اق ەدىلدىڭ ساعاسى – اق جايىقتىڭ جاعاسى...

ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز

تەرەڭ-تەرەڭ تولعامدارى بار, ءومىر­دىڭ شىنايى بەتىن, كورىنىسىن, ساپىرىلىس­قان تىرلىكتى, ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن قاز قالپىندا سۋرەتتەپ, اسىقپاي, ساس­پاي, قالامىنىڭ ۇشىنان قاسيەتتى ءسوزدى توگىلتىپ, سونى ىڭ-شىڭسىز ورىن-ورنىنا قويا بىلەتىن قالامگەرلەر بىزدە از ەمەس. ال قۇداي سىيلاعان تالانتىنا, ءوزىنىڭ مىنا جارىق دۇنيەنى جالپاعىنان ادىمداي باسىپ جۇرگەنىنە تاۋبە ەتىپ, ساناسى سارقىلا جازداعان كەيىپكەردىڭ اۋزىنا ءزامزام سۋىن تامىزىپ, ونى تولىققاندى ازامات دەڭگەيىنە كوتەرۋ, ءسويتىپ وعان كۇل­لى ادامزات ارمانداعان بەرەكەلى عۇمىر­دى كەشتىرۋ – قاجىر-قايراتى مول, اقى­لى جۇرەگىنە باعىناتىن, شاپاعاتى ساۋ­لەسىن شاشىراتقان كۇن كوزىندەي, ءوزىن وزگە­لەردەن بيىك ساناماي, «مەن» دەپ كەۋ­دەسىن شەرتپەيتىن سارا دا, دارا ساڭلاق دارىن­داردىڭ ۇلەسىندە. مىنە, بۇلاردىڭ شوعىرى از ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. وسى از توپتىڭ بىرەگەيلەرىنىڭ ءبىرى – جازۋشى انەس ساراي ەكەنى تاعى دا كۇمانسىز.

وقىرمان رەتىندە شىنىمدى ايتا­يىن, 1994 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىق العان «ەدىل-جايىق» تريلوگياسىنا دەيىن مەن بۇل جازۋشىنىڭ بىردە-ءبىر شىعار­ماسىن وقىعان ەمەسپىن. «اپىراي, ءا, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن سىي­لىقتى قاعىپ العان شىعارمانى وقىپ كورە­يىن» دەيتىن ادەتىممەن بۇل قوماقتى شىعارمانى جاتا-جاستانا وقىعانىم بار. سىيلىققا يە بولعان شىعارما مەنى ۇيىتتى: بىرىنشىدەن, اسا كوركەمدىگىمەن; ەكىنشىدەن, شەڭبەرلىگىمەن, قۇلاشىنىڭ كەڭدىگىمەن; ۇشىنشىدەن, ءبىردى ايتىپ باس­قا ارناعا ءتۇسىپ كەتپەي, باستان-اياق بىر­تۇتاستىقتى ساقتاۋىمەن; تور­تىن­شى­دەن, اسا باي تىلدىك قورىمەن; بەسىن­شى­دەن, ستيل­دىك ەرەكشەلىگىمەن; التىنشى­دان, ءومىر شىنايىلىعىمەن, وبراز ىرگە­تاسىن بەكىتۋدەگى جاڭا تيپتەگى ايلا-ءتاسىل شەبەر­لىگىمەن; جەتىنشىدەن, شىعارما بولمىسىن تيپتەندىرىپ, وزگە­گە مۇلدەم ۇقسامايتىن سىر-سيپات بەرۋى­مەن; سەگىزىنشىدەن, كەيىپ­كەرلەردىڭ وڭى مەن سولى, قۇبىلاسى مەن تەرىستىگى, شىعىسى مەن باتىسىنىڭ ارا­جىگى اجىراتىلىپ, ارقايسىسى ءوز باعى­تىن تابۋىمەن; توعىزىنشىدان, ادام مەن تابي­عاتتىڭ, سانا مەن سەزىمنىڭ, ۇشقىر وي مەن ىشكى جان-دۇنيەسىنىڭ ءبىر مەزەت­تە قابىسۋىنان; ونىنشىدان, دۇنيە­گە ياعني جارىق دۇنيەگە شىر ەتكىزىپ اكە­لەتىن قوماقتى تۋىندىنىڭ قۇرساقتا جا­تىپ, ابدەن ءپىسىپ-جەتىلۋ دارەجەسىنە يە بول­عاندىعىنان مەنى تاڭ-تاماشا قالدىردى. انەس ساراي دەگەن جازۋشىعا سالەم بەرۋگە يتەرمەلەدى. سالەمدەسىپ, تالانت يەسىنىڭ وڭ قولىن ۋىستاي ۇستاپ, قۇشىرلانا قىسقاننان كەيىن بىرنەشە كۇندى وتكىزىپ بارىپ, ۋاقىتىم بولعاندا «توسقاۋىل» رومانى مەن «تەڭىز سارىنى» ديلوگياسىن, ءتيىپ-قاشىپ اڭگىمە, پوۆەستەرىن وقىدىم.

بىردە ءبىر وتىرىستا انەس اعا شىعار­ما­شىلىعى جونىندە مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى «تار كەزەڭ» روما­­نىنىڭ اۆتورى قاجىعالي مۇحان­بەت­قالي ۇلىنان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ ەدىم, ول:

– انەستى ايتىپ وتىرسىڭ با؟ – دەدى ماعان شانشىلا قاراپ. – وي-بوي, انەكەڭ تالانتتىڭ تالانتى عوي. ول تاۋسىلمايتىن داريا, ونىڭ ءبىر شىعارماسىنان ءبىر شى­عارماسى اسىپ تۇسەدى. سەن ءوزىڭ باس­قانى بىلاي قويعاندا, «اتىراۋ» رومانىن وقى­دىڭ با؟ عاجاپ قوي, عاجاپ, – دەدى.

– وقىعان جوقپىن, ۋاقىت تاۋىپ ورتا­لىق كىتاپحاناعا بارماسام...

– مەندە بار, بەرەيىن. وقى دا وزىمە قايتار. انەستى وقى, ۇلكەن تاعىلىم, ءتالىم-تاربيە الاسىڭ, – دەپ وتە كىرپياز, بىرەۋدى ماقتاۋدى قالامايتىن, وزىنە دە, وزگەگە قاتاڭ تالاپ قوياتىن, جاقتىرماسا ۇلكەن-كىشى دەمەي تۋرا بەتكە ايتاتىن قاجەكەڭ ەلپەكتەدى دە قالدى.

– ساۋمال ىشكەندەي, مەيىرىڭ قانىپ, راحاتتانىپ وقۋ ءۇشىن جارتى جىلدان ارتىعىراق ۋاقىت كەرەك, – دەدى قاجەكەڭ ماعان ۇڭىلە قاراپ.

– كىمدى, نەنى ايتىپ وتىرسىڭ؟ – دەدىم ونىڭ سوزىنە تۇسىنىڭكىرەمەي قالىپ.

– اپىر-اۋ, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان انەس شى­عارماشىلىعى – باس-اياعىن جيناقتاساڭ جيىرما تومدى ەركىن قۇرايدى, ال كەرەك بولسا. سوندا دەيمىن-اۋ, ءبىر ايدا ءۇش تومىن وقىدىڭ دەيىك. التى ايدا ون سەگىز توم, قالعان ەكى تومى ءبىر اي, جانە قانداي تومدار. ونشاقتى رومانى مەن ۇشى-قيىرى جوق اڭگىمە, پوۆەستەرىن, دراماتۋرگياسى مەن كينوستسەناريلەرىن وعان قوسا – زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى «يساتاي-ماحامبەت» – 400 بەت, «ماحامبەت» – 320 بەت, «كونەلىكتەر» – 400 بەت, «كوك تۇرىكتەرى» – 688 بەت, «اسىلدىڭ سىنىعى» – 380 بەت. «نوعايلى» – 480 بەت, ال 2016 جىلى جارىققا شىققان «بەس مەيرام» – 560 بەت, – دەدى قاجىعالي ساۋساعىن بۇگىپ.

 − «نوعايلىنى» ەجىكتەپ, ءسوز جىبەرمەي ەكى اپتا وقىدىم, ال «بەس مەيرامدى» سىرعىتىپ وقۋعا شامام جەتپەي, تاعى دا ەجىكتەپ وقىپ, ءۇش اپتاداي ۋاقىت جۇم­سادىم. كەي بەتتەرىن قايتا وقۋعا تۋرا كەلدى. «كونەلىكتەر» مەن «كوك تۇرىكتەرى» قو­لى­ما تۇسپەدى, – دەدىم مەن.

قاجىكەڭ ءۇنسىز عانا باسىن يزەدى. سو­سىن ەسىك جاقتاۋىنا قاراي جانارىن تىكتەپ, الدەبىر وي تولقىنىنا بەرىلىپ كەتتى. مۇم­كىن, انەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇي­سىنگەن شىعار, الدە «باس جۇتقان باستاعى» بايماعامبەت سۇلتان ەلەستەدى مە, ەكەن!

مەن دە قاراپ وتىرماي, انەس اعاعا ارناپ ەكى شۋماق ولەڭ جازىپ ەدىم, ونى سول ساتتە قاجىعاليعا وقىپ, كەۋدە كوتەرۋدى, ىڭعايسىز سانادىم.

ەدىل دە, ەدىل, ەدىل جۇرت

كوكتەم ايى ەدى. الماتىدان جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ تەلەفون سوعىپ, حابارلاستى. «جۇلدىزدىڭ» ءۇشىنشى سانىندا انەس سارايدىڭ «ەدىل بويى سازدارى» اتتى جاڭا اڭگىمەسىنىڭ الدىڭعى بولىگى جاريالانعانىن, شىعارما ءۇش نومىرگە جوسپارلانعانىن ايتىپ, «وقى, وتە تارتىمدى, ءارى اڭگىمە جانرىنىڭ شۇرايىن دا, شىرايىن دا شىعاراتىن تۋىندى», دەپ قىسقاشا مىنەزدەمە بەرىپ تاستادى. سودان زاۋزانىڭ اياعى سارىاتانىڭ باسىندا «جۇلدىزدىڭ» بەسىنشى ءنومىرى قولعا تيىسىمەن ءۇش ءنومىردى قوساقتاپ اڭگىمە وقۋدى باستاپ كەپ جىبەرەيىن.

مەن دە وزەن جاعاسىندا قارماقپەن بالىق اۋلاپ ءوستىم عوي. بىراق مىنا اڭگى­مەدەگى الپىس ەكى ساعالى ەدىلدىڭ تەڭىز­گە قۇيار ساعاسىنداعى جاعداي مۇلدەم باس­قاشا ەكەن. اپىراي, كوزبەن كورىپ, قول­مەن ۇستاعانداي سەرپىلەسىڭ, اڭگىمەنى باس الماي وقي بەرەتىنىڭ جانە بار. مۇن­داعى جەلى حيسامەدين ارقىلى تارتىلىپ, جانعالي, ورازباي, بوكەمبايلارعا جال­عاسادى. بالىقشىلاردىڭ ءومىرى شى­نايى بەينەلەنىپ, نوعايلىنىڭ زارىن تولعاعان اششى اۋەنگە تىركەسەدى. حيسا­مەديننىڭ اڭىراعان ءۇنى ارنا بويىن كەرنەپ الىستارعا جول تارتادى. اششى زار جۇرەگىڭدى سولقىلداتادى.

بالىقشىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن دال­مە-ءدال سۋرەتتەگەن شىعارمانى ءبىرىن­شى وقۋىم. اڭگىمە ومىرشەڭ, ءارى ساپىرى­لىسقان قويمالجىڭ ەمەس, بار بولمىسى, بار يدەياسى – تاپ-تازا شىندىق. اۆتور – بۇل شىعارماعا ءوزى دە سەنەدى, ويتكەنى سول قايناعان كاسىپشىلىكتە ەڭبەك ەتكەن. سونىمەن بىرگە وزگەنى دە سەندىرەدى, ويت­كەنى وي قورىتىپ, ءپالسافا ىزدەمەيدى, جەل جاققا جەلىپ كەتپەيدى. ءبارى وزىندە بار, دەنەسىندە قاتتالىپ, جۇرەگىندە جاتتالعان.

وي, نەسىن ايتاسىڭ, ءسابيلا مەن ءساناۋ, جىبەك پەن عالىمجان وبرازدارى وقىر­ماندى جەتەكتەپ, جەلدىرتىپ وتىرادى. جۋرنالدىڭ ءۇش نومىرىندەگى اڭگىمەلەر ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس, ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالمايدى. ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. تاستەن اتا – ەڭبەكقور, سارتاپ ادام بولسا, كەلەسى اڭگىمەدەگى تولقىن, ءالفيا وقىرماننىڭ ءجۇزىن جىلىتىپ, قيالعا قيال قوستىراتىن سۇلۋ بيكەشتەر. تۋىندىدا ەل, جەر پروبلەماسى مەيىلىنشە تەرەڭ قامتىلعان. ىسكەر, ۋادەسىنە بەرىك جانداردىڭ سانالى دا, ساليقالى ىسىنە ريزا بولاسىز. وسى ءبىر ارادا العا ءجۇرىس, كەيىنگىگە شەگىنىس جاساماي-اق, ءار وبرازدى تۇيىندەپ تالداماي-اق, كلاسسيك جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مىنا سوزىنە قۇلاق اسساق:

«سوقىر كورەتىندەي, ساڭىراۋ ەستي­تىن­دەي ەتىپ جاز... زەرگەر دەگەن نە؟ ەگەر سەن سوزىڭمەن, ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن قۋراپ قال­عان اعاشقا جاسىل جاپىراق بىتىرە الساڭ, – انە, سوندا زەرگەرسىڭ. ەگەر سەن ءسوز قۇدىرەتىمەن ءۇمىتسىز اۋرۋ ادامدى اياعىنان تىك تۇرعىزا الساڭ, – انە, سوندا زەرگەرسىڭ. ەگەر الدەكىمنىڭ جۇرەگىنە مۇز قاتىپ قالسا, – سەنىڭ كىتابىڭ سونى جىبىتەر بولسىن, انە, سول زەرگەر, – دەي كەلىپ – مازمۇن نەعۇرلىم ەموتسيا ارقىلى بەرىلسە, كىتاپ سوعۇرلىم باعالى», – دەپ قورىتادى.

مىنە, جازۋشى انەس سارايدىڭ «ەدىل بويى سازدارى» اڭگىمەسى وسى عابەڭ ايتقان وقشاۋ ويلارىنا ءدال, ءارى ساي كەلەدى. حاس شەبەردىڭ قالامىنان تۋعان بۇل شىعارما ۇلكەن بەلەسكە كوتەرىلىپ, جاڭا سارىن, جاڭا ءۇن, جاڭاشا سيپات بەرىپ, جاڭاشا ستيل قالىپتاستىرعان. ءبىر رومان كولەمىندەگى بۇل ەڭبەك بۇگىنگى پروزانىڭ جەتەكشى جەمىسى ەكەنىنە داۋ جوق. ءاربىر شىعارمانىڭ قۇندى­لىعى سول تۋىندىداعى يدەيا مەن قۇرى­لىمنىڭ قابىسۋى ارقىلى ولشەنەدى. بۇل وڭاي ماسەلە ەمەس. تەك تالانتتىلار عانا شىعارما يدەياسى مەن قۇرىلىمىن (كومپوزيتسيا) اسقان شەبەرلىكپەن ءبىر-بىرىنە ساي ەتە الادى, تىڭنان جول سالىپ, ءۇردىس جاڭاشىلدىقتى ءوز تۋىندىسىنا مولىنان سىڭىرەدى. ول ءومىر شىندىعىن كۇندەلىكتى قۇبىلىسقا تەڭەستىرىپ, العان تاقىرىبىن كوركەم شىعارماعا وزەك ەتەدى. مىنە, تالانتتى سۋرەتكەر انەس سارايدىڭ شىعارماسىنداعى كوركەمدىك بەلەسى ءبىز ايتقان بىرەر سوزدەن دە جوعارىراق تىنىس­تاپ, جاڭا ءتۇر, جاڭا مازمۇن, كەسەك ءبىتىمدى جاڭا حاراكتەرگە يە بولعانى – ماقتانىش.

ارعىماق سەنى ساقتادىم

اتى-شۋلى «يساتاي-ماحامبەت» كىتا­بىمەن تەجەگىشتى باسقان انەس ساراي جوق, ول بۇل تاقىرىپتى ودان ءارى زەرتتەۋىن جالعاستىرا بەردى, جالعاستىرا بەردى. «قۇ­داي-اۋ, بۇل نەتكەن قايرات-جىگەر, نەت­كەن جاراتىلىس», دەپ ويلايمىن, ويلاعان سايىن دەنەم قىزىپ, السىزدەنىپ قالامىن. «تالانت – تىم ومىرشەڭ عوي, وعان دا ارا-تۇرا كۇتىم كەرەك», – دەپ ديدرو ايتقانداي, وسى انەكەڭ از دا بولسا, دەمالىس دەگەندى بىلە مە ەكەن! ءاي, قايدام, وسى ون سەگىز-ون توعىز جىلداي ارالىقتا قانشاما كوركەم شىعارما مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردى دۇنيەگە اكەلىپ, ۋاقىتتىڭ ەڭ ۇزدىك «دەفيتسيت» جازۋشىسى اتاندى. بۇل – وقىرمانداردىڭ بەرگەن باعاسى. كوركەم شىعارمانى ەسەپكە الماعاندا «كونەلىكتەر», «نوعايلى», «كوك تۇرىكتەر», «اسىلدىڭ سىنىعى», «بەس مەيرام» زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جارىققا شىعىپ, قالىڭ وقىرماننىڭ اۋزىن اشتىرىپ, كوزىن جۇمدىردى. قاجىم جۇماليەۆ, بەرقايىر امانشين قولى جەتپەگەن شىڭ­دى انەس ساراي باعىندىرىپ, باسىنا «ماحامبەت» اتتى تۋ تىكتى...

...كۇنقاقتى ەردىڭ استىندا,

كوپ جۇگىرەتىن ك ۇلىك بار.

كون ساداقتىڭ ىشىندە,

كوبە بۇزار جەبە بار, –

دەگەنى اقيقات بولدى. جەبەسى – انەس ساراي ەكەن...

نوعايلى ءداۋىرىنىڭ ءدۇبىرى

2009 جىلى جارىق كورگەن «نوعايلى» كىتابى جازۋشى ءارى زەرتتەۋشى انەس سارايعا اتان تۇيەگە جۇك بولارلىقتاي بەدەل الىپ بەردى. جەر-جەردە «نوعايلىنى» ىزدەۋ, سۇراۋ باستالدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەسىندە وزدەرىن نوعايلىمىز دەيتىندەر ءجۇدا كوپ ەكەن, ارقايسىسىنا ءبىر كىتاپتان ەسەپتەگەندە بۇل ەڭبەكتىڭ تارالىمى – ەكى مىڭ ەمەس, باياعى سوۆەت كەزىندەگىدەي ەلۋ-الپىس مىڭ بولعاندا عوي شىركىن!

بۇل كىتاپتى تىزبەلەپ باستان-اياق وقى­ماساڭ, وي قورىتىپ, ساڭىلاۋ تابۋ قيىننىڭ قيىنى. سوندىقتان قالىڭدىعى ەكى ەلىدەن ارتىق ەڭبەكتى وقي بەرەسىڭ, قاجەت دەرەكتى اق قاعازعا ءتۇرتىپ الىپ, وقۋدى ءارى قاراي جال­عاستىرا بەرەسىڭ. ءتۇسىنىپ وقۋ ءتىپتى دە وڭاي ەمەس.

نوعايلى ءداۋىرى, ونىڭ حانى نوعايدىڭ جارىق دۇنيەدەگى تىرشىلىك-تىنىسى سوعىس­پەن وتكەنى باستان-اياق باياندالادى. نو­عايلى شەكاراسى بىردە كەڭىپ, بىردە تارىلىپ وتىرعانى, ونىڭ دنەپر – دۋناي تاراپىنان جاڭا قونىس العانعا دەيىن ورتاڭعى جانە جوعارعى ەدىل – جايىقتى قونىس ەتكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. نوعاي حان­نىڭ تۇسىندا 1300 جىلعا دەيىن (نوعاي 1300 جىلى ءولتىرىلدى) نوعايلى ەلى داۋىر­لەۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان وتكەن. زەرتتەۋشى نوعايلىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىنە كەڭىنەن توقتالىپ, وردا باسشىسى – بي دەپ اتالعانىن, وعان حالىق قۇرىلتايىندا سايلاۋ ارقىلى قول جەتەتىنىن باياندايدى. بيگە – كارى مىرزالار اعاسىنداي, جاس مىرزالار اكەسىندەي باعىنىپتى. ول سارايشىق قالاسىندا تۇرعان ەكەن. لاۋازىم جونىنەن ەكىنشى تۇلعا – نۇرادىن مىرزا دەپ اتالادى دەيدى زەرتتەۋشى اعامىز. ونىڭ مىندەتى – وڭ قاناتتى, ياكي قىرىم بەتتى جاۋدان قورعاۋ بولدى. نوعايلىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىندا حالىقتىڭ ءوزى قۇرىپ, ءوزى بي­لەگەندىكتەن دالا دەموكراتياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى كورىنىس تاپقان. رۋحاني ءۇر­دىسى, مادەنيەتى, كاسىپشىلىگى بىركەلكى دامىعان.

نوعايلى تاريحى – قازاق تاريحىنان شەت ەمەس. كەزىندە قازاق ەلىن قۇرايتىن رۋ­لار تايپا بولىپ نوعايلىنى قۇراعان. زەرت­تەۋشى – بۇل جاعىنا اسا ءمان بەرىپ, بۇل­تارتپاستاي دالەلدەر مەن ناقتىلىققا جۇگىنگەن.

«قازاق توپىراعىنا ءتورت مىڭ ءۇي موڭ­عولمەن كەلگەن شىڭعىس تۇقىمدارى ەۋرو­پانى باعىندىرۋ جورىعىندا 400 مىڭ قول جيدى. وسىناۋ جەر قايىسقان قوزعاۋشى كۇش جەرگىلىكتى تايپالار بولماعاندا, كىمدەر؟! بىلەتىنىمىز جوققا ءتان. قازاق تاريحى انا حان, مىنا حاننىڭ قايراتكەرلىك ءىس-ارەكەت, ءومىربايانىندا ەمەس, سولار جەتەكشىلىك ەتكەن تايپالاردىڭ تاريحىندا جاتىر... شىڭعىس اۋلەتىنەن شىققان حاندار تاريحى – شىن ۇلتتىق تاريحىمىزدى كولەگەيلەپ تاستاعان. بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز, ولاردى شاڭ-توزاڭنان ارشىپ, جارىققا شىعارۋ», دەپ ۇلكەن اۋقىمدى ويدى انەكەڭ ورتامىزعا تاستايدى.

نوعايلىنىڭ قۇرامىندا 66 (تايپا), 139 رۋدىڭ اتى اتالادى. ەۆلي چە­بە­لي «140 رۋلى نوعايلى حالقى» دەپ جاز­­­عان. ال مۇرىن جىراۋ «90 باۋلى نو­عاي­­لى» دەپ جىرلاعانىن زەرتتەۋشى تاعى ەسى­­مىزگە سالادى دا, ون جەتى قازاق تاي­­پا­­لارىنىڭ باس-باسىنا ءۇردىستى سيپات بە­­رىپ, تەرەڭ-تەرەڭ تولعامدارعا بارادى. مۇ­نىڭ بارىنە توقتالۋ ماعان مۇم­­كىن ەمەس. ونى وقىرماننىڭ ءوزى وي ەلە­گى­نەن وتكىزە جاتار. مەنىڭ تاڭعالىپ, تاڭ­داي قاعا­تىنىم, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بار بول­مى­سىمەن جالعاساتىن وسىنداي ەڭبەكتى جازۋعا انەكەڭنىڭ تاۋەكەل ەتكەنى. ءتىپتى ەسكى-قۇسقى مۇراعاتتاردى اقتارىپ, ەرتەلى-كەش ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, كوز ما­يىن تاۋى­سۋ ءبىر دە, ونى رەت-رەتىمەن جازىپ شىعۋ قيامەتتىڭ قيامەتى عوي. ال سۇبەلى فاكتىلەردى ىزدەستىرۋ, ونى قازاقشاعا اۋدارۋ – شىنتۋايتقا كەلگەندە ءوز شىعارماڭدى جازعاننان ەكى ەسە اۋىر. سوسىن انەس اعا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە وتكەن شاق, كەلەر شاق, وسى شاقتىڭ ۇشەۋىن دە شەتتەتپەي قامتىپ جازادى. ءبىر دەرەكتەردى العاندا عانا امالسىز اۆتورىنا سىلتەمە جاسايدى. ال كۇللى تاريحتى ءوز موينىنا مىنگىزىپ, سونىڭ بار مىندەتىن ءبىر ءوزى كوتەرۋ – قارا جەردى كوك وگىزگە كوتەرتىپ قويعانمەن تەڭ سياقتى بوپ ەلەستەيدى ماعان.

«نوعايلى» كىتابى – نوعايلى ۇلتى ءۇشىن دە, قازاق ۇلتى ءۇشىن دە, ءتىپتى كۇللى مۇسىلمان حالقى ءۇشىن دە قىمبات دۇنيە. بۇل – عاسىرلار تاريحىن ءبىر ارناعا توعىس­تىرىپ, باسىن بىرىكتىرگەن تەڭدەسى جوق سايىپقىران ەڭبەك.

«بەس مەيرام» نەمەسە ارعىن تايپاسى

2014 جىلى «كوك تۇرىكتەرى», 2015 جىلى «ماحامبەت», 2016 جىلى «بەس مەي­رام» كىتاپتارى جارىق كورگەن انەس سا­راي ازداپ بولسا دا كەۋدە كەرىپ شىرەنەدى ەكەن دەسەڭ, جولىعا قالعاندا ايتاتىنى ء«اي, بالا, قولىم تيمەي حابارلاسا الماي قالدىم, امانسىڭدار ما؟» دەپ بەتىڭە باجىرايا قارايدى دا «مەنى ءبىر نارسە قىزىقتىرىپ, سوعان وتىرۋدى باستاپ, ءيا, ءسويتىپ», دەيدى دە كوبىكتىنىڭ توقالى – مەڭدىبيكە, الشاعىر حاننىڭ بايبىشەسى – سۇلۋقىز, قوبلاندىنىڭ قۇرتقاسى, تاعى تاعى­لاردى ايتا باستايدى. «ەگەر قولىم جەتىپ, ويعا العانىمدى ورىنداسام, بۇل ەندى وتە قىزىق, ءارى كولەمدى ەڭبەك بولا­يىن دەپ تۇر», دەپ ءتىلىنىڭ استىنا ناسى­باي باسادى. مەن قارسى الدىمدا تۇرعان اعاما بىردەڭە دەۋگە شامام جەتپەي, جانارىمدى الىسقا كوكجيەككە قادايمىن دا, اۋزىمنان دەنى دۇرىس ءسوز شىقپاي كەكەشتەنىپ قالامىن.

«بەس مەيرام» كىتابىن مەن ۇزاق وقى­دىم. جول ما جول تەرىپ وقىماساڭ, ءتۇسىنۋ قيىنداۋ, ادام اتتارى مەن تاريحي دەرەكتەردەن كوز تۇنادى. «بەلگىسىزدىككە ساياحات» كىرىسپە ءسوزىنىڭ ءوزى باجايلاعان وقىرمانعا ءبىراز تۇسىنىك بەرىپ, ال ەندى شارشاماي-شالدىقپاي وقىساڭ, بۇلاق سۋىن ىشكەندەي مەيىرىمىڭ قانىپ, وزىڭە دە, وزگەگە دە العىس ايتاسىڭ دەپ تۇرعانداي.

بىرىنشىدەن, زەرتتەۋ تەك قانا ءبىر تايپا ارعىن جونىندە عانا ەمەس. ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحى سىڭارجاقتانبايدى, جان-جاعىن قامتيدى, توپتاستىرادى. ەكىنشىدەن, وسى كەزگە دەيىن ءسوز بوپ كەلگەن تايپا تۋرالى وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن ۇسىنعان قىرعىز, وزبەك, قازاق, سونىمەن بىرگە شەتەل عالىمدارىنىڭ پىكىرىنە توقتاپ, ءوزىنىڭ تولىققاندى فاكتىلەرىن كەلتىرەدى, ياعني قارسى قويادى. اۆتور «ەتەك الىپ كەڭ تاراپ كەتكەن «عۇن» اتاۋىن بىردەن تارك ەتۋ قيىنعا تۇسەرى ءمالىم. دەگەنمەن دە بۇل حالىقتىڭ ءتول اتىن قايتارۋدا تاباندىلىق كورسەتكەنىمىز ءجون. وزگەلەر قالاي جازسا, سولاي جازسىن, ءبىز «حۋ» دەپ, بولماسا «حۋ-نۋ» دەپ, قالايدا «حۋ» ءتۇبىرىن ساقتاپ جازۋعا ءتيىسپىز» دەپ ورنىقتى دا دالەلدى پىكىر ايتادى. «اق وردا جۇرتى» دەگەن بولىمىندە: «توقا-تەمىردىڭ» «جەتى جىل­دىق سوعىستا» اتىن شىعارىپ, ابى­رويىن اسىرعان – ەرجۇرەك ارعىن جاساقتارى. التىن وردا اسكەرى قاتارىنداعى دابىرالى «ارعىن مىڭى» – شاقشاق پەن سار­جە­تىم رۋلارى» دەپ تولعايدى. انەكەڭنىڭ ايتىپ وتىرعانى – توقا-تەمىر باسشىلىعى­مەن رەسەيدى, پولشانى, ليتۆانى, ۆەنگريا­نى باعىندىراتىن 1236-1242 جىلدار­داعى اتاقتى «جەتى جىلدىق سوعىسقا» قاتىسىپ, جەڭىس اپەرۋگە قوماقتى ۇلەس قوسقان ارعىندار...

جوعارىدا دا ايتقانىمىزداي, ارعىن شەجىرەسى تارماقتالىپ, ءار كەزەڭمەن ساباقتاسىپ, سالالاسىپ وتىرادى. ونىڭ ءبىر بۋناعى باراق حان كەزەڭىمەن بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. «بەس مەيرامنىڭ» شەجىرەلىك تاريحى باستالىپ, قۋاندىق, سۇيىندىك, بەگەندىك, شەگەندىك, قاراكەسەك رۋلارىنىڭ اتا-اتاعا جىكتەلگەن كەزەڭىنە ساۋلە تۇسكەنىن اۆتور دالەلدەپ, شەگەلەپ تاستايدى. جيدەلى بايسىن ارعىندارى تۋرالى مالىمەت ءامىر تەمىر جازبالارىندا دا كەزدەسەدى ەكەن. ول ارعىن ورداسىنا تاس حاجىنى سەگىزىنشى ءامىر ەتىپ تاعايىنداعان. ولاردىڭ 20 ادامىن مىڭ­باسىلىق, جۇزباسىلىق, ونباسىلىق دارە­جەگە كوتەرگەنىن باياندايدى. بۇل ەڭبەك­تە باستان-اياق ارعىن رۋى جونىندە تاپ­تىشتەلمەي, ارا-تۇرا تايپاعا قاتىستى ماع­لۇماتتى ءسوز ەتە وتىرىپ, جالپى قازاققا بايلانىستى تاريحي كەزەڭدەرگە دە ورىن بەرەدى. «كەرەي-جانىبەك», «بۇرىندىق پەن قاسىم», «جوڭعار شاپقىنشىلىعى قارساڭىندا», «اقتابان شۇبىرىندى» – اڭىز بەن اقيقات, «اڭىراقاي شايقاسى», «سۇزەكى» سوعىسى وسى ايتقاندارىمىزدىڭ دالەلى. سۇبەلى-سۇبەلى شەجىرە-تاريح دابىرا قىزىل ءسوز ەمەس, ناقتى-ناقتى فاكتىلەر, دەرەك كوزدەرى سويلەيدى.

 * * *

قازان ايىنىڭ باس جاعىندا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» انەس ساراي­دىڭ «جايدارى ءابىش, جابىرقاۋ ءابىش» اتتى كولەمدى ماقالاسىن ەكى نومىر­گە جاريالادى. مۇنى تەك ماقالا ەمەس, زەرت­تەۋ ەڭبەك دەسە دە بولار ەدى. وقى­عان ادامدى تولعاندىراتىن, ادام مەن ادام­نىڭ ارا-قاتىناسىن ولشەپ-پىشەتىن, سەنىمى مەن سەرگەلدەڭى مول ءومىردىڭ ءبىر سارىندى بولمايتىنىن, ۇلى مەن كىشىنىڭ, بار مەن جوقتىڭ ايىرماسىن تارازىلاپ, سارالاپ, تەپە-تەڭدىكتىڭ قانداي مازمۇندا وربيتىنىنە كوز جەتكىزەدى. تارالىمى مول, اۋقىمى كەڭ باسىلىمدى جازدىرىپ المايتىن وقىرمان بولسا, ىزدەپ, تاۋىپ وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم.

* * *

ادام ءومىرى – ۋاقىتپەن ولشەنەدى. ال ۋاقىتقا ءبارى سىيىمدى. ءبىز شاما-شارقىمىزشا ءسوز ەتكەن قالامگەردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى – ۇشى-قيىرى جوق داستانعا ۇقسايدى. وسىنشاما تاريحي شەجىرەنى جازىپ, كونەنى كوز الدىمىزعا كولبەڭدەتكەن, ءارى اسا كورنەكتى جازۋشى, ءارى اسا كورنەكتى زەرتتەۋشى-عۇلاما انەس ساراي اعاما تىزەمدى بۇگىپ, باسىمدى يەمىن...

اتتەڭ, وسى ماتەريالدىڭ ءونبويىندا ءسوز بولعان ەكى دارىن يەسىنىڭ سامالاداي جارقىراپ, ورتامىزدا جۇرمەگەنى – كوڭى­لىمىزگە قاياۋ ءتۇسىرىپ, ەرىكسىز كۇرسىندىرە بە­رەدى. بىراق قولدان كەلەر شارا قايسى؟ وسى ارادا تالانتتى اقىن ماعجان جۇماباەۆ­تىڭ ءبىر شۋماق ولەڭى ويعا ورالادى:

... مەن ولمەيمىن, مەنىكى دە ولمەيدى,

نادان ادام ءولىم جوعىن بىلمەيدى.

ءوزىم-پاتشا, ءوزىم-قازى, ءوزىم-بي,

قانداي ەسسىز نە قىلدىڭ دەپ

تەرگەيدى؟! 

مارات ءماجيتوۆ,

جازۋشى