قازاقستان • 04 قاراشا، 2022

قازاقستاننىڭ دىنارالىق ديالوگتىڭ جاھاندىق پروتسەسىنە قوسقان ۇلەسى

1509 رەت كورسەتىلدى

وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن قازاقستان استاناسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى ءوتتى.

سەزدى قورىتىندىلاي كەلە، الەمدە تۋىندايتىن ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا قازاقستاندىق تاجىريبەنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ اسا ماڭىزدى دەپ ويلايمىز.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سەزى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى ۋاقىتپەن تۇسپا تۇس كەلدى. ويتكەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋقىمدى دەموكراتيالىق، ءادىل قازاقستان قۇرۋ جولىندا كەلەلى رەفورمالاردى باستاپ،   نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى كەشەندى تۇردە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستاندا وتەتىن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋى - ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ، وڭ وزگەرىستىڭ دالەلى ىسپەتتى. 

سوڭعى جىلداردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەفورماتور رەتىندەگى نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى - بۇل جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىن بىرىزدەندىرۋ، ادام قۇقىقتارىن ساياسي جاڭعىرتۋ جانە قورعاۋ بولىپ تابىلدى. بۇل وڭىرلەردەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىن.

پرەزيدەنت توقاەۆقا حالىق سەنىمىنىڭ بەرىك تە ىزگى ەكەنى بەلگىلى. بۇل، مەنىڭ ويىمشا، 2022 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا وتەتىن پرەزيدەنت سايلاۋى بارىسىندا راستالادى.

سونىمەن قاتار «قارالى قاڭتار» وقيعاسى بارلىعىمىز ءۇشىن ماڭىزدى سىناق بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى وقيعادان كەيىنگى جاسالىپ جاتقان تۇجىرىمداما مەن رەفورمالار - ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرپىن بەردى.

بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ الدىڭعى شەبىندە -  حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ەكونوميكانى جانداندىرۋ تۇر.

بۇل باستامالار «جاڭا قازاقستان» يدەياسىنىڭ نەگىزىن جانە ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەدى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي، قازاقستان حالقى ارقاشان بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، وسىنداي قيىن كەزەڭدە ەل بىرلىگىنە بەرىك بولۋىمىز كەرەك.

بيىلعى كۇز قازاقستاندا بۇكىل ەل ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى كۇن بولىپ بەلگىلەندى.

جاقىندا عانا قازاقستان ۇلتتىق مەرەكە - رەسپۋبليكا كۇنىن اتاپ ءوتتى.  بۇل ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى كۇن، ويتكەنى ءدال وسى كۇنى 1990 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. بۇل - قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى العاشقى تاريحي قادامدارىنىڭ ءبىرى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قازاقستان بەيبىت سۇيگىش ەل رەتىندە تانىلدى. وعان دالەل، استانا - سيريا ماسەلەلەرىن رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدىڭ باستاماشىسى، يران ەنەرگەتيكالىق باعدارلاماسى مەن ونىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىنىڭ جاقتاۋشىسى بولدى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىندا. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى، اوسشك ءسامميتى، تمد  مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى، «ورتالىق ازيا – رەسەي»  ءسامميتى، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرى – بۇل تاريحي وقيعالاردىڭ بارلىعى دەرلىك  استانامىزدىڭ بىرەگەي ديالوگ الاڭ رەتىندە حالىقارالىق ءيميدجىن قالىپتاستىرۋدا.

ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن قالىپتاستىرۋدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ەرەكشە ءرول اتقارادى.

ءوزىنىڭ 20 جىلعا جۋىق تاريحىندا ول كونفەسسياارالىق جانە ورەنيەتارالىق ديالوگتىڭ جاھاندىق پروتسەسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ءوزىنىڭ تابىستى ىسىمەن ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق ارەنادا كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق، تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن نىعايتۋ بويىنشا الەمدىك قوعامداستىقتا ەرەكشە ورىن الدى. ايتا كەتۋ كەرەك، ءبىرىنشى سەزد 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى وقيعالاردان كەيىن ءوتتى. بۇكىل الەم بولىنە باستاعان كەزدە قوعامداعى راديكالدانۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. ءدال وسى ساتتە رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وسىنداي اۋقىمدى ءىس-شارا وتكىزۋ يدەياسى پايدا بولدى، ونى سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن ساياسي قايراتكەرلەر قولدادى.

2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ جانە وعان جوعارى دەڭگەيدەگى قوناقتاردىڭ كەلۋى، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىن، قر پرەزيدەنتى مەن قازاقستان حالقىنا دەگەن ۇلكەن سەنىم مەن قولداۋدىڭ ايقىن دالەلى.

اتالعان سەزگە ۆاتيكان باسشىسى ريم پاپاسى فرانتسيسك، ء«ال-ازحار» يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارعى يمامى شەيح احمەد ءال-تايەب، كاۆكاز مۇسىلماندارى باسقارماسىنىڭ توراعاسى شەيح-ۋل-يسلام اللاحشۋكيۋر پاشازادە، دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى دوكتور مۇحاممەد بەن ابدۋلكاريم ءال-يسا، III يەرۋساليم پاتريارحى تەوفيل، ماسكەۋ پاتريارحاتىنىڭ سىرتقى شىركەۋ بايلانىستارى ءبولىمىنىڭ توراعاسى ميتروپوليت ۆولوكولامسكي انتوني، قازان جانە تاتارستان ءميتروپوليتى كيريلل، ءيزرايلدىڭ باس اشكەنازي ءراۆۆينى دەۆيد لاۋ، ءيزرايلدىڭ باس سەفارديالىق ءراۆۆينى يتسحاك يوسيف، «اكشاردام» قوعامدىق كەلىسىم سالاسىنداعى قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دجايوتيندرا مۋكۋندراي داۆە، قىتاي بۋدديستەر قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تسزۋن سين، سونداي-اق اقش، ەۋروپا جانە ازيادان كەلگەن جەتەكشى ءدىني جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسقا دا دەلەگاتسيالارى قاتىستى. وسىلايشا، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىنە الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەلىنەن 100-دەن استام شەتەلدىك دەلەگاتتار قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا يسلام، حريستيان، يۋدايزم، يندۋيزم، سينتويزم، داوسيزم، بۋدديزم، باحاي، دجاينيزم وكىلدەرى بار.

VII سەزدىڭ اشىلۋى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي، قازاقستان حالقى ءتۇرلى وركەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ داستۇرلەرىن، تولەرانتتىلىق پەن اشىقتىق رۋحىن بويىنا ءسىڭىردى. سوندىقتان ول ايتقان «ارتۇرلىلىكتەگى بىرلىك» قاعيداتى قازاقستان ءۇشىن نەگىز بولدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 100-دەن استام ەتنوستىڭ وكىلدەرى رۋحاني كەلىسىمدە ءومىر سۇرۋدە. 18 كونفەسسيادان 4000-عا جۋىق ءدىني بىرلەستىكتەر ەركىن جۇمىس ىستەيدى. بۇل باعا جەتپەس بايلىق جانە قازاقستاننىڭ باستى  ارتىقشىلىعى دەپ سانايمىز. سەزدى وتكىزۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە، بۇكىل الەمدە دە ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قازاقستان ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. بارلىق الدىڭعى فورۋمداردا قابىلدانعان دەكلاراتسيالار راديكاليزمدى، زورلىق-زومبىلىقتى جانە قاقتىعىستاردى قانداي يدەيالاردى قامتىسا دا ۇنەمى ايىپتادى. قازىرگى كۇردەلى زاماندا ءدىني ليدەرلەر ءبىر ۇستەلدە وتىرىپ، بۇكىل الەمگە كەز-كەلگەن كەلىسپەۋشىلىكتەردى جەڭەتىن ىزگى نيەتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى وتە ماڭىزدى. بۇل، مەنىڭ ويىمشا، سەزدىڭ باستى ميسسياسى مەن ەرەكشەلىگى»، دەدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ەلدەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردى ەسكەرە وتىرىپ، الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە ورتاق  پاندەميادان كەيىنگى داعدارىس – قاقتىعىستاردى شەشۋدە جانە بەيبىت ديالوگقا شاقىرۋدا ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ءرولى بۇرىنعىدان دا وزەكتى.

VII سەزد بارىسىندا رۋحاني كوشباسشىلار، ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى، حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار قازىرگى الەمدەگى رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋداعى دىندەردىڭ ءرولىن، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋداعى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ  ۇلەسىن جان-جاقتى تالقىلاي الدى. سونىمەن قاتار سەزد بارىسىندا الەمدىك دىنارالىق ديالوگ پەن بەيبىتشىلىك، ەكسترەميزمگە، راديكاليزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى، ايەلدەردىڭ قازىرگى قوعامنىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇراقتى دامۋىنا قوسقان ۇلەسى، سونداي-اق ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ ايەلدىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن قولداۋداعى ءرولى تالقىلاندى.

تۇتاستاي العاندا، بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى جىلدىڭ باستى حالىقارالىق وقيعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى حالىقارالىق ساراپشىلاردان، ساياسي شولۋشىلاردان كوپتەگەن وڭ باعا الىپ، وتاندىق جانە الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – Associated Press، Reuters، France Press، Euronews جانە ت. ب. الەمنىڭ 33 ەلىنەن كەلگەن جۋرناليست وكىلدەرى  ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تانىتتى. 

الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارى VII سەزىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەكلاراتسيا قابىلداندى. وندا VII سەزگە قاتىسۋشىلار الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنداعى قاقتىعىستار مەن قانتوگىستەردى توقتاتۋعا شاقىرىپ، الەمدىك كوشباسشىلارعا جۇگىندى.

سونداي-اق سەزگە قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ گۋمانيتارلىق باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىردى.

ء«بىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وركەنيەتارالىق، دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ بەدەلدى جانە جاھاندىق ورتالىعى رەتىندەگى ءرولىن راستايمىز»، دەكلاراتسيا ماتىنىندە.

قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدىك ساياساتكەرلەردى، ساراپشىلار مەن جۋرناليستەردى ديالوگقا تارتا وتىرىپ، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ يدەيالارىن جانە حالىقارالىق اقپاراتتىق كۇن تارتىبىندەگى دەكلاراتسيانى بەلسەندى جانە دايەكتى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.

سەزدىڭ قورىتىندى قۇجاتىندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستامالارى كورىنىس تاپتى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ حالىقارالىق ارەنادا بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن اشىق مەملەكەت، جاھاندىق جانە وڭىرلىك ىستەردەگى سەنىمدى ارىپتەس رەتىندەگى ءوز ۇستانىمىن تۇراقتى تۇردە نىعايتىپ كەلەدى.

 

ب.سارسەنباەۆ،

كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • بۇگىن، 23:17

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • بۇگىن، 23:16

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 23:08

تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەردى

قازاقستان • بۇگىن، 23:07

Superpave تەحنولوگياسى ەنگىزىلەدى

قازاقستان • بۇگىن، 23:06

شىمبۇلاقتاعى شاڭعى ماۋسىمى

تۋريزم • بۇگىن، 22:52

قاسقىر

ونەر • بۇگىن، 22:50

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار