وسى ساپارىمىزدا ادەيىلەپ بارىپ, وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ العاشقى باپكەرى, كسرو سپورت شەبەرى, كسرو جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سپورت قايراتكەرى, سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى روم يلماتوۆقا جولىققان ەدىك. مۇنداعى ماقسات – جاقسىلىقتى قالاي باپتادى, قالاي تاربيەلەدى, ۇلكەن سپورتقا قالاي قانات قاقتىردى... وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسۋ.
اعامىز ءسوزدى كوپ سوزىپ جاتپادى, جوعارىداعى سۇراقتارعا جاۋاپ رەتىندە: جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى 1972-1975 جىلدارى جاتتىقتىرعان كەزدە كۇندەلىكتى جازىپ وتىرعان قولجازبا كونسپەكتى-كىتاپشاسىن ۇستاتتى. ودان كەيىن مىنا وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان فوتوسۋرەتتى بەرىپ تۇرىپ: «جۋرناليست قاراعىم, بۇل قۇندى سۋرەت. مىنا ورتادا تۇرعان ءيىر تۇمسىق, الىپ ادامنىڭ اتى-ءجونى – ۆاسيلي گەورگيەۆيچ ياركوۆ. بۇل كىسى قازاقتان شىققان كۇش اتاسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ۇلىنىڭ شاكىرتى» دەدى. سول ساتتە قاجىمۇقان اتامىز ايتتى دەيتىن: «مەنىڭ ۇستازىم دا, شاكىرتىم دە ورىس ۇلتىنان بولدى» دەيتىن ەكىۇشتىلاۋ ءسوز ەسىمە ءتۇستى.
فوتونى اينالدىرىپ قاراپ ەدىم, ەكىنشى بەتىندە «ۆ.گ.ياركوۆ بەسەدۋەت س بورتس. زووۆەتينستيتۋت. 1971 گ» دەگەن جازۋ بار ەكەن. دەمەك بۇل فوتو 1971 جىلى سەمەي قالاسىندا مال دارىگەرلىك ينستيتۋىنىڭ كۇرەس زالىندا ءتۇسىرىلدى دەگەن ءسوز. ويتكەنى, وسى جىلدارى روم حاسان ۇلى اتالعان ينستيتۋتتا دەنە شىنىقتىرۋدان ساباق بەرۋمەن قاتار, گرەك-ريم كۇرەسى بويىنشا جاتتىقتىرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەز. روم اعامىز 1936 جىلى بورودۋليحا اۋدانىنىڭ اۋىل ستانتسياسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. قازىر اباي وبلىسىنىڭ ورتالىعى سەمەي قالاسىندا امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر.
* * *
راسىن ايتقاندا, قاجەكەڭ قازاقتان ءوزى سياقتى بالۋان تاربيەلەي الماعانى انىق. وعان سەبەپ تە كوپ ءتارىزدى. وسى پىكىرىمىزگە تۇزدىق بولاتىن وقيعا: 1945 جىلى سوعىستان كەيىن تامىز ايىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلان-اسىر تويلاندى. وسى تويعا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاجىمۇقان بالۋان دا شاقىرىلادى. وسى شارانىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, مەرەكەنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى پارتيزان – جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ ەستەلىگىندە: «الماتىدان كەلەتىن قوناقتارمەن بىرگە ۆاگونمەن قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ءوزى جانە جاس ايەلى, التى جاسار بالاسى بىرگە كەلدى. Cەمەيگە جەتكەندە قاجىمۇقان اقساقالدى وتباسىمەن قوس قاباتتى قوناقۇيدىڭ جەكە بولمەسىنە ورنالاستىردىق. ول كىسىگە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ جەڭىل ماشيناسى بەكىتىلىپ بەرىلدى. مەن بۇرىنىراق بارىپ, ماشينانىڭ ارتقى ەسىگىن اشتىم. قاجەكەڭ ماشيناعا كىردى دە, مول دەنەسىمەن وتىرا كەتتى. سول كەزدە ماشينانىڭ رەسسورى شاق-شۇق ءبولىنىپ ءتۇستى دە, ماشينا يتشە شوقيىپ قالدى. قاجەكەڭ ماشينادان ءۇنسىز شىقتى دا, شاشىلىپ جاتقان رەسسورعا ءبىر قاراپ:
– ءاي, ءشارىپ, ءجۇر, جاياۋ كەتتىك! – دەپ جىلجي بەردى. شوپىر: «ويباي, قۇرىدىم. ەندى رەسسور تابىلمايدى. مۇنىڭىز نە؟» دەپ جىلارمان بولىپ تۇر.
ءسويتىپ, قاجەكەڭە باسقا ماشينا ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. رىمبەككە باردىم. بولعان جاعدايدى كۇلە وتىرىپ ايتتىم. ول دا ىشەك-سىلەسى قاتقانشا كۇلدى. ويلاماعان جەردەن رىمبەك جول تاۋىپ كەتىپ, تەلەفون شالدى دا قاجىمۇقاندى قاراۋىلعا تويعا اپاراتىن امەريكالىق «ستۋدبەككەر» دەگەن ۇلكەن ماشينا شاقىرتتى» دەپ جازادى.
تويدىڭ ەڭ ءبىر كورنەكتى تۇسى – بالۋاندار كۇرەسىن قاجىمۇقان مەن زاڭعار قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆ ەكەۋى قاتار وتىرىپ تاماشالاپتى. كەزىندە كۇللى رەسەي تسيركتەرىنىڭ شاڭىن قاعىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ نەبىر ءاپايتوس الىپتارىمەن ايقاسقان كاسىبي بالۋان قاجىمۇقانعا اباي تويىندا كۇرەسكەن بالۋانداردىڭ قيمىل-قوزعالىسى ۇناماي وتىرعانىن اڭعارعان مۇحاڭ: «شۇكىر, قازىر قازاقستان بالۋانسىز ەمەس, ونى ءوزىڭىز دە كورىپ وتىرسىز. سويتسە دە, بۇلاردىڭ ءسىز شىققان بيىككە كوتەرىلەر ءتۇرى جوق. وكىنىشتىسى – بۇلاردىڭ ەشبىرى جانە وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جىگىتتەرىمىزدىڭ «ياپىرماي, قاجەكەڭنىڭ قۇپياسى نە ەكەن, سونى ەجەي-تەگجەيلى ۇيرەنسەك قايتەدى؟» دەگەن نيەتى جوق. مەن وسىعان قىنجىلامىن» دەگەن ەكەن («قاجىمۇقان قاعاناتى». – شىمكەنت: ورداباسى, 2006. - 323 بەت).
* * *
سونىمەن ءسوز باسىندا اتاپ وتكەن قاجىمۇقان اتامىزدىڭ شاكىرتى ۆاسيلي ياركوۆ كىم؟ قاجىمۇقان بالۋاننىڭ سپورتتىق ءومىرىن زەرتتەۋشى الىمقۇل بۇركىتباەۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, كۇش اتاسى بولاشاق شاكىرتى ياركوۆپەن سەمەي قالاسىندا شامامەن 1928 جىلى العاش جولىققان ەكەن. وسى وقيعا جايلى ءا.بۇركىتباەۆ 1978 جىلى جارىق كورگەن «قاجىمۇقان» اتتى حيكاياتىندا: «سەمەي قالاسىنداعى «تەپلوۆوز» ارتەلىندە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر «قاجىمۇقان كەلدى» دەگەن حاباردى ەستىپ, شۋ ەتە قالدى. بۇل سوزگە پالەندەي ءمان بەرمەگەن ۆاسيا اۋىر بورەنەلەردى كوتەرىپ جۇرە بەردى. جىگىتتىڭ كۇشىنە تاڭ قالعان قاجىمۇقان وعان جاقىنداپ كەلىپ:
– ءيا, باۋىرىم اتىڭ كىم؟- دەدى.
– ۆاسيا.
– جاسىڭ نەشەدە؟
– ون جەتىدەمىن.
– ەرتەڭ كەشكە تسيرككە كەل!
– جارايدى.
ەرتەڭىندە جاس جىگىت جۇمىستان بوساي الماعاندىقتان تسيرككە بارمايدى. بىراق ونى ىزدەپ قاجىمۇقاننىڭ ءوزى كەلەدى. قولىنان جەتەلەپ تسيرككە الىپ كەلەدى. اۋەلى, گير تاسىن كوتەرۋ ءادىسىن ۇيرەتەدى. ودان كەيىن بەلدەسۋگە كوشەدى. ءسويتىپ, ۇزبەي ءۇش اي جاتتىقتىرىپ, سەمەيدە وتكەن باۋلاندار باسەكەسىنە قاتىستىرادى. بۇل سايىسقا رەسەيلىك تانىمال تسيرك بالۋاندارى ميحايل بوروۆ, فەوفان لاۆرەنوۆ, يان تسىگان قاتارلى مىقتىلار قاتىسادى. وسى جارىستا الىپتارمەن بەلدەسىپ, بەتى اشىلعان ۆ.ياركوۆتى ەكى جىلدان كەيىن ماسكەۋدەگى تسيرك بالۋاندارىن دايىندايتىن مەكتەپكە شىعارىپ سالىپ تۇرىن قاجەكەڭ: «ۆاسيا مەنى العاش كۇرەسكە ورىس دوستارىم ۇيرەتكەن ەدى, ەندى مىنە مەنىڭ العاشقى شاكىرتىم ورىس جىگىتى بولىپ وتىر» دەگەن تاريحي ءسوزىن ايتقان ەكەن («قاجىمۇقان قاعاناتى». – شىمكەنت: «ورداباسى», 2006. – 262 بەت).
* * *
قاجىمۇقان اتامىز قادامىن ۇشتاپ, جولىن اشىپ بەرگەن ۆ.ياركوۆ بالۋان 1911 جىلى 13 قاڭتاردا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ نوۆو-پوكروۆكا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ياركوۆتار وتباسى 1929 جىلى سەمەيگە كوشىپ كەلىپ قونىستانىپتى. ماسكەۋگە بارىپ ونەرىن ۇشتاعان جىگىت اتاقتى بالۋان يۆان ماكسيموۆيچ پوددۋبنىيدىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ناتيجەسىندە: ساراتوۆ, تاشكەنت, پەنزا, تاللين, ماگنيتوگورسك, كراسنويارسك, يركۋتسك, تۇمەن, سيمفەروپول, ريگا, قازان, ءنوۆوسىبىر, چەليابى, تۋلا, باكۋ, زاپوروجە, دنەپروپەتروۆسك ت.ب. قالالاردا وتكەن چەمپيوناتتاردا باق سىنايدى. ءتىپتى 1934 جىلى دونداعى روستوۆتا وتكەن چەمپيوناتتا ۆاسيلي ياركوۆ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلەدى.
ۆاسيلي گەورگيەۆيچ كەڭەس ۇكىمەتى جىلدارى كلاسسيكالىق كۇرەسپەن شۇعىلدانىپ, 1946-1950 جىلدار ارالىعىندا بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتار ورتالىق كەڭەسىنىڭ چەمپيونى اتاعىن ءۇش رەت جەڭىپ الۋمەن قاتار, ەكى دۇركىن «بولشەۆيكتەر» قوعامىنىڭ بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىگىندە جەڭىمپاز اتانادى. «سوۆەتسكي سپورت» گازەتىنىڭ 1949 جىلعى 14 ساۋىردەگى سانىندا, ۆاسيلي ياركوۆ كەزەكتى جارىس ۇستىندە مدينارادزە باستاتقان بەس بالۋاندى 10 مينۋتتىڭ ىشىندە جىعىپ, بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتار ورتالىق كەڭەسىنىڭ چەمپيونى اتانعانى جايلى دەرەك جاريالانىپتى. 1957 جىلى «كسرو سپورت شەبەرى» اتاعىن الادى
1961 جىلى تسيركپەن قوش ايتىسىپ, تۋعان جەرى سەمەيگە ورالىپ, باپكەرلىكپەن اينالىسادى. جارىقتىق 1995 جىلى 25 قاڭتاردا 85 جاسىندا قايتىس بولىپتى.
* * *
وسى ورايدا, مىنا فوتودا قارت بالۋان ياركوۆتى قورشاپ تۇرعان ازاماتتار كىم؟ سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىنى تانىمال بالۋان, قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىرۋشى, ەركىن جانە گرەك-ريم كۇرەس تۇرىلەرىنەن حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى قايىرتاي ورازالينوۆ اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, سۋرەتتە سول جاقتان ءبىرىنشى تۇرعان ءادىلحان كەندىرباەۆ دەگەن قىزىلوردالىق جىگىت. بۇل ازامات 74 كيلودا كۇرەسكەن. ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ تورعاي وڭىرىندە ەڭبەك جولىن باستاپ, امانكەلدى اۋدانىندا باس مال دارىگەرى, ودان كەيىن امانتوعاي اۋدانى جاڭادان قۇرىلعان تۇستا سوۆحوز ديرەكتورى قاتارلى قىزمەتتەر اتقارعان. قازىر زەينەتكەر استانا قالاسىندا تۇرادى. ەكىنشى تۇرعان ادام ءسىلام سمايلوۆ. بۇل جىگىتتە 63 كيلو سالماقتا كۇرەسكەن ەكەن. ءۇشىنشى, ياعني ۆاسيلي گەورگيەۆيچتىڭ وڭ يىعىن تىرەپ تۇرعان ورىس ازاماتى سەمەي تۋماسى نيكولاي بابيچەۆ. 100 كيلو سالماقتا كۇرەسىپ, بىرنەشە دۇركىن ەلىمىزدىڭ چەمپيونى اتانسا, ياركوۆتىڭ سول جاعىندا الدىڭعى قاتاردا تۇرعان 48 كيلودا كۇرەسكەن توقان قۇسمانوۆ, ونىڭ سىرت جاعىندا باسى كورىنىپ تۇرعان قاسكەلەڭ قالاسىنىڭ تۋماسى ءانجان رايحانوۆ دەگەن سپورت شەبەرى ەكەن. كەلەسى ازامات سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات قوستانايلىق جۇماتاي بايبولعانوۆ ەرتەرەكتە ومىردەن وتكەن دەيدى. ال شەتتەگى جىگىت ۇلكەننارىندىق (شقو) قايىربەك مۋساليموۆ. بۇل بالۋان جايلى وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ مارقۇم «مەنى قولىمنان جەتەكتەپ كۇرەس كىلەمىنە شىعارعان جاناشىر دوسىم, ءارى كۇرەستەگى مىقتى قارسىلاسىم ەدى» دەپ ەسكە الىپتى. ال سۋرەتتە وڭ جاق شەتتى اق كويلەك قارا كاستوم كيىپ, گالستۋك تاققان ادام – وسى فوتونى بىزگە بەرگەن روم يلماتوۆ اعامىزدىڭ ءوزى.
