعىندار اراسىندا ناتيجەلى بايلانىس جۇرگىزۋدەگى ءىس-تاجىريبەلەرىن وبلىس كولەمىنە تاراتۋعا شەشىم الىنۋى­نىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كە­رەك. كەڭەس بارىسىندا “وبلىستا 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان قىلمىستارعا قارسى كۇرەس جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ اۋماقتىق باعدارلاماسىنىڭ” ءبىر جىلىنىڭ قورىتىندىسىن تالقى­لا­عان كەزدە دە بۇل اۋداننىڭ قىل­مىستى قۇرىقتاۋداعى قوماقتى ىستەرى ارنايى اتالىپ ءوتىلدى. اتاپ ايتقاندا, اۋدان اكىمى جا­نىنداعى دەپۋتاتتار, “نۇر وتان” حدپ اۋداندىق فيليالى, ءىىب وكىل­دەرى, ۇەۇ جەتەكشىلەرىنەن قۇ­رال­عان ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ناقتى ىستەر­مەن اي­نا­لىسۋدا. اۋداننىڭ بارلىق اۋىل وك­­رۋگىندە اۋىل اكىمى, اقسا­قال­دار جانە ايەلدەر كەڭەسى, ۋچاس­كەلىك ينس­پەك­تورلار بىرىگە وتىرىپ, ءاربىر ون كۇن سايىن اۋدان باسشى­لارى جانە تۇر­عىندار الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرادى. وسى ارالىقتا ولار اۋىلداس­تارىمەن سان قايتارا كەزدەسىپ, ولار­­دىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تا­نىسادى. ەسەپتە تۇرعاندارمەن, بە­رە­كەسىز وتباسى يەلەرىمەن, ەڭبەك­پەن تۇزەتۋ ورىندارىنان ورالعان­دارمەن اڭگىمە وتكىزىپ, ولاردى ۇنە­مى نازاردا ۇستايدى. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە اسا اۋىر قىلمىستار جاساۋ تومەندەگەن. وزگەنىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ 39 پايىزعا, كىسى ءولتىرۋ – 100, قاراقشىلىق شابۋىل 35 پايىزعا ازايعان. دەگەنمەن, اۋداندا بولاتىن قىل­مىستىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى داريان, پەرەمەتنىي, ميچۋرين, كوشىم اۋىلدارىندا جاسالاتىنى ول جەر­لەر­گە ءالى دە باقىلاۋدى كۇ­شەيتۋى قا­جەتتىلىگى بايقالىپ وتىر. بۇل ماق­ساتتا ىشكى ىستەر قىزمەت­­كەرلەرىنىڭ تۇراقتى, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ جولعا قويىلا باستاعان. ولارعا قىزمەتتىك ۇيلەر بەرىلۋدە. جىل اياعىنا دەيىن بارلىق ءتارتىپ ساقشىلار ۇيمەن تۇگەلدەي قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. وعان قوسا اۋداندا 300 ادام ەرىكتى تۇردەگى تىنىشتىق ساقشىلارى قۇرامىندا. 41 مەكتەپتە “جاس ينسپەك­تور­لار” توبى قۇرىلعان. سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ بريگادا­لا­رى ۇيىمداستىرىلعان. مەكتەپتەر­دە سپورتتىق شارالار ءجيى ۇيىم­داس­تىرىلىپ, بالالاردىڭ بوس ۋاقى­تىن ءتيىمدى وتكىزۋ ماقساتىندا تۋريزم جانە ەكولوگيا ورتالىعى, سپورت, ەكى مۋزىكا مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 30 مىڭنان استام كامەلەتكە تولماعاندار قامتىلسا, التى مىڭنان استام بالا ءارتۇرلى سەكتسياعا قاتىسادى. 35 فۋتبول كو­مانداسى بار. گۇل وسىرەتىن, ءوز اۋى­لىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ توپتارى قۇرىلعان. بارلىق اۋىل وكرۋگىندە “پوليتسيانىڭ جاس كومەكشىلەرى” وتريادى جۇمىس ىستەيدى. ولار سول اۋىلداعى ءتارتىپ ساقشىلارى, اقسا­قالدار, ايەلدەر كەڭەسىنە ۇلكەن قولعابىس بەرۋدە. اۋدان رەسەيمەن شەكارالاس ورنالاسقان. سوعان وراي التى اي سايىن رەسەيلىك كورشىلەرمەن بىرلەسكەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى. مۇنداي شارالار مال ۇرلىعىن اشۋعا, قىلمىسكەرلەردىڭ وزگە ەلدە جاسىرىنىپ جۇرۋىنە جول بەرمەۋگە سەپتىگىن تيگىزۋدە. عايسا قاپا­قوۆتىڭ اۋداندا بولىپ تۇراتىن مال ۇرلىعىنا قاتىستى “90 مىڭ تەڭگە جالاقى بەرەمىز دەسەك تە, مال باعۋعا ادام تابا الماي وتىرمىز” دەگەنى اتا كاسىپتىڭ سونشالىقتى قيىنداپ كەتكەنى مە, الدە حالىق­تىڭ توقتىعىنان با دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. قاراۋسىز قالعان جەكەنىڭ مالىنا كوز قىزىقتىرىپ, مالدى شەكارا اسىرىپ جىبەرۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتسا كەرەك. سون­دىقتان قۇقىق قورعاۋ ساقشىلارى مەن اۋدان, اۋىل اكىمدەرىنە تۇر­عىن­دار اراسىندا كەزدەسەتىن جاتىپىشەر­لەردىڭ ازايىپ, قوعامدىق ءتار­تىپپەن اينالىسۋى ءۇشىن كوپ كۇش جۇم­ساۋىنا تۋرا كەلەدى. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, وندايلاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانى سول جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تىڭ ناتيجەلى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. كەڭەستى قورىتىندىلاعان با­تىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ پرو­كۋ­رورى جاق­سىلىق بايتۇقباەۆ زە­لە­نوۆ­­تىق­تاردىڭ ونى ۇيىمداستىرۋعا جان-جاقتى كوڭىل بولگەنىن ايتتى. “كەيدە وسىنداي كەزدەسۋلەردە زال­عا ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىن تول­تىرىپ وتىرعىزىپ قويادى. ال بۇگىن ولاردان گورى قارا­پايىم حالىق كوپ بولدى. كەز كەلگەن اۋىل اكىمىنىڭ ءوز قىز­مە­تىنە مۇقيات قارايتىنى اڭعارىلىپ تۇر. جەر­گى­لىكتى حالىق پەن بيلىكتىڭ ارا­سىنداعى بايلا­نىس­تىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقا­لادى” دەپ ءتۇيىن جاسادى ول. تاربيە سماعۇلوۆا, جۋرناليست, تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى,  زەلەنوۆ اۋدانى. تۋعان جەر تاريحىنىڭ شەجىرەسى وسكەمەن قالاسىندا “شىعىس پوليگراف” باسپا­سىنان ماكەن مەشەلوۆانىڭ “قارت التاي اياسىندا ارۋ مارقا” اتتى كىتابى جارىق كوردى. بۇل كىتاپتا مارقا وڭىرىندە 1930-1957 جىلدارى “مار­قا التىن وندىرىسىندە” ەڭبەك ەتكەن العاشقى جۇ­مىسشىلار, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاۋىن­­گەر­لەر جانە وسى ءوڭىر ازاماتتارىنىڭ ءومىرى قامتىلعان. “قازاق شەجىرەلەرى” تاريحىنا توقتالىپ, “نايمان مەملەكەتى”, “تۇركى قاعاناتى” كەزدەرى دە ءسوز بولادى. ارداقتى ازاماتتاردى ەل ەسىندە قالدىرۋدى ماقسات ەتتىك, – دەيدى اۆتور. كىتاپ اۆتورى م.مەشەلوۆا وسى وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن. ماماندىعى – پەداگوگ. “قۇرمەت بەلگىسى” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 7 بالا, 14 نەمەرە وسىرگەن ارداقتى انا. “قارت التاي اياسىندا ارۋ مارقا” كىتابىنىڭ تۇ­ساۋ­كەسەرى  الماتى قالاسىندا 2010 ج. 30 مامىردا بولادى. فاريدا وماروۆا. جاس ماماندار جارمەڭكەسى وسىدان ون جىلدان استام بۇرىن سەمەيدەگى بىرقاتار ينس­تيتۋتتاردىڭ باسى بىرىك­تى­رىلىپ, ىرىلەندىرىلگەن ۋني­ۆەر­سيتەتكە اينالدىرىلعان ەدى. دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم ەسىمىن يەلەنگەن سول جوعارى وقۋ ورنىندا بۇگىندە بولاشاق اۋىل شارۋاشىلىعى ما­ماندارى مەن ينجەنەرلەر, ەكونوميستەر مەن گۋما­ني­تار­لىق ماماندىق يەلەرى وقىپ, ءبىلىم الۋدا. ءبىر ابزالى, اتالعان وقۋ ور­نى ءوز تۇلەكتەرىنىڭ بولا­شا­عىنان سىرت قالىپ وتىر­عان جوق. سو­نىڭ ايعاعىنداي, مۇن­دا سوڭ­عى جىلدارى جاس ما­ماندار ءجار­مەڭكەسى تۇ­راقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. “جىل ءتۇ­لەگى” ءجار­مەڭ­كەسىن وتكىزبەس بۇرىن ۋني­ۆەر­سي­تەت سايتىندا ولار تۋرالى ماز­مۇندى انىق­تاما جاريا­لاندى. ونىڭ ءىشىن­دە وقۋ ۇزدىكتەرىنىڭ ەسىمدەرى بولەك كورسەتىلدى. بۇدان كەيىن ەلىمىزدىڭ ىرگە­لى كاسىپورىندارى مەن كومپا­نيا­لارىنا, سەرىك­تەس­تىكتەرىنە اتال­عان جارمەڭكەگە قاتىسۋ جونىندە ەكى جۇزدەن استام شاقىرۋ قا­عاز­دارى جىبەرىلدى. سونىڭ ىشىنەن ءتۇرلى ۇيىم­داردان ءجار­مەڭكەگە 54 وكىل كەلىپ قاتىستى. ءسويتىپ, جارمەڭكەگە قا­تى­سۋ­شىلار ەلۋگە جۋىق ما­مان­دىق يەلەرىن تاڭداۋ قۇقىعىن يە­لەندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى ءتۇ­لەكتەردىڭ ەلۋ پا­يىزدان اس­تا­مى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە اۋىلدى تۇلەتەمىن دەپ وتىر­عاندار دا بارشىلىق. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. تابيعات جاناشىرلارى-رەگاتاشىلار مارەگە جاقىندادى قاپشاعاي سۋ قويماسىنان باس­تال­عان “ىلە-بالقاش” رەگاتاسىنا قا­تى­سۋشى تابيعات جاناشىرلارى مامىر ايىنىڭ باسىنداعى باسە­كەلەرىن اياقتاۋعا جاقىندادى. ولار ەسكەكتى قايىقپەن, باي­دار­كالارمەن, كاتا­ما­ران, سال جانە جەلكەندى قايىقپەن سۋ بەتىندەگى تارتىستى ساپارلارىن جالعاستىرىپ, جازي­رالى جاركەنت ءوڭى­رىنە ايالداپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدەستى. كوكتال جانە ايدارلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ قوناقجاي تۇرعىندارى سپورتشىلاردى جىلى شىرايمەن قارسى الدى. “تابيعات” ەكولو­گيا­لىق وداعىنىڭ مۇشەلەرى جارىستىڭ ءمان-ماڭىزى جايلى اڭگىمەلەدى. ماسەلەن, بالقاش كولىنىڭ ەكولو­گيالىق ما­ڭى­زى­نا بايلانىستى العاشقى حالىقارالىق فورۋم بۇدان 10 جىل بۇرىن وتكىزىلىپ, ونداعى ىلە-بالقاش سۋ باسسەينىنىڭ داعدا­رىسىن ايقىنداعان قوزعالىستىڭ جۇمىسى قوعامدىق ۇيىمدارعا وي سالۋىمەن باستالعان ەكەن. سودان بەرگى كەزەڭدە بالقاش كولى سۋىنىڭ 80 پايىزى ىلە وزەنىنەن قۇيىلاتىندىعى انىق­تا­لىپتى. جا­رىس­تىڭ ماقساتى كول دەڭگەيىنىڭ مو­لىعۋىن تۇراقتى ۇستاۋعا باعىتتالسا, سۋ سپورتى جارىسىنا بيىلعى جىلى 80-نەن اسا كوماندا قاتىسۋعا تىلەك ءبىل­دىرگەن. ىرىكتەۋ ناتيجەسىندە باسەكە تالاپتارىنا توتەپ بەرەتىن 45 كوماندا جۇلدەلى ورىندارعا ۇسىنىلعان. ءبىر ايتا كەتەتىنى, قاراسايلىق سال-قايىقشىلار مەن الماتى جانە تالعار قالاسى, بالقاش اۋدانىنىڭ كوماندالارى رەگاتا تالاپتارى تۇر­عى­سىنان كورىنىپ, الدىڭعى قاتارلاردان ورىن الۋىمەن ەرەكشەلەنگەن. قوعامدىق قوزعالىستىڭ جان­اش­ىرلارى ىلە وزەنىنىڭ ەل شەكاراسى باس­تالاتىن دوبىن ايلاعىنان كەزەكتى جارىسىن باستاپ, سال-قايىقتارىن قايتادان سۋعا سالدى. ءسويتىپ, ولار 30 مامىر كۇنى جارىس باستالعان قاپ­شاعاي قالاسىندا قورىتىندىلاتىن مارەگە جول تارتتى. سۋ بەتىندەگى تول­قىنمەن تەر­بەلگەن قايىق­شى­لاردىڭ تۋعان تا­بيعاتقا دەگەن ىنتا-ى­قىلاستارى ەرەكشە. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى