اباتتان, اسقاق استانا!

پرەزيدەنت ورمانى:  قيال مەن عاجايىپ قاسيەت­تى قارا­وت­كەلدىڭ باي­ىر­عى تۇرعىندارى ءالى كۇنگە ۇمىتا قويماعان بولار, ەر­تەرەكتە ەلوردامىزدىڭ اينالاسى جازىق دالالى بولاتىن دا, قاڭباق قۋعان كەزبە جەل ەش كەدەرگىسىز شاھار ارالاپ, جان بالاسىنىڭ بەرەكە­سىن الىپ تىنۋشى ەدى.  بۇگىنگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. استانانى قورشاي ورمان وتىرعىزىلىپ, ەكپىندى داۋىلدارعا قولدان ەگىلگەن جاسىل بەلدەۋ توسقاۋىل قويىلعالى بەرى كوشە بويلاعان قۋما جەل ساپ تىيىلدى. سونىمەن بىرگە شاڭ-توزاڭ  سايابىرسىپ, ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا بۇ­رىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ەرەكشە جايلى مي­كروكليمات  پايدا بولدى. بۇل, “جاسىل ايماق” رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنى ەڭبەككەرلەرىنىڭ قولىمەن جاسالعان جۇماق. نەگىزىندە اقمولا ءوڭى­رىن ورمان­دان­دىرۋ جۇ­مىس­تارى تاپ ءبۇ­گىن­گىدەي كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلە قويماعا­نى­مەن, بۇل شارا ەسىل بوي­ىنداعى ەلدى مەكەندەردە  ءار ۋاقىتتا كەزەڭ-كەزەڭمەن قولعا الىنىپ وتىرىپتى. بۇعان بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن جەرگىلىكتى مەكەمە مۇراعاتتارىنىڭ كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتارىنا قاراي وتىرىپ كوز جەتكىزۋگە بولادى. ارقانىڭ قۇلاشىن كەڭگە جايىپ جاتقان دارحان دالاسىنىڭ كىندىگىندەگى اقمولا قالا­سىنىڭ توڭىرەگىنە ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى ەجەلدەن ەستە كەلە جاتقان مۇراتتى ار­مان الەم تانىعان رەفورماتور, استا­نا­نىڭ اۆتورى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ باستاماسىمەن ەلوردامىزدىڭ الما­تىدان بۇرىنعى اقمولا جەرىنە كوشى­رىلگەننەن كەيىن تۇبەگەيلى شەشىلىپ, بۇل ءىستى كەشەندى ءتۇر­دە دامىتا جۇرگىزۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى اشىلدى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇكى­مەتىنىڭ 2000 جىلعى 10 قاڭتارداعى №198-ءشى  قاۋلىسىنا سايكەس, استا­نادا ءدال وسى كۇنى “جاسىل ايماق” اتتى رەسپۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن قۇرىلدى. سودان كەيىن-اق, جاڭادان پايدا بولعان ۇجىم ەلباسى جۇكتەگەن اسا جاۋاپتى مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ورىن­داۋ­دىڭ قامىنا بىردەن كىرىسىپ كەتتى. وسى كەزەڭدەردە كاسىپورىننىڭ ور­مان قورى اۋماعىندا استانا, ۆياچەسلاۆ, قىزىلجار, شورتاندى ورمانشى­لىق­تا­رى مەن “اق قايىڭ” ورمان تۇقىم­باعى­نىڭ ىرگە تاسى قالانىپ, اراعا كوپ ۋاقىت سالماي اتالعان قۇرىلىمدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى رەت-رەتىمەن ىسكە قوسىلىپ جاتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپ­سىر­ماسى بويىنشا جاڭادان قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ الدىنا قويىلعان باستى ماقسات استانا قالاسىنىڭ سانيتارلىق قور­­عانىش جاسىل ايماعىن قا­لىپ­تاستىرۋ بولاتىن. 2003 جىلدارعا دەيىن قالا ما­ڭىنداعى 55,6 مىڭ گا. القاپقا جوبالاۋ-زەرت­تەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە, 25 مىڭ گا. جەرگە ورمان كوشەت­تەرىن وتىرعىزۋعا بولادى دەگەن العاشقى شەشىم شىقتى. العاشقى كەزدە ماۋسىمدىق ناۋقان سايىن كۇشىمىز بار بولعانى 2500 گا. ال­قاپقا تال شىبىقتارىن ەگۋگە ازەر جەتىپ كەل­گەنى راس ەدى. ال  2003 جىلى بۇل كور­سەتكىشتى – 4500 گەكتارعا ارتتىردىق,  ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە ەگىستىكتىڭ كولەمىن – 5000 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتتىق تا, ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن وسى دەڭگەيدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرتپەستەن وزىمىزگە تەمىرقازىق رە­تىن­دە بەرىك ۇستانىم ەتىپ الدىق. سودان بەر­گى ۇرانىمىز – كەم دەگەندە جىلىنا 5000 گەكتار القاپقا ورمان كوشەتتەرىن وتىر­عىزۋ. بىزدەر كوپ ۋاقىت بويى ورمان اعاشى تۇقىمىن جەرسىندىرۋدىڭ, ساپالى كوشەتتەر وتىرعىزۋدىڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرىن تەرەڭدەتە زەرتتەدىك, سالا عالىمدارىمەن جۇپتاسا ءجۇرىپ ىزدەندىك, زەيىن سالىپ زەردەلەدىك, قولدان ورمان جاساۋدىڭ وزىمىزگە  ءتيىمدى دەگەن تۇستارىن كو­كەيگە تۇيدىك, ۇيرەندىك, سونىڭ ءناتي­جە­سىن­دە جەرگىلىكتى جەردىڭ توپىراق-كليمات­تىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, قالا ماڭىن كوكجەلەكتەندىرۋدىڭ دەكوراتيۆتىك-لاند­شافتىق  تەحنولوگياسىن دۇرىس پايدالانۋ ءجو­نىندەگى پرەزيدەنتتىڭ نەگىزگى تاپسىر­ما­سىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرا الدىق. جەلكىلدەي وسكەن كوكجەلەك ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە قالىڭ جىنىستى نۋ ورمانعا اينالا باستادى. الىستان شوق-شوق بولىپ بۇيرالانا كورىنەتىن جاسىل تولقىندى توعايدىڭ ءىشى بۇگىندە جۇگىرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇسقا تولى. اسىرەسە, ورمان سانيتارى اتالاتىن قاناتتىلار قاتارى تەز كوبەيىپ كەلەدى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس, ءويت­كەنى ورمان جابايى اڭ-قۇستىڭ ءۇيى, ولار­دىڭ ءوسىپ-وركەندەيتىن ورىنى ءھام جىلى مەكەنى. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, بويىن كوككە قۇلاشتاي سەرمەگەن قالىڭ نۋدى جۇرتشىلىق بۇگىندە “پرە­زيدەنتتىڭ ورمانى” – دەپ اتاپ كەتتى. بۇل زاڭدى دا, ويتكەنى, ەلوردانىڭ دالالى جازىعىنا قولدان ورمان ءوسىرۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاي ۋاقىتتا دا قالا ماڭىنداعى جاسىل ورماننىڭ وركەندەۋىنە قولدان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ وتىرادى. تابي­عاتتى تۇلەتۋگە دەگەن ىزگى قامقورلىعىن ونىڭ ءون بويىنان, اتتاعان ءار قادامىنان, جاساعان ىسىنەن جانە سويلەگەن سوزىنەن دە ايقىن كورۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى “جاسىل ايماق” رمك-گە جىل سايىن ءبىر رەت كەلىپ, ورمان ءوسىرۋدىڭ مۇنداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارى بارىسىمەن جان-جاقتى تانىسۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ءوزىنىڭ جارتى كۇندىك جۇمىس ۋاقىتىن وسى سالاعا ارناعان ەلباسى بيىلعى جىلدىڭ تامىزىندا تاعى دا ءبىر رەت ورماندى ارالادى,  جاسىل جەلەككە ورانعان الىپ القاپتى تىكۇشاقپەن قۇس قاناتى جەتەتىن سامعاۋ بيىكتەن باقىلادى, نەگىزگى اتقارىلىپ جاتقان كەشەندى شارالارمەن كوزبە-كوز ءجۇرىپ تانىستى. سودان سوڭ,  ەلباسى كورگەندەرىن كوڭىل ساندىعىنداعى ساقتالعان جازيرالى ويلارىمەن سالىستىرىپ, سارابدال ساراپتاۋدان وتكىزىپ, ورمانشى قاۋىمعا جاڭا مىندەتتەر مەن تىڭ تاپسىرمالار جۇكتەدى. ونى دەر كەزىندە ورىنداۋ – كاسىپورىن ۇجىمى ءۇشىن ابىرويلى مىندەت. بۇعان “جاسىل ايماق” رمك ۇجىمىنىڭ مۇمكىندىگى دە, جىگەرى دە مولىنان جەتەدى. بۇگىندە كاسىپورىن يەلىگىندە 5 ورمانشىلىق, 2 تۇقىمباق جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەڭ سوڭعى “باتىس” ورمانشىلىعى “جاسىل ايماق” رمك-نىڭ اۋماعىندا 2006 جىلى قۇرىلدى. كاسىپورىن ءۇشىن ءوز يەلىگىندەگى ءار قۇرىلىمنىڭ ورنى بولەك, ولاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا ورمان ءوسىرۋ جانە ونى ساقتاۋدىڭ بەلگىلى مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. دەگەنمەن, “اق قايىڭ” ورمان تۇقىمباعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداعى 1,5 گا. القاپقا العاشقى جىلدارى بار بولعانى 40-تان استام اعاش ءتۇرى وتىرعىزىلعان ەدى, بۇگىندە ولاردىڭ سانى 100-دەن اسىپ جىعىلادى جانە جەلەك تۇرلەرى دە سان-الۋان, بەينەبىر شاعىن دەندروپارك دەرسىڭ. نەگىزىندە, بۇل ورتالىق اعاش تۇقىمىنان ساپالى كوشەتتەر دايىنداۋدىڭ وزىق لابوراتورياسىنا اينالعان. القاپتارعا تىكپە كوشەتتەر دايىنداۋدىڭ بارلىق وندىرىستىك تەحنولوگيالىق تىزبەگى وسىندا جۇرگىزىلەدى. تۇقىمنان جەر جارىپ شىققان قوس قۇلاق جاپىراقتىڭ  جەرسىندىرىلگەن تىكپە كوشەتكە اينالعانعا دەيىنگى شىنىقتىرۋعا باعىتتالعان ساتىلىق ۇدەرىسى وسىندا وتكىزىلەدى. “اق قايىڭ” ورمان تۇقىمباعى جىل سايىن كوكتەمگى تال وتىرعىزۋ ناۋقانىنا شامامەن 8 ملن. دانا جەرسىندىرىلگەن تىكپە كوشەتتەر دايىندايدى. ايتۋعا وپ-وڭاي بولعانىمەن, وسى كەلتىرىلگەن تسيفرلاردىڭ استارىندا ۇلكەن ەڭبەك, مول تاجىريبە, ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىل جانە ەسەلەنە توگىلگەن تەر جاتىر. وسى رەتتە كاسىپورىننىڭ بايىرعى دا, بەلدى ماماندارى قاسىم شاياحمەتوۆ, ىبىراش مىرزاگەلديەۆ, المات ابەكەشوۆ جانە باسقالاردىڭ جەمىستى جۇمىسىن اتاپ وتكەن ءجون. كاسىپورىن قۇرىلعانداعى العاشقى جىلدارى ەگىلگەن كوشەتتەردىڭ الدى بۇگىندە ۇشار شىڭىنا كوز تىكسەڭ باسىڭداعى تاقياڭ ءتۇسىپ قالعانداي بيىك تە, سىمباتتى اعاشتارعا اينالدى. سودان بەرگى وتكەن ون جىلدا ەلوردامىزدى قورشاي اسەم دە ادەمى, كورگەن كىسىنىڭ كوزىنە  قۋانىش ۇيالاتاتىن جاپ-جاسىل ورمان ءوسىپ شىقتى. قاراپ وتىرساق, “جاسىل ايماق” رمك-ى وسى وتكەن 10 جىل ىشىندە استانا قالاسى­نىڭ سانيتارلىق قورعانىش جاسىل ايما­عىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن ابىرويمەن ورىنداپ, باس قالامىزدىڭ ماڭىنداعى 50 مىڭ گەكتار دالانى كوكجەلەكتى نۋ ورمانعا اينالدىردى. بيىلعى كوكتەمگى ناۋقان دا وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە تابىسپەن اياقتالدى. بار بولعانى 12 جۇمىس كۇنىندە 5 مىڭ گەكتار القاپقا ورمان كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. دالا جۇمىستارىنا كاسىپورىننىڭ مەحانيكالاندىرىلعان 60 تەحنيكاسى مەن 1500-گە جۋىق جۇمىس قولى قاتىستىرىل­دى. ەكپىندى ەڭبەك الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرەدى. ويتكەنى, كاسىپورىنعا ەلباسى الداعى 2020 جىلعا دەيىن استانا ماڭىنداعى ورماندى القاپتىڭ كولەمىن 75 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن جۇكتەدى. ەلدىگىمىزدىڭ ايبارىنا اينالعان استانا قالاسىنىڭ اۆتورى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل مىندەتىن ورىنداۋ ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز. جۇماتاي سۇيىندىكوۆ, “جاسىل ايماق” رمك-ءنىڭ باس ديرەكتورى. توعىز جول تورابىندا – استانا ستانساسى اقمولانىڭ, بۇگىنگى استانا­نىڭ ەلىمىزدەگى ماڭىزدى تەمىر جول توراپتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسۋى وتكەن حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستاۋ الادى. ورتالىق قازاقستاننىڭ باعا جەتپەس بايلىقتارىن ەل كا­دە­سىنە جاراتۋ ماقساتىندا 1920 جىلدىڭ 5 تامىزىندا رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى شىعىپ, وندا پەتروپاۆل – كوكشەتاۋ تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇ­رىلىسىن تەز ارادا ىسكە قوسۋ قا­جەتتىگى العا تارتىلدى. اتالعان شارا قازاق ولكەسىن وزگە كەڭەستىك ەلدەر قۇرامىنداعى مەملەكەتتەر­مەن جالعاستىرۋدى, رەسپۋبليكانى استىق جانە باسقا ازىق-ت ۇلىك ءونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوز­دەدى. مىنە, سوندىقتان دا بو­لار, بۇل جۇمىس مەيلىنشە اسا قىسقا مەرزىمدە, ەكى جىل كولە­مىندە جۇزەگە اسىرىلدى. اقمولا قالاسى ارقىلى وتەتىن مۇنداي تەمىر جول جەلىسى قۇرى­لىس­­تارىن جۇرگىزۋگە كەيىن قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1929 جىلدىڭ كوكتەمىندە قابىل­داعان شەشىمى دە تيىسىنشە قوزعاۋ سالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۋ­را­باي – اقمولا, اقمولا – قا­راعاندى, قاراعاندى – ۋسپەنسك كەنىشى, قاراعاندى – شەشەن­قارا, شەشەنقارا – جارتاس, پە­تروپاۆل – اقمولا – بالقاش با­عىتتارىنداعى جول توراپتارىنىڭ قۇرىلىستارى باستالىپ, ونىڭ نە­گىزگى جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن باستى قالا رەتىندە اقمولا تاڭداپ الىندى. 1929 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مۇندا پروفەسسور م.گريگوروۆ­سكي باستاعان عالىمدار ارنايى ات ءىزىن سالىپ, ولار قالا ىرگەسىنە تاياۋ ماڭ­دا ورنالاسقان ماكسيموۆكا مەن روجدەستۆەنكا ەلدى مەكەن­دە­رىندەگى تاس كومىر قاباتتارىنىڭ قورىن ىزدەستىرۋمەن شۇعىلداندى. بۇل ىسكە ءوز كەزەگىندە قازاق­ستان­دىق گەولوگ-عالىم قانىش ءسات­پاەۆ پەن ونىڭ ءىزباسارلارى دا ارالاستى. تەمىر جول قۇرىلىسىن سالۋدا جيناقتالعان باي تاجىريبە مەن جۇمىسشىلاردىڭ ورتاق ىسكە دەگەن ەرەكشە قۇلشىنىسى كەيىن اقمولا ارقىلى قاراعاندى قالاسىنا جول تارتۋدا دا انىق بايقالدى. اقمو­لا – قاراعاندى تەمىر جول جەلى­سى­نىڭ قۇرىلىسى 1931 جىلى اياق­تال­دى. اقمولانىڭ وزگە تەمىر جول توراپتارىمەن ودان ءارى جالعاسا تۇسۋىنە 1939 جىلى قولعا الىنعان وڭتۇستىك – ءسىبىر تەمىر جول جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى دا قول­اي­لى جاعداي تۋعىزدى. اتالعان جە­لى­نى پايدالانۋعا بەرۋ ءۇشىنشى بەس­جىلدىقتىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلدى. ونىڭ ىسكە قوسىلۋى كۋزنەتسكىنىڭ تاس كومىر باسسەينىن ماگنيتو­گور­دىڭ مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى­مەن, ال ماگنيتوگور ارقىلى قا­را­عاندىنىڭ كومىر باسسەينىمەن, سونداي-اق بالقاش, جەزقازعان جەز ءوندىرۋ كومبيناتتارىمەن جال­عاس­تىرۋعا قولايلى مۇمكىندىك تۋعى­زاتىن ەدى. ساياسي جانە شارۋاشى­لىق جاعىنان اسا ەلەۋلى بۇل تەمىر جولدىڭ قازاقستاننىڭ وندىرىستىك ايماقتارىن جەتىلدىرۋ مەن تۇلە­تۋ­دەگى ءرولى زور بولاتىن. قوستاناي, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن ەندەي ءوتىپ, ءبىر جا­رىم مىڭداي شاقىرىمدى قۇراي­تىن بۇل توراپتىڭ ىسكە قوسىلۋىن قالىڭ كوپشىلىك تاعاتسىزدانا كۇتتى. بۇل جىلدارى قازاقستاندا كوكشەتاۋ, پاۆلودار وبلىستارى جوق بولسا, اقمولا قالاسى قارا­عاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا ەدى. وڭتۇستىك – ءسىبىر تەمىر جول تو­رابىنىڭ سالىنۋى رەسپۋبليكا ءوڭى­رىندەگى ونەركاسىپ, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى رەسۋرستارىن ويداعىداي يگەرۋگە, ەكىباستۇز كومىرىن, بوز­شاكول جەزىن, مايقايىڭ التى­نىن, تورعاي بوكسيتىن, ساندىق­تاۋ­دىڭ ورمان بايلىعىن حالىق كا­دەسىنە جاراتۋعا اسا قاجەت بولدى. وڭتۇستىك – ءسىبىر تەمىر جولى قۇرامىنا ەنەتىن, ۇزىندىعى 806 شاقىرىمدى قۇرايتىن اقمولا – قارتالى جەلىسىن ىسكە قوسۋ قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. جەلىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى وڭ­تۇستىك ورالدىڭ قاراعاندى كومى­رىن ەركىن تۇتىنۋىنا, ءوز قاجەت­تە­رىنە تولىق پايدالانۋلارىنا اسا قاجەت ەدى. وسىعان وراي قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتى­نىڭ جولداماسىمەن بۇل قۇرىلىسقا 1200 كوممۋنيست پەن 10 مىڭعا تارتا كومسومول جاستار جىبەرىلدى. 1939 جىلدىڭ مامىر ايىندا اقمولا – قارتالى باعىتى شىن مانىندەگى ەكپىندى قۇرىلىس الا­ڭى­نا اينالدى. وندا العاشقى كەزەڭ­دە 21730 جۇمىسشى ەڭبەك ەتتى. ادامداردىڭ تاباندى جۇمىستارى­نىڭ ارقاسىندا 806 شاقىرىمعا سوزىلعان جەلى قۇرىلىسى اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە, سەگىز جارىم ايدا مارەگە جەتتى. 1940 جىلدىڭ اقپان ايىندا ماگنيتوگورگە قاراعاندى كومىرىنىڭ العاشقى ەشەلونى جول تارتتى. ال 1940-1941 جىلدارى قاراعاندى كومىرى ماگنيتكاعا جەتكىزىلە باستادى. 1941 جىلى وڭتۇستىك – ءسىبىر ماگيسترالىنىڭ ەكىنشى بۋىنى بولىپ تابىلاتىن ۇزىندىعى 439 شاقىرىمعا سوزىلعان اقمولا – پاۆلودار تەمىر جول جەلىسى قۇرى­لىسىن سالۋ قولعا الىندى. الايدا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالۋى وركەن جايا تۇسكەن بۇل ءىستى كەيىنگە شە­گەرىپ, ونى تەك 1946 جىلى قاي­ى­را باستاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. استانا قالاسىنىڭ مەملەكەت­تىك مۇراعاتىندا جيناقتالعان ماڭىزدى قۇجاتتار كورسەتكەنىن­دەي, اتالعان جەلىگە باسشىلىق جا­ساۋ نەگىزىنەن اقمولا ارقىلى ءجۇر­گىزىلدى. تەمىر جول تورابىن سالۋعا ءار كەزەڭدە “كازجەلدورستروي”, “كازاحستروي­پۋت”, “تسەلينترانس­ستروي” سەكىلدى قۇرىلىس باسقارما­لا­رى جەتەكشىلىك جاسادى. بۇگىنگى كوزقاراقتى وقىرمان تەمىر جول قۇرىلىسىنىڭ بىلىكتى ارداگەرلەرى ا.ميناكوۆ, ج.بايبەكوۆ, ب.كۋ­روچ­كين, د.وماروۆ, س.سولنتسەۆ, ا.اشۋسوۆ, م.پريەمىشەۆ جانە باسقالاردى ورىندى ماقتانىش ەتەدى. ەلىمىزدەگى ماڭىزدى تەمىر جول توراپتارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن اقمولا بولىمشەسى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-باتىس جانە ورتالىق اي­ماقتارىن, ورال مەن ءسىبىردى بايلا­نىستىراتىن ءتورت جەلىنىڭ قيىلىس­قان جەرىندە ورنالاسقان. تىڭ يگەرۋ كەزەڭىندە ول تسەلي­نو­گراد وبلىسىمەن بىرگە, كوكشەتاۋ جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ ىرگەلەس اۋداندارىنا دا قىزمەت كورسەتتى. بولىمشە قۇرامىندا ول جىلدارى 85 دەربەس پۋنكتتەر مەن 77 ستانسا بولدى. تىڭ يگەرۋگە دەيىن اقمولا ستانساسىندا پويىزداردى وتكىزەتىن 19 جول تورابى بولعان بولسا, 1970 جىلى مۇندا 6 دەربەس پارك بوي كوتەردى. ءار پارك 6-7-دەن 15-19-عا دەيىن جول جەلىلەرىنە يە بولدى. ەگەر تىڭ يگەرۋ كەزەڭىنە دەيىن اق­مو­لا ارقىلى تاۋلىگىنە 2-3 پويىز وتەتىن بولسا, 70-جىلدارى 15-20 جۇپ پويىز قاتىناۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇگىنگى تەمىر جول ۆوكزالى 1962 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى, ول 1200 جولاۋشىعا ارنالعان. جىل وتكەن سايىن ستانسانىڭ ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا جاقسارىپ, ول سوڭعى ۇلگىدەگى مەحا­ني­كالاندىرىلعان جاڭا جابدىق­تار­مەن جاڭعىرتىلدى. اقمولا تەمىر جول تورابىنىڭ قالىپتاسۋى مەن كەمەلدەنۋى كەزە­ڭىندە ستانسانىڭ الەۋمەتتىك ين­فراقۇرىلىمى دا جاڭاشا مانگە يە بولدى. مۇندا 1954 جىلى تەمىرجول­شىلاردىڭ مادەنيەت ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلسە, 1967 جىلى ستاديون بوي كوتەردى. ومبى تەمىر جول كولىگى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم­شە­سى, سونداي-اق تەمىر جول تەحني­كۋمى اشىلدى. قالادا 1964 جىلدىڭ جەلتوق­سانىندا ۆاگون جوندەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ونى باس مەردىگەرلىك ۇيىم – “تسەلين­ترانس­ستروي” ترەسى ىسكە قوستى. بۇگىندە استانا ەلىمىزدىڭ باس قا­لاسىنا اينالىپ, جىلدار كوشى­مەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى. رەسپۋبليكا ءۇشىن اسا قاجەتتى حا­لىق شارۋاشىلىعى جۇكتەرىن تاسىمال­داۋمەن بىرگە, وزگە ەلدەر­مەن ارا­داعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ وتىرعان استانا ستانساسىنىڭ تاريحى بۇل ايتىلعان­دارمەن استە شەكتەلمەيدى. ول الىس جانە تاياۋ شەت مەملەكەتتەرمەن اراداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ ىسىندە الدا دا باعا جەتپەس ءرول اتقاراتىن بولادى. كوشكىنباي كەنەباەۆ,  استانا قالاسى مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ جوعارى ساناتتى مۇراعاتشىسى. “اق جەلكەن”, “التىن ساندىق”, “قۇلپىناي”... جازيرالى سارىارقانىڭ قاق تورىندە قونىس تەپكەن سالتاناتتى دا ساۋلەتتى استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى, قاي­ما­نا قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينال­عا­نى اقيقات. ەگەمەن ەلدىڭ باس قالاسى بۇگىندە دامۋ بولاشاعىمىزدىڭ ءمانى, ساۋلەتى­مىز­دىڭ ءسانى, ەكونوميكامىزدىڭ لوكوموتيۆى بولىپ وتىر. كۇننەن- كۇنگە استانانىڭ ءساۋ­لەتىمەن بىرگە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق الەۋەتى دە ارتىپ كەلەدى. بۇل استانا­لىق­تاردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك ءتۇيت­كىلىنەن دە انىق بايقالادى. ەلورداداعى كوڭىلگە سەنىم مەن قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن جەتىستىكتەرمەن قاتار ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەر دە بار. سونىڭ ءبىرى سوڭعى جىلدارى قالا تۇرعىندارىن ەرەكشە الاڭداتىپ كەلە جاتقان بالاباقشالار­داعى ورىن تاپ­شىلىعى بولعاندىعى جاسىرىن ەمەس. استانانىڭ العاشقى قازىعىنان ءبۇ­گىن­گى گۇلدەنۋ داۋىرىنە دەيىن قالانىڭ دامۋ باسپالداقتارىن ءوز قولىنان وتكىزىپ كەلە جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەشىم كۇتكەن ءاربىر تۇيتكىلدى ماسەلەنى دە نازارىنان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىن استانا­دا­عى بالاباقشالار پروبلەماسى دا تول­عاندىرماي قالعان جوق. وسى ءبىر كوكەي­كەستى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بي­ىل­عى جولداۋىندا كىشكەنتاي استانالىق­تار­دىڭ مۇددەسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا “بالاپان” اتتى باعدارلامانى العاش كۇن تارتىبىنە قويعان ەدى. بولاشاق تىرەگى – ءوس­كەلەڭ ۇرپاققا قاجەتتى جاعداي جاساۋدى بارلىعىنان جوعارى قوياتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلاعاتى ارقاشان ءوزىنىڭ ماۋەلى جەمىسىن دە بەرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن “بالاپان” باعدارلاماسى دا ال­عاش­قى جەمىسىن بەرە باستادى. وعان مامىر ايىنىڭ باسىندا قا­لا­مىزدا قاتارىنان 10 بالاباقشا عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلگەندىگى تولىق دالەل بولا الادى. قازاقستان حال­قى­نىڭ بىرلىگى مەرەكەسى قارساڭىندا اشىل­عان “اق جەلكەن” بالاباقشاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, ءبۇلدىرشىن­دەر­دى زاماناۋي تاربيە ورتالىعىنىڭ تابال­دى­رىعىن اتتاۋ ساتتەرىمەن قۇتتىقتادى. “اق جەلكەن” بالاباقشاسى 240 ءبۇل­دىر­شىنگە لايىقتالعان. بۇرىن قالامىزداعى الماتى اۋدانىنىڭ اكىمدىگى ورنالاسقان بۇل عيماراتتى بالاباقشاعا لايىقتاپ قاي­تا جاساۋ ءۇشىن “جول كارتاسى” باعدار­لاماسى اياسىندا 341,8 ملن. تەڭگە قارجى جۇمسالدى. ءىشى-سىرتى بۇگىنگى زامانعى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ وزىق ۇلگى­لەرىمەن ارلەندىرىلگەن بالاباقشا عيماراتى كوز قۋانتىپ, كوڭىل مارقايتادى. “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن تاعى ءبىر زاماناۋي بالا­باقشا – “التىن ساندىق” دەپ اتالا­دى. بۇرىن “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قۇزىرىندا بولىپ كەلگەن بۇل عيماراتتى بالاباقشاعا لايىقتاپ قايتادان قۇرۋعا 403 ملن. تەڭگە اقشا جۇمسالعان. العاشقى جوبا بويىنشا مۇندا 265 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنۋگە ءتيىس بولسا, ەڭسەلى دە كەڭ عيماراتتىڭ اۋقىمى قايتا قۇرۋدان كەيىن 300 ءبۇلدىرشىندى قا­بىل­داۋعا مۇمكىندىك بەردى. بالاباقشا عيماراتىنىڭ جالپى اۋماعى 2700 شارشى مەتر. مۇندا تاربيەلەنەتىن ءاربىر بالاعا اتا-اناسى اي سايىن 4,5 مىڭ تەڭگە اقشا ءتو­لەيدى. ەگەر جەكە مەنشىك بالاباقشا­لار­دا اي سايىن ءاربىر بالاعا 30 مىڭ تەڭگە ءتو­لە­نەتىنىن ەسكەرسەك, “بالاپان” باعدار­لا­ما­سى اياسىندا بوي كوتەرگەن بالاباق­شا­لاردىڭ استانالىقتار ءۇشىن قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. استانا قالاسىنداعى جەلتوقسان كو­شەسىندەگى №40 “قۇلپىناي” بالاباقشا­سى­نىڭ جاڭا عيماراتى دا قالا ءبۇلدىرشىن­دەرىن قابىلداۋعا دايىن. بۇل عيماراتتى قايتا جابدىقتاۋعا بيۋدجەتتەن 163,4 ملن. تەڭگە قارجى جۇمسالدى. بۇل بالاباقشا 120 ورىندىق. بۇلدىرشىندەردى تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ بۇگىنگى زامانعى ۇلگىلەرىمەن تو­لىق قامتۋ ءۇشىن بالاباقشادا بارلىق جاع­داي جاسالىنعان. مۇندا بالالاردى دەنە تاربيەسىمەن قامتيتىن سپورت زالدارى, ءار ءتۇرلى ءبىلىم تانۋ بولمەلەرى جەتكىلىكتى. استانادا بالاباقشا تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار ودان ءارى جالعاسۋدا. بيىلعى جىلى تاعى دا  مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 10 بالالار مەكەمەسى پاي­دالانۋعا بەرىلمەك. ونىڭ 4-ءى قالا كۇنى مەرە­كەسىنە دەيىن, قالعان 6-ى جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى. وسىنىڭ ناتيجە­سىن­دە 2440 استانالىق ءبۇلدىرشىن بالاباق­شا­مەن قامتاماسىز ەتىلەدى. 650 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. سونداي-اق, بيىلعى جىلى پاي­دالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىنىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىنان 15 مەكتەپ جا­سىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەسى اشىلماق. تاعى ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەتىن يگىلىكتى ءىس, استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ جەكە مەنشىك بالاباقشالارعا مەملەكەتتىك سۇرانىس بەرۋ تاجىريبەسىن ومىرگە ەنگىزدى. قازىر جەكە مەنشىك مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەردە 1 مىڭ ءبۇلدىرشىن تاربيەلەۋگە جانە وقىتۋعا مەملەكەتتىك سۇرانىس بەرىلسە, قىركۇيەك ايىنان باستاپ تاعى دا 1975 ءبۇلدىرشىن تاربيەسىنە سۇرانىس جاسالىنادى. ياعني, وسى جەكە مەنشىك بالاباقشالارعا قالا بيۋدجەتىنەن ءاربىر بالاعا اي سايىن 11896 تەڭگە اۋدارىلادى. ال قالعان ءتو­لەم­اقىنى اتا-انالاردىڭ وزدەرى وتەي­تىن بولادى. مۇنداي جەڭىلدىك ءبۇلدىر­شىندەرى بالاباقشاداعى ورىنعا كەزەكتە تۇرعان وتباسىلارىنا جاسالىنادى. ەلوردا اكىمدىگى بيىلعى جىلى جال­پى سانى 2,5-3 مىڭ بۇلدىرشىنگە ار­نالعان 10 جاڭا بالاباقشا عيماراتىن سالۋدا. سونىمەن بىرگە, قالا اكىمدىگى 2011 جىلى استانادا تاعى دا 20 جاڭا بالاباقشا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءىس جۇزىنە اسىرىلا باستاعان “بالاپان” باعدارلاما­سىنىڭ اياسىندا 2 جىل ىشىندە استانا قالاسىندا بالاباقشاعا دەگەن سۇرانىس 90 پايىزعا قاناعات­تان­دىرىلماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, سۋرەتتەردە: بۇلدىرشىندەر شات­تى­عىنا تولعان جاڭا بالاباقشا عي­ماراتتارىندا. بەتتى دايىنداعان  گازەت ءتىلشىسى جىلقىباي جاعىپار ۇلى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنداي بالمۇرات.