پۋشكيننىڭ «موتسارت پەن سالەري» تراگەدياسى دارىندى مەن دارىنسىزدىڭ كۇرەسىن بەينەلەيتىن شىعارما رەتىندە تاريح قويناۋىنا ەندى. پەسادا يتاليالىق كومپوزيتور سالەريدىڭ ىشكى درامالىق تارتىستى سەزىمى سۋرەتتەلەدى. «قولونەر جاسادىم ونەردىڭ تۇعىرىنا» دەگەن سالەري ءوزىنىڭ تالانتسىز ونەرىنە بەرىلەر «جادىگوي اتاقتى» كوكسەيدى. ال ۆۋندەركيند رەتىندە ءسابي جاسىندا-اق اتاعى جەر جارعان موتسارت ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-اق ءوزىنىڭ «قۇداي ۇشقىنىنان» جارالعان باعا جەتپەس تۋىندىلارىن دۇنيەگە اكەلەدى. «سەن موتسارت ءتاڭىرسىڭ, بىراق تەك بىلمەيسىڭ مۇنى» دەگەن سالەري كومپوزيتوردى كۇندەپ, «سەن ءوز-وزىڭە لايىق ەمەسسىڭ» دەپ قارالاۋعا كوشەدى. كورەالماۋشىلىققا تۇنشىققان جان ازابىنا قامالعان ول «اسپاننىڭ قاتەلىگىن تۇزەيمىن» دەپ, سوڭىندا موتسارتقا ۋ بەرىپ ولتىرەدى.
نەبارى وتىز بەس جاسىندا كوز جۇمعان موتسارتتىڭ ءولىمى جايلى اڭىزدار سان-ساقتى نۇسقايدى. ءبىرى «موتسارتتىڭ تالانتىن قىزعانىپ, كۇندەگەن سالەري ۋ بەرىپ, ءولتىردى» دەسە, ەندى ءبىرى ۇلى كومپوزيتوردىڭ ءوز اجالىمەن ولگەنىن, سالەريگە جالا جابىلعانىن ايعاقتايدى. جازۋشى اياگۇل مانتاي: «مۋزىكاتانۋشىلار بەتحوۆەن سالەريدىڭ سۇيىكتى شاكىرتى بولعانىن, بەتحوۆەن ۇستازىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراعانىن جازادى. قۇلاعى مۇلدەم ەستىمەي قالعاننان كەيىن بەتحوۆەن دوستارىمەن سويلەسۋگە داپتەر ارنايدى. مەتر داپتەرگە ايتاتىن ءسوزىن جازىپ, دوستارىنا كورسەتىپ, ولار استىنا جاۋاپ جازعان. بەتحوۆەننىڭ ءبىر داپتەرىندە «قازىر سالەري قاتتى اۋىرىپ جاتىر. ول مۇلدەم ەسىن جوعالتتى. ول ءوزىن موتسارتتىڭ ولىمىنە كىنالى سانايدى. ۋ بەرگەنىن ايتادى» دەگەن جازۋ بار. بىراق بۇل جازۋ ناقتى بەتحوۆەنگە تيەسىلى مە, جوق پا, بۇل دا ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر اراسىندا پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلەدى», دەگەن دايەك كەلتىرەدى.
كىم ايتار سالەري تاكاپپار كەيپىندە,
جالماۋىز قىزعانىش وتىنا كۇيگەنىن؟
تاپتالىپ قاراسۇر تابانعا ءبىر كۇندە,
دارمەنسىز توزاڭنىڭ قامىتىن كيگەنىن؟
جو-جو-جوق! الايدا ءدال قازىر مەن دەگەن,
ءوزىمىن جىمىسقى قىزىلكوز پەندەنىڭ.
و, اسپان, سەندە الدە ادىلدىك كەم بە ەكەن,
كيەلى سىيىڭدى نەگە مول بەرمەدىڭ؟
شىعارمادا سالەري «دانىشپاندىق پەن جاۋىزدىق ءبىر جولعا سىيمايدى» دەيدى. ءيا, شىنىندا, اق پەن قارا, جوعارى مەن بيىك, جاقسى مەن جامان ءبىر ۇيشىككە ورنىعا الماس. سول ءۇشىن دە تاريح پۋشكين مەن دانتەس, لەرمونتوۆ پەن مارتىنوۆ, ماحامبەت پەن بايماعامبەت, ەسەنين مەن تروتسكي, ماندەلشتام مەن ستالين, شاكارىم مەن قاراسارتوۆ, پاستەرناك پەن حرۋششەۆ, برودسكي مەن برەجنەۆ, قۇلاگەر مەن باتىراشتاردى ەكىگە ءبولىپ قارايدى. بۇلار ەشقاشان دا تۇيىسە الماق ەمەس.
دانىشپاندىق پەن جاۋىزدىق –
سيا الماس ءبىرتۇتاس ولشەمگە,
بوناروتتي شە؟ ول قالاي؟
الدە بۇل توبىرلىق وسەك پەن كەمسەڭ بە؟
بۇل سالەريدىڭ اقىرعى ءسوزى. بالكىم ءوزىن جۇباتقان, جاۋىزدىعىن اقتاپ العان ءسوزى. مۇنداعى بوناروتتي دەگەنىڭىز ايگىلى سۋرەتشى – ميكەلاندجەلو بوناروتتي. ميكەلاندجەلو كۇڭگىرت الەمىندە ءومىر ءسۇرىپ, ۇلى ونەر تۋدىرۋ جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتكەن ادۋىن تالانت. دەرەكتەردە ونىڭ وتە از كۇلگەنىن, ءتىپتى كۇلمەگەنى جونىندە ايتىلادى. «بۇكىل الەم وكسىككە تولىپ تۇرعاندا, ادام كۇلۋگە ءتيىس ەمەس» دەيتىن ول. دۇنيەگە اسپان مەن جەردى مۇسىندەۋ ءۇشىن عانا كەلگەندەي العىرلىقپەن اسىعا ونەر جاسايتىن. ءبىر كۇنى حريستوستىڭ قازا بولعان ساتىندەگى بەينەسىن شىنايى سۋرەتتەۋ ءۇشىن الدىندا تۇرعان ادامدى ءولتىرىپ, ماقساتىن جۇزەگە اسىرادى. مىنە, سالەريدىڭ ز ۇلىمدىعىن اقتاپ, دانىشپاندىق پەن جاۋىزدىقتىڭ ءبىر ارناعا توعىساتىنى جونىندەگى مىسال ەتكەن دالەلى وسى ەدى.
بىزدىڭشە, «ۇلكەن ادامنىڭ قاتەلىگى دە ۇلكەن بولادى» دەگەن ءسوز راس. بىراق كىشى ادامنىڭ ۇلكەن قاتەلىگىن اقتاپ الۋعا بولمايدى. موتسارت پەن سالەري كۇرەسى – ماڭگىلىك كۇرەس. بۇل كۇرەس ابىل مەن قابىل كەزىنەن-اق باستاۋ العان. شەكسىز مايداندا تەك مىقتىلارعا عانا ورىن بار. تايپالىق وركەنيەتتەن بەرى قالىپتاسقان قاعيدات تا وسىعان سايادى.
