وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى جانە ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزۋ: تاريحى, ماسەلەلەرى جانە دامۋ بولاشاعى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىندا مەكتەپ باسشىلارى مەن پەداگوگتەر قاۋىمى ءدال قازىرگى جاعدايدا ءبىلىم سالاسى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي پىكىر الماستى.
ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدى ماقسات ەتكەن جيىندا ورتالىق ديرەكتورى ايگەرىم كۇدەرينوۆا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى قوعاممەن ىقپالداستىرۋداعى مەملەكەتتىك قولداۋ, ماماندار تاجىريبەسى, ادىستەمەلەر, باعدارلامالار بارىسىنا توقتالدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 460 ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە وبلىستار مەن قالالار بويىنشا: ارنايى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانى – 44, ارنايى مەكتەپ ۇيىمدارى – 99, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ كابينەتتەرى – 207, پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەستەر 88 بولسا, 13 وڭالتۋ مەن 9 اۋتيزم ورتالىعى بار.
پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا كەشەندى دياگنوستيكا جاساۋ جانە وڭالتۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءاليا ەرسارينا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتەتىن وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ, تۇزەتۋ كابينەتتەرىنىڭ, ارنايى جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پسيحولوگتەرىنە ارنالعان ء«اۋتيزمى بار بالالارعا ارنالعان ارنايى دامىتۋ» باعدارلاماسى جايىندا ايتتى. ساراپشى باعدارلاما اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعىنا بايلانىستى قولعا الىنعانىن جەتكىزدى. بالالاردى جالپى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە قوسۋعا دايارلاۋدى ماقسات ەتەتىن باعدارلاما ەڭ الدىمەن ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ قوعاممەن قارىم-قاتىناسىنا جانە الەۋمەتتىك ءوزارا ارەكەتكە باۋلۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانى ازىرلەۋ كەزىندە ماماندار زاماناۋي ادىسنامالىق تاسىلدەرگە جۇگىنىپ, اۋتيست بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ بويىنشا ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى, اۆتورلىق باعدارلامالاردى باسشىلىققا الىپ وتىر. بىلتىرعى دەرەكتەر بويىنشا اۋتيزم بەلگىلەرى 8 796 بالادان انىقتالعان.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا «ونتوگەنەز بارىسىندا انا ءتىلى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى» مونوگرافياسىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. ارنايى جانە ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الماگۇل سەيسەنوۆا اتالعان ەڭبەكتە قازاق ءتىلدى بالالاردىڭ سويلەۋ ءتىلى ونتوگەنەزىنىڭ لينگۆيستيكالىق جانە پسيحولوگيالىق نەگىزدەرىنىڭ باسشىلىققا الىنعانىن جەتكىزدى. زەرتتەۋ ەڭبەكتە ەرتە جانە مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى, بالا ءتىلىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى, انا ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىنىڭ ونتوگەنەز بارىسىندا قالىپتاسۋى, بالا ءتىلىنىڭ شىعۋى, فونەماتيكالىق ەستۋىنىڭ دامۋى, ءسوزدىڭ بۋىندىق قۇرامىن مەڭگەرۋى, ەرتە جاستاعى بالالاردىڭ سوزدىك قورىنىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالانىڭ سوزدىك قورىنىڭ دامۋى جانە سويلەۋ ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىمىن مەڭگەرۋدىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرى وسى ەڭبەكتە كورىنىس تاپقان. ا.سەيسەنوۆا, سونداي-اق بالالاردىڭ ەرتە جاستان دامۋىندا قانداي ەرەكشەلىكتەر بار, سوعان بايلانىستى قانداي جاعدايلارعا نازار اۋدارۋ قاجەت, بالانىڭ ءتىلى قالاي دامىپ جەتىلەدى, مىنە, وسى ماسەلەلەر قازىرگى تاڭدا ماماندار نازار اۋداراتىن باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرى ەلىمىزدە دامۋىندا ءتۇرلى كەدەرگىلەر كەزدەسەتىن بالالار سانىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا بايلانىستى قولعا الىنىپ وتىر. ماماننىڭ ايتۋىنشا, قالىپتى جاعدايدا بالالاردىڭ ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن بەلگىلەپ المايىنشا, قانداي كەدەرگىلەر بار ەكەنىن انىقتاۋ قيىنعا سوعادى. اتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنا الماتى, استانا, تالدىقورعان, تاراز قالالارىمەن قاتار تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا 6 ايدان باستاپ 6 جاسقا دەيىنگى ءتىلى قازاقشا شىققان 500 بالا قامتىلىپ, ءۇي جاعدايىندا تاربيەلەنىپ جاتقان ءارى ەندى عانا سويلەي باستاعان بالالاردىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى نازارعا الىندى.
وسى ورايدا ا.سەيسەنوۆا «e-Ymdau» ىمداۋ ءتىلى سوزدىگىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى. حالىقارالىق ستاندارتقا سۇيەنىپ, ەستۋ قابىلەتىندە بۇزىلىسى بار بالالاردىڭ ىمداۋ ارقىلى ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ قولعا الىنعان سوزدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە نەگىزگى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن, وقۋ ماتەريالىن يگەرۋ پروتسەسىندە ىمداۋ ءتىلىن پايدالاناتىن سۋردواۋدارماشىلارعا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارىنا جانە كۇندەلىكتى ومىردە ىمداۋ ءتىلىن پايدالاناتىن ەستىمەيتىن ازاماتتارعا ارنالعان.
– بۇگىندە اتا-انالاردىڭ ءوز قالاۋلارى بويىنشا بالالارىن ينكليۋزيۆتى ورتاعا بەرۋگە تىرىسىپ جاتقانى قۋانتادى. ويتكەنى ورتاعا بەيىمدەلگەن بالادا ىلگەرىلەۋ بار, تولەرانتتىلىعى, قابىلداۋى, تۇسىنىگى داميدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا ينكليۋزيۆتى ورتانى دامىتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋگە بايلانىستى جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ مۇعالىمدەرى ءۇشىن ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. اسىرەسە اۋتيستىك سپەكترى بار بالالارعا قاتىستى كوپتەگەن جۇمىس ىسكە اسىپ, اقپارات بەرۋ, جۇمىس ىستەۋ ادىستەمەلەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى. كەدەرگىسىز ورتانى قالىپتاستىرۋدا ارنايى پەداگوگتەردىڭ, لوگوپەدتەر, رەسۋرستىق ورتالىقتار ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلى قاجەت, – دەدى ول.
الماتى
