ءيا, يدەولوگيا, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق يدەولوگيا – ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى وزەكتى ماسەلە. وكىمەتتىڭ باستى فۋنكتسياسىنىڭ ءبىرى سىرتقى قاۋىپسىزدىك بولسا, ونىڭ ءبىر بولىگى – وسى ۇلتتىق يدەولوگيانى ساقتاۋ. الايدا نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ بارىسىندا يدەولوگيانى بۇرىنعىداي تىكەلەي تسەنزۋرالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ۇراندىق باعىتتا قورعاۋ قيىن ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگىدەي قوعام قازىر تىكەلەي ۇگىت-ناسيحاتقا, قۇرعاق ۇرانعا بويۇسىنباق ەمەس. اسىرەسە جاستار بۇعان مۇلدە كونبەيدى.
جالپى, يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى – ادەبيەت, مادەنيەت جانە ونەر ەكەنى بەلگىلى. قازاقى تىلدە ايتار بولساق – ءسوز بەن سازدىڭ اينالاسى. ء«سوز» دەگەن ۇعىم اتام زاماننان بەرى ماڭىزىن ەش جوعالتقان ەمەس. ۋاقىت وتە كەلە تەك سىرتقى قالىبىن, فورماسىن اۋىستىرىپ وتىرعانىمەن, ونىڭ فۋنكتسياسى ەش السىرەگەن جوق. ءبىر كەزدەرى ەرتەگىلەر, داستاندار, جىرلار تۇرىندە بولسا, كەيىن پروزا, دراماتۋرگيا, پوەزياعا اۋىستى. بەرتىن كەلە كينو مەن سەريالدارعا, انيماتسيالىق فيلمدەرگە كوشتى. بىراق ءبارىنىڭ ارتىندا – ءسوز جانە ءسوز ۇستاعان تالانتتار تۇر. ءسوز سازبەن كومكەرىلە ۇسىنىلعاندا ادامنىڭ تۇلا بويىنا دا, ءتۇپساناسىنا دا اسەر ەتەدى. دەمەك قوعامدى وسىرەتىن دە, وشىرەتىن دە – ءسوز.
قازاق ەجەلدەن ءسوز ۇستاعان, سوزگە توقتاعان, وعان قۇرمەت كورسەتكەن, قالام ۇستاعان, ءسوز قۋعان ونەر يەسىن تورگە وزدىرعان, مادەنيەتى بيىك, وركەنيەتى وزىق ۇلت. قازىر زامان وزگەرسە دە, جالپى, سوزگە قۇرمەت جوعالىپ كەتتى دەپ قاراۋ جاڭساق. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – ادەبيەت پەن مادەنيەت سالاسىن زاماناۋي قارجىلىق, بيزنەستىك مەحانيزمدەرمەن بايلانىستىرا, ۇيلەستىرە كەشەندى تۇردە قاراي الماۋىمىزدا. اسىرەسە, قازاقشا ويلايتىن, قازاقى اۋديتوريامەن جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىمدار ادەبيەت پەن مادەنيەتتى, ونىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنگەنمەن, الەمدىك قارجى نارىعى, بيزنەس پەن ماركەتينگ مەحانيزمدەرىنەن الشاق جۇرەدى. ال مۇنداي تەندەنتسيانى مەڭگەرگەن, قارجى مەكەمەلەرى مەن ۇعىمدارىن جاقسى ۇعىناتىن قۇرىلىمدار, وكىنىشكە قاراي, قازاقى مادەنيەت پەن ادەبيەتتى تۇسىنە بەرمەيدى. نەگىزىندە, كەشەندى تۇردە ويلاپ, وسى ەكى باعىتتى ۇيلەستىرەر بولساق – يدەولوگيالىق ماسەلەلەردى دە وڭتايلى جوسپارلاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق باعىتتاعى بىرقاتار مىندەتتى دە شەشۋگە ابدەن بولادى. ونىڭ ىشىندە – شەتەلدىك جانە ىشكى ينۆەستيتسيا تارتۋ, ءتۋريزمدى دامىتۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى بىرقاتار سالانى جۇيەلى تۇردە ورگە سۇيرەۋگە بولادى. ول ءۇشىن مىسال رەتىندە, مادەنيەتتىڭ ىشىندەگى قازىرگى كەزدە قارقىندى دامۋ پوتەنتسيالى كوپ سالانىڭ ءبىرى – كينو يندۋستريانى قاراستىرىپ كورەلىك.
كينو – وتە قۋاتتى قۇرال. ۇلتتى, قوعامدى وزگەرتىپ جىبەرەتىندەي قاۋقارى بار. ادامداردىڭ تاماق جەۋ مادەنيەتىن, سويلەسۋ مادەنيەتىن, كيىم كيۋ مەن جار ءسۇيۋ, ءۇيدىڭ ءىشىن بەزەندىرۋ مەن قوناق كۇتۋ, تۋعان كۇن مەن توي وتكىزۋ مادەنيەتىن قازىر سول كينو مەن سەريالدار ءسىڭىرىپ جاتىر. الەم جاھاندانۋىنىڭ باستى سەبەبى – الەم كورەتىن كينو بىردەي, تىڭدايتىن مۋزىكاسى ۇقساس. كينو مەن سەريالدار – جارنامانىڭ ءتۇرى. ەڭ قىزىعى – ادامدار سول جارناماعا اقشا تولەپ بارىپ كورەدى. قازىرگى كينو تىكەلەي ۋاعىز ناسيحات جاسامايتىن بولعان. سەبەبى ادامدار ونداي كينوعا بارمايدى. كينوتەاترعا ەموتسيا مەن سەزىم ءۇشىن بارادى. ماحاببات, قورقىنىش, اياۋشىلىق, تاڭقالۋ... سوندىقتان كينوداعى جارناما ارتقى پلان ارقىلى بەرىلىپ, ديالوگتەردىڭ ىشىندە, لوكاتسيانىڭ بەزەندىرىلۋىندە, كەيىپكەرلەردىڭ سىرتقى كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىندا جاسىرىلادى.
ال وسى كينو سالاسى قالاي قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس؟ تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك. نارىق رەتىندە قارار بولساق, قازاقستاننىڭ كينو نارىعى سالىستىرمالى تۇردە شاعىن. بىزدە سەكسەنگە تارتا كينوتەاتر بولسا, ءۇش جۇزگە تارتا كينوزال بار. بۇل كينوزالداردا ءبىر فيلم ءۇش اپتا تۇرعان جاعدايدا, ەڭ رەيتينگى جوعارى شەتەلدىك ءفيلمنىڭ جينايتىن كاسساسى – ءبىر ميلليارد تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ونداي ۇزدىك فيلمدەر سيرەك. شەتەلدىك جانە وتاندىق كينولاردى قوسا قاراستىرعاندا, جاقسى تۇسىرىلگەن ءبىر ءفيلمنىڭ جينايتىن ورتاشا كاسساسى – 300 000 000 تەڭگە. بۇل اقشانىڭ جارتىسىن كينوتەاترلار الادى. دەمەك ءفيلمدى تۇسىرگەن پروديۋسەردىڭ قولىنا تيەتىنى ءجۇز ەلۋ ملن تەڭگە (جاقسى جينادى دەگەندە). ياعني پروديۋسەر وسىنداي تابىستى كوزدەر بولسا, وزىنە قالار پايداسى كوبىرەك بولۋى ءۇشىن ول كينونى ءجۇز ملن تەڭگەدەن اسپايتىنداي بيۋدجەتكە تۇسىرۋگە تىرىسادى. ال قاراپايىم ەسەپ بويىنشا, مۇنداي بيۋدجەتكە تۇسىرۋگە بولاتىن ءفيلمنىڭ سيپاتتاماسى شامامەن مىناداي: وقيعا قازىرگى زاماندا بولۋى ءتيىس (تاريحي رەكۆيزيتتەر مەن كوستيۋمدەر بولمايتىنداي), ارنايى ەففەكتىلەرسىز (كومپيۋتەرلىك گرافيكاعا شىعىندانباۋ ءۇشىن), مۇمكىندىگىنشە بالا دا, ەرەسەك تە كورە الاتىنداي (كينوعا بارىنشا كوپ كورەرمەن تارتۋ ءۇشىن). بۇل سيپاتتاماعا سايكەس كەلەتىن جانر – وتباسىلىق كومەديالار مەن مەلودرامالار عانا. كەيىنگى جىلدارداعى وتاندىق كينو سالاسىندا كوممەرتسيالىق كينولاردىڭ ءبارىنىڭ وسى جانردا بولۋىنىڭ قاراپايىم سەبەبى وسى. كاسسادان تۇسەتىن تۇسىمنەن بولەك, پروديۋسەرلەر بارىنشا قوسىمشا تابىس تابۋعا تىرىسادى. ول پرودۋكت پلەيسمەنت پەن (كينو تۇسىرىلىمىندە قولدانىلاتىن ءتۇرلى تاۋارلاردىڭ جاسىرىن جارناماسى) دەمەۋشىلىك ء(فيلمنىڭ جارنامالىق باننەرلەرى مەن افيشالارىندا دەمەۋشىنىڭ لوگوتيپى قويىلادى) ارقىلى جاسالادى.
ال مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە تۇسىرىلەتىن فيلمدەردىڭ ءجونى مۇلدە بولەك. ەڭ اۋەلى, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى مەن ۇلتتىق كينونى قولداۋ قورىنىڭ قاراجاتىنا تۇسىرىلەتىن فيلمدەر اقشانىڭ كاسسادان تابىس رەتىندە قايتۋىن كوزدەمەيدى. نەگىزگى ۇستانىم – يدەولوگيالىق تۇرعىدان ميسسيا جۇكتەگەن تاريحي, ءىرى ماسشتابتاعى فيلمدەر تۇسىرۋگە جول اشۋ جانە شىعارماشىلىق ورتاعا قولداۋ كورسەتۋ. ءيا, تۇپكى ماقسات دۇرىس بولعانىمەن, جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرى, وكىنىشكە قاراي, ويداعىداي بولماي جاتادى. جىلىنا ونداعان فيلم تۇسىرىلگەنىمەن, ءتىپتى, كينوتەاترلارعا دا شىقپاي, سورەدە جاتاتىن كەزدەر كوپ. ەكىنشىدەن, كينوتەاترلارعا شىعارۋدى كوزدەگەن فيلمدەردىڭ ءوزى ەكىۇداي ماقساتتا تۇسىرىلەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعى وتە ۇلكەن ەمەس. ال تاريحي جانە يدەولوگيالىق ءىرى ماسشتابتاعى فيلمدەردىڭ بيۋدجەتى بەس ءجۇز ملن تەڭگەدەن باستالادى. دەمەك ىشكى نارىق ول شىعىندى قايتارۋعا شاماسى جەتپەيدى. سوندىقتان پروديۋسەرلەر شەتەلدىك نارىققا شىعارۋدى جوسپارلايدى. وسى جەردە كونفليكت پايدا بولادى. سەبەبى تازا يدەولوگيالىق فيلمدەردىڭ نىسانالى اۋديتورياسى – قازاقستان حالقى, ونىڭ ىشىندە قازاقتار. قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا تۇسىرىلەر فيلمدەر شەتەلدىك اۋديتورياعا قىزىق بولماۋى مۇمكىن. ءبىر جاعى مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, يدەولوگيالىق فيلم تۇسىرۋگە تىرىسسا, ەكىنشى جاعىنان تۇسىرىلگەن ءفيلمدى شەتەلگە ساتۋعا ارەكەت جاسالادى. سول ءۇشىن ستسەناريگە وزگەرتۋلەر ەنگىزىلەدى. بىراق, ناتيجەسىندە نە ارى ەمەس, نە بەرى ەمەس تۋىندىلار شىعادى. بارلىعى سونداي دەۋدەن اۋلاقپىز. دەگەنمەن كوبىنە جاعداي وسىنداي ەكەنى اقيقات. سوندىقتان كينو سالاسىن قولداۋداعى ۇستانىم مەن مەحانيزمدەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرۋ كەرەك. بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن جىل سايىن شىعىن رەتىندە ۇلەستىرۋدەن گورى, ينۆەستيتسيالىق پريزمادان قاراعان ءجون. ءتىپتى تولىقتاي مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەمەس, جەكە سەكتوردى دا مەملەكەتپەن بىرگە ينۆەستيتسيا جاساۋعا يتەرمەلەيتىن تەتىكتى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ءجۇز ملن تەڭگەلىك فيلم بولسا, سونىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن (مىسالى, وتىز پايىزىنا دەيىن) مەملەكەت «ۇيىتقى» رەتىندە سالسا, قالعانىن جەكە ينۆەستورلاردان جيناۋعا بولادى. ول ءۇشىن قۇندى قاعازدار نارىعىن نەمەسە باسقا دا ارنايى پلاتفورمالاردى پايدالانعان ءجون. سوندا ءبىر جاعىنان بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, قازىرگى جاعدايدا ءبىر فيلمگە ءبولىنىپ جۇرگەن قارجىعا ءۇش-ءتورت فيلم تۇسىرۋگە مۇمكىندىك تۋسا, ەكىنشى جاعىنان بولىنگەن قاراجاتتىڭ تابىسپەن قايتارىلۋىنا تۇرتكى بولادى. ونىڭ ۇستىنە, جەكە ينۆەستورلاردى شىعارماشىلىق سالاعا قاراجات سالىپ, تابىس تابۋىنا مۇرىندىق بولادى. مۇنداي تەتىك الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ بارىندە جولعا قويىلعان. ءتىپتى ارنايى ينۆەستيتسيالىق بانكتەر تەك قانا وسى شىعارماشىلىق سالاسىنداعى بيزنەستى قارجىلاندىرۋمەن اينالىسادى. جالپى, ەلىمىزدە «شىعارماشىلىق سالاداعى بيزنەس» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرىپ, شىعارماشىلىق كاسىپكەرلىك مادەنيەتىن دامىتاتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ماقساتتا ارنايى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قور قۇرىلسا دا ارتىق ەمەس. بۇل قور تەك كينو سالاسىنا عانا ەمەس, جالپى شىعارماشىلىق باعىتتاعى كاسىپكەرلىكتى قولداپ وتىرۋىنا بولادى.
مىسالى, كىتاپ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن تىكەلەي جازۋشىلارعا اتاقتار, گرانتتار, تاپسىرىستار بەرۋدەن گورى, باسپالاردى دامىتۋعا قارجىلىق قولداۋ باعدارلامالارىن جاساعان الدەقايدا ءتيىمدى. باسپا – كاسىپ, بيزنەس. ونى قولداۋ دا سول تۇرعىدان بولۋى كەرەك. باسپا ىسىنە قازىر «تيپوگرافيا» رەتىندە ەمەس, پروديۋسەرلىك ورتالىق رەتىندە قاراپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. الەمدەگى قالىپتاسقان زاڭدىلىق تا سولاي. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە پروديۋسەرلىك مىندەتتى تولىقتاي مەملەكەت اتقارعان سوڭ, سالا جاقسى دامىدى, توقتاعان جوق. بىزدە بۇل سالانىڭ ترانسفورماتسياسى سوڭعى جىلدارى عانا جۇيەلى تۇردە ىسكە اسا باستادى. الايدا ءالى دە بۇل سالاعا جۇيەلى قارجىلىق قولداۋ تەتىگى جوق.
ءدال سول سياقتى تەاترلارعا دا پروديۋسەرلىك كوزقاراس قاجەت. سوعان ساي ەركىندىك كەرەك. اكىمدىكتىڭ, مينيسترلىكتىڭ نۇسقاۋىمەن عانا وتىراتىن بيۋدجەتتىك مەكەمە بولۋدان شىعۋى ءتيىس. ال يدەولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرىلسا, مەملەكەتتىك تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارى دا سوعان ساي تاڭدالۋى كەرەك. پروديۋسەرلىك كوزقاراس بولمايىنشا, ونى نارىقتىق تەتىك ارقىلى دامىتۋ قيىن.
يدەولوگيا تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن ەڭ باستى ماسەلە كادرلار. اقىن-جازۋشىلاردىڭ, رەجيسسەرلەردىڭ, ونەر ادامدارىنىڭ, پروديۋسەرلەردىڭ دۇنيەتانىمى قالاي قالىپتاسسا, سول يدەولوگياعا ساي ءونىم شىعارادى. ال ول دۇنيەتانىم اۋەلى وتباسىندا, ودان كەيىن وقۋ ورىندارىندا قالىپتاسادى. سوندىقتان مادەنيەت سالاسىنداعى ءبىلىم مازمۇنىن ەڭ اۋەلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەۋ كەرەك. قاي باعىتتاعى مۋزىكا ماماندىعىندا وقىسا دا, ىرگەتاسىندا اۋەلى ۇلتتىق ءداستۇرلى مۋزىكانى وقۋى كەرەك. ءدال سول سياقتى, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى ماماندىقتاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا العاشقى ىرگەتاس ۇلتتىق باعىتتا قالانۋى ءتيىس.
مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ شىن مانىندە قوعامداعى بىرقاتار سالانى تۇيىستىرەتىن قاۋقارى بار. ۇلتتىق يدەولوگيا ءوز الدىنا, شاعىن كاسىپكەرلىك پەن ينۆەستيتسيا سالاسىن, تۋريزم مەن وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرىن, ساپالى ءبىلىم مەن حالىقارالىق قاتىناستار باعىتىن ءبىر ارناعا توعىستىرا الاتىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى, كوممەرتسيالىق الەۋەتى مول سالا. تەك وسى مادەنيەت پەن ادەبيەتتى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە قوسىمشا سالماق رەتىندەۋ قاراۋ ستەرەوتيپىنەن ارىلىپ, كەشەندى كوزقاراس قاراستىرۋ باعىتىنا كوشۋ عانا جەتپەي تۇر. ىلگەرىدە «شىعارماشىلىق كاسىپكەرلىك» ۇعىمىن اينالىمعا ەنگىزىپ, مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قور يدەياسى سياقتى ءتۇرلى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرە الساق قانا جۇمىس جۇيەلى جۇرەدى.
ەدىگە قوجاحمەت,
اباي اتىنداعى حالىقارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
