كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
دومبىرا – قازاقتىڭ جانى, مۇقالماس رۋحى, تاريحي جادى جانە ارى!
قازاقتىڭ كۇي مۇراسىن زەرتتەۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك جازعانداي «كۇي – قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكاسى, كۇي – ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر سەزىم ءساتى.
كۇي دەگەن ءتۇبىر سوزدەن وربىگەن, الۋان ماعىنالى سوزدەردىڭ ورتاق قاسيەتىن, ساباقتاس ءمانىن اڭعارتۋعا بولادى. ول – كۇي دەپ باستالاتىن قاي ءسوزدىڭ دە سەزىمىن قايناتىپ جاتاتىندىعى».
ءيا, اتام زاماننان بەرى قازاق اۋەلى «مال-جان امان با؟», «كوڭىل كۇيىڭ جاقسى ما؟» دەپ سۇراعان. بۇدان ۇلتىمىزدىڭ بۇكىل دۇنيەتانىمىن, رۋحاني سۇرانىسىن, فيلوسوفيالىق ۇعىمىن تانۋعا بولادى.
اكادەميك قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اعامىز «قازاقتىڭ كۇي تۇرىندە ايتىلاتىن ءسوز شاعاتاي, ۇيعىر تىلدەرىندە, انادولى تۇرىك تىلدەرىندە «كوك» بولىپ ايتىلۋعا ءتيىس» دەپ تۇيىندەيدى. ال ماحمۇت قاشقاريدىڭ تۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىگىندە «كۇك» ءسوزى «كۇي» ماعىناسىندا قولدانىلادى دەپ تۇسىندىرگەن.
دەمەك كۇي دەگەن ءسوز مۋزىكالىق جانر عانا ەمەس, ول – ۇلتتىڭ بولمىسى, تانىمى, دۇنيەنى بەينەلەۋدىڭ كوركەمدىك ءتاسىلى دەپ باعالاعان ءجون بولار.
كۇي بەلگىلى ءبىر زاماننىڭ, تاريحي وقيعالاردىڭ, جاۋگەرشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ, ادام تابيعاتىنىڭ تىلسىم سىرىن ۇقتىراتىن اقپارات كوزى دە. كۇيلەردىڭ اتتارىنان قاي زاماننىڭ زارى مەن مۇڭى, قۋانىشى ەكەنىن بىردەن-اق اڭعارامىز.
قورقىت بابامىزعا بايلانىستى مىنا اڭگىمە ەسكە تۇسەدى. قورقىت بابا دالا كەزىپ, قوبىزىن اڭىراتىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. الدىنان ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن سۇلتاننىڭ توبى شىعادى.
«ەھە, قوبىز ارقالاعان قورقىت سەن ەكەنسىڭ-اۋ. ءومىر اقيقاتىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭ؟», دەپتى سۇلتان.
قورقىت بابا اق تۇيەسىنەن ءتۇسىپ, قوبىزىمەن ءبىر زارلى سارىندى توگە جونەلەدى.
قىلىشىن جالاڭداتىپ وتىرعان سۇلتاننىڭ ءبىر كەزدە كوزىنەن جاس پارلاپ قويا بەرەدى. ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ توقتاپ, اتتارى باسىن ءيىپ, تىلسىم تىنىشتىق ورنايدى.
«ۋا, قاراسپان كۇيشىم! مىناۋ سارىنىڭدى قالاي تۇسىنسەم بولادى؟» دەپ تاكاپپار سۇلتان باسىن ءيىپتى.
بۇل كۇيدىڭ اتىن «قازابۇل» دەيدى قورقىت بابا. ياعني سانانىڭ ارجاعىندا تۇنشىعىپ جاتقان «نۇرلى سەزىم» ەمەس پە؟ سونان سوڭ:
«كۇي – كوڭىلدىڭ ساۋلەسى;
«قازابۇل» – كۇيدىڭ قۇدىرەتى;
«تازابۇل» – ءتاننىڭ قاسيەتى;
«باتابۇل» – جولدىڭ بەسىگى;
ء «ازازىل» – جاننىڭ قاسىرەتى» دەگەن ەكەن جارىقتىق.
ءيا, اتام قازاق كۇيدى تۇرىنە قاراي ارناۋ كۇيلەر, سىي كۇيلەر, تىلەك كۇيلەر, حابارشى كۇيلەر, ەستىرتۋ كۇيلەر, جوقتاۋ كۇيلەر, ەلىكتەۋ كۇيلەر, باسەكە كۇيلەر, ەمەۋرىن كۇيلەر, قۇلاق كۇيلەر دەپ بولەدى.
بۇلاردى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ادامنىڭ سەنىم-تانىمىمەن, تاريحي وقيعامەن بايلانىستىرادى. ول – شىندىق. ءبارىمىز جاقسى بىلەتىن جوشىنىڭ ءولىمىن كۇيمەن جەتكىزگەن عوي. وسىلاي شىڭعىس حان دومبىرانىڭ كومەيىنە قورعاسىن قۇيدىرعانى تاريحي افساناعا اينالىپ كەتتى.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءولىمىن اكەسى شىڭعىسقا قانقوجا قوبىزشى مەن تۋلاق سىبىزعىشى كۇيمەن ەستىرتكەن. بۇل تۋرالى اتاقتى اكادەميك الكەي مارعۇلان جازىپ كەتكەن.
مۇنى مۋزىكا ءتىلى سوزدەن گورى سەزىمگە ەرەكشە اسەر ەتەتىن, پسيحو-اناليتيكالىق تۇيسىككە اسەر ەتەتىن اۋەز قۇدىرەتى دەپ باعالاعان ءجون.
«بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ سويلەۋ ءتىلى بولاتىنى سياقتى, ءاربىر ۇلتتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق ء«تىلىنىڭ» بولاتىنىنا كۇمان بولماۋعا ءتيىس», دەگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءسوزى يلاندىرادى جانە مويىنداتادى.
كۇي رۋحىن ەرەكشە ءتۇسىنىپ, باعالاعان الاش ارداقتىسى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ پوەما جازۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس قوي.
«دومبىرا, سەندە ءمىن بار ما؟
ءمىنسىز بولساڭ ءتىل بار ما؟
ءتىل جوق دەۋگە بولا ما,
تىلدەن ارتىق ءۇن باردا.
دومبىرانىڭ كۇشىمەن,
كومەيىندە كۇي باردا»,
دەپ ەرەكشە تەبىرەنگەن.
كۇيدىڭ ءوز ء«تىلى» بار ەكەن. ول دىبىسقا, اۋەزگە, سينكرەتتى سەزىممەن ۇشتاسىپ, جۇرەككە ەرەكشە اسەر ەتەدى. ول بىردەن مي قاباتتارىنا مىڭداعان نەيرون اعىندارىن جىبەرەدى. اقپارات ساناعا جەتەدى, تەربەيدى, جىلاتادى, كۇلدىرەدى, جۇباتادى.
مۋزىكا ماماندارى حالىقتىڭ كۇي ونەرىن ۇشكە بولۋگە بولاتىنىن ايتادى: قوڭىر كۇي, تىك كۇي, بويلاۋ كۇي دەپ.
قازىرگى مۋزىكا ماماندارى «شەرتپە كۇي», «توكپە كۇي» دەپ بولىنەتىنىن جازىپ, ونى ءتۇرلى كۆاليفيكاتسياعا بولەدى. كۇي بىلگىرى اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز بۇلاردىڭ تەك دومبىراعا قاتىستى بولىنەتىنىن ەسكەرتەدى. ال قوبىزبەن, سىبىزعىمەن, سازسىرنايمەن, جەتىگەنمەن تارتىلاتىن كۇيلەر قاي توپقا جاتاتىنى زەرتتەلمەگەن. مۋزىكا ماماندارى وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسادى دەپ ويلايمىن.
جازۋشى, مۋزىكاتانۋشى ت.اسەمقۇلوۆ كۇيلەردى «بۋىندى كۇيلەر», «بۋىنسىز كۇيلەر» دەپ ەكىگە بولگەن. احمەت جۇبانوۆ, ا.زاتاەۆيچ تاعى دا باسقا ونداعان كۇي ونەرىن زەرتتەۋشىلەر كۇي ونەرىنىڭ حالىق تاعدىرىمەن, قوعام دامۋىمەن ۇندەسىپ, زامانا سۋرەتىن بەينەلەيتىنىن جازىپ كەتكەن.
قازاق تاريحىندا قورقىت بابا ء(ىح ع), كەتبۇعا ء(حىى ع.), سارى-سالتاڭ ء(حىىى-ءحىV ع.), اسان قايعى (حV ع.), قازتۋعان سياقتى ۇلى كۇيشىلەردىڭ ۇلى مۇراسى حالىق ساناسىنان وشكەن جوق. سوڭعى مىڭجىلدىقتاردان بەرى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان كۇي ونەرىنە قاراپ, ءبىزدىڭ دە تاريحىمىز تەرەڭدە جاتقانىن بىلگەنىمىز ءجون.
قازاق كۇيشىلەرى مەن كۇيشى-كومپوزيتورلارىنىڭ گرانيت تاسقا قاشالىپ جازىلۋى باياعى كوك تۇرىكتەر زامانىن ەسكە تۇسىرەدى. كۇلتەگىن, بىلگە قاعان جازبالارى تاسقا قاشالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتتى. كوك تۇرىكتەردىڭ بىتىك تاسقا جازىلعان اماناتى قايتا جالعاسىن تاپقانداي. حالىق جادىنان شىقپايتىن ءجۇز ءبىر ادامنىڭ ەسىمى تاسقا قاشالىپ جازىلۋى تەك ەسىمدەرى عانا ەمەس, ولار ۇلتىنىڭ جۇرەگىنە جازىلعان ەسىمدەر دەپ ءبىلۋ كەرەك!
ءۋاليحان قاليجان,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
