قايراتكەر قالامىندا – قازاق تاعدىرى

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پۋبلي­تسيستيكاسى قارقارالى پەتيتسياسىنان كەيىن اراعا بىرنەشە جىل سالىپ كورىنە باستادى. 1905 جىلدىڭ ءدۇمپۋى باسىلىپ, دۇربەلەڭ ءسال سايابىرسىعان تۇستا مەرزىم­دى باسىلىمداردا اقاڭنىڭ ماقالالارى ­پايدا بولدى. پەتيتسيادان كەيىن قۋدالاۋ­عا تۇسكەن احمەت سەمەي تۇرمەسىنە جابىلىپ, اباقتىنىڭ ازابىن تارتتى. ءتىپتى تۇرمەدەن شىققان سوڭ جەر اۋدارىلىپ, ورىنبورعا قونىستاندى. پاتشا بيلىگى الاش قايراتكەرىن وسىلاي تۇساۋدا ۇستاعىسى كەلگەنىمەن سوڭى ناتيجەسىز اياقتالدى. اقاڭ ورىنبوردا جاڭا ورتا­عا كىردى. از ۋاقىتتا يگى جاقسىلارمەن «قازاق» گازەتىن اشۋدى ۇيىمداستىرىپ, 1913 جىلى باسىلىمنىڭ العاشقى سانىن شىعارىپ ۇلگەردى. ۇلت قايراتكەرى دۇر­كىن-دۇركىن كوسەمسوز جازىپ, ءوزىنىڭ ءاۋ باس­تاعى ماقساتىن ورىنداۋعا كىرىستى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى الدىمەن سوت ماسەلەسىنە كوبىرەك ءۇڭىلدى. ويتكەنى قا­زاقتىڭ اراسىنداعى داۋ-دامايدىڭ نەگىزى وسى سوت ىسىنەن تۇتانىپ جاتاتىن. ماسەلەن, 1911 جىلى جازىلعان «تاعى دا نارودنىي سوت حاقىندا» اتتى ماقالادا قازاقتىڭ ساياسي ساۋاتىنىڭ تومەندىگى ءسوز بولادى. «نارودنىي سوت جوعالسا يا ونىڭ قۋاتى كەمىسە, تالاس كەمىر ەدى دەگەن ءسوزدى وقىپ, مەن ءوز ويىمدى ايتىپ وتكىم كەلەدى. مەنىڭ بايقاۋىمشا, سايلاۋدىڭ قازاققا بالە بولىپ جۇرگەن سەبەبى نارودنىي سوتقا بەرگەن قۋاتتىڭ مولدىعى ەمەس, حالىقتىڭ ساي­لاۋدى سايلاۋ دەپ ۇقپاعاندىعى», دەپ باستالادى ماقالانىڭ كىرىسپەسى. اقاڭ الدىمەن حالىق سوتىن قۇرۋدىڭ كەمشىلىگى­نە نەمەسە ارتىقشىلىعىنا توقتالماس بۇرىن قازاقتاردىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە, سوتتى قالاي قابىلدايتىندىعىنا كوڭىل بولەدى. سونىمەن بىرگە ءدال وسى جازبادا سايلاۋدىڭ ءمان-ماڭىزى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تۇسىندىرىلەدى.

احمەتتىڭ ايتۋىنشا, حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاقتار سايلاۋدى جەڭىس پەن جەڭىلىستەن تۇراتىن تالاس دەپ ۇققان. اۆتور دەموكراتياسى دامىعان ەلدەردى العا تارتا وتىرىپ, سايلاۋدىڭ ەرەگىس, تالاس-تارتىس ەمەس ەكەندىگىن, ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعى بارىن, سول ارقىلى بەيبىت جولمەن باسقارۋ جۇيەسىندە جاڭا كادرلار ءوز رەتىمەن اۋىسىپ, جۇمىس ءارى قاراي بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن جالعاسا بەرەتىنىن ايتادى. «سايلاۋدى سايلاۋ دەپ بىلسە, پايداسىنا باسپاي, زارارىنا نەگە جۇگىرسىن؟ زارارىن ءبىلىپ تۇرسا, حايۋان دا جولامايدى. قازاق حايۋان قۇرلى جوق پا؟ سايلاۋدى سايلاۋ ماعىناسىندا تۇتىنبايدى دا قازاقتار: «سايلاۋ بالە بولدى», دەيدى. سايلاۋ راس بالە بولسا, ءبىلىمدى, ونەرلى حالىقتار ءىسىنىڭ بارىنە باسىنان باستاپ اياعىنا شەيىن نەگە سايلاۋ كىرگىزدى؟» دەپ جازادى اقاڭ. اۆتور ءارى قاراي اۋىلناي سايلاۋىنداعى حالىقتىڭ ساۋاتسىزدىعىنا كۇيىنەدى. زورلىقشىل بولىستاردى, وداقشىل ادامداردى سىنايدى. «نارودنىي سوتتان قۇتقار» دەپ بيلىككە شاعىمدانعاندارعا باسۋ ايتىپ, بۇل قازاقتىڭ داستۇرىنە ساي دالا عۇرپىمەن ايتىلاتىن ۇكىم ەكەندىگىن ءسوز ەتەدى. حالىقتى ءار نارسەگە شاعىمدانباس بۇرىن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تەكسەرىپ, ءبىلىم جيناۋعا, سول ارقىلى زالال مەن پايدانى اجىراتا بىلۋگە ۇندەيدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ وكپەسى» دەگەن ماقالاسىندا ناداندىق, قام-قارەكەتسىزدىك ماسەلەسى ءسوز بولسا, «قازاق ءھام ءتورتىنشى دۋما», «قازاق جەرىن الۋ تۋراسىنداعى نيزام», «جەر جالداۋ جايىنان», «كوشپەلى ءھام وتىرىقشى نورما», «زەمستۆو» تاقىرىپتارىمەن شىققان ماتەريالداردا جەر, شارۋاشىلىق, تۇرمىس-سالت, زاڭ سالاسىنداعى كەمشىن تۇستار ايتىلادى. ارينە, مۇنداي باعىتتا ماقالالار دايىنداۋ ءۇشىن ىزدەنىس قاجەت. قازاق عىلىمى, مادەنيەتى مەن ونەرى ءالى قاعازعا قاتتالىپ, جۇيەلەنبەي تۇرعان شاقتا بۇل جۇمىس تىپتەن بىرنەشە ەسەگە اۋىرلايتىنى ءسوزسىز. اقاڭ ولەڭ مەن جىر-تەرمەشىلىكتى بىلاي قويىپ, جاراتىلىستانۋ باعىتىندا دا كوپ وقىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ وتىردى. ورىس تىلىندەگى مول اقپارمەن ءبولىسىپ, قازاق حالقىنا ىڭعايلى ءادىس-تاسىلدەردى, جاڭاشىلدىقتاردى جاپپاي جاريالادى. حالىقتىڭ كوزىن اشۋ, ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ جولىندا بارىنشا تۇسىنىكتى ءارى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋگە تىرىستى.

«دۇنيەدە ەرگە تەڭدىك, كەمگە كەڭدىك, ازدى كوپكە تەڭگەرەتىن عىلىم مەن ونەردى, ەلسىزدى ەلدىگە تەڭگەرەتىن, جوقتى بارعا تەڭگەرەتىن عىلىم مەن ونەردى كەرەك قىلاتىن قازاق از. تەڭدىككە قالاي قولى جەتسىن؟ قاتەرلى جەردە قاپەرسىز وتىردىق. وزىمىزگە وكپەلەمەسەك, وزگەگە وكپەلەر بەت جوق», دەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى. اقاڭنىڭ 1911-1913 جىلدار ارالىعىندا جازعان ماقالالارىنىڭ دەنى «ايقاپ» جۋرنالىندا جارىق كورگەن. ال 1913-1918 جىلدارى جازىلعان ماتەريالدار ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن ايگىلى «قازاق» گازەتىندە باسىلدى.الاش پەرزەنتى ناداندىق, وقۋ-ءبىلىم, عىلىم مەن ونەرگە دەگەن ىقىلاستىڭ جوقتىعىن زەرتتەي كەلە, مۇنىڭ ءبارى جالقاۋلىق, بەيقامدىق, سالعىرتتىق دەگەن وي تۇيەدى. كوشپەلى ءھام وتىرىقشى نورما جايىندا جازعان ماقالاسىندا اقاڭ: «قازاقتىڭ باس ادامدارى! اۋەلى, سىزدەر اداسپاڭىزدار, اداسپاس ءۇشىن اقىلدا­سىپ, ويلانىپ, ىنتىماقپەن ءىس ەتىڭدەر! ەكىن­شى, قازاقتىڭ بايلارى, كۇشتىلەرى! جار­لى-جاقىباي, ناشارلارىڭدى جەرمەن تەڭگەرىڭدەر! ءبىر اساۋعا دا بولسا قۇلدىق دەيتىندەر كوبىنەسە سولاردان بولادى. ءۇشىنشى, الاشقا اتى شىققان ادامدار! كوسەمدىكتەرىڭدى اداسپاي, ءتۇزۋ ىستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى. ارتتارىڭنان ەرگەندەردىڭ وبال-ساۋابىنا سىزدەر قالاسىزدار!», دەپ قورىتىندىلاپ, وتىرىقشىلىقتىڭ, جەردى ءتيىمدى يگەرۋدىڭ پايداسىن سالىس­تىرمالى تۇردە تالداپ شىعادى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باسىلىم بەتتەرىندە ءجيى كوتەرگەن كەلەسى تاقىرىبى – قارجى جۇيەسى. ارينە, بۇل ماسەلەنى ءتۇسىنۋ دە حالىققا وڭاي تيگەن جوق. عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلگەن قازاق حالقى قاراجات ۇستاۋدىڭ جانە ونى ۇنەمدەي ءبىلۋدىڭ تەتىكتەرىن مەڭگەرمەگەن ەدى. اقاڭ جازبالارىنان بايقاعانىمىزداي, سول زاماندا قازاق دالاسىندا قارىزعا نەسيە بەرۋ ءادىسى بولعان. ونى الاش كوسەمى «ۋاق قارىز» دەپ اتاعان. ۋاق قارىز بەرەتىن سەرىكتەستىكتەر تۋرالى ءسوز قوزعاعان اقاڭ ونىڭ قۇرۋ جايىنان دا مالىمەت ۇسى­نادى. ۋاق قارىز مەكەمەسىن جاساقتاۋ ءۇشىن كەمىندە 20-30 ادام قاجەت, جاسى 21 جاستان تومەن بولماۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە ۋاق قارىز جۇمىسىندا ىستەيتىن ادام ەكىباستان اقشاعا, دۇنيەگە قىزىقپاۋعا ءتيىس. ۋاق قارىزدى كىمدەر سۇراي الاتىنى دا ماقالادا انىق كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, قازاق دالاسىنا جاڭادان ەنگەن ميكروكرەديت جۇيەسى, وعان قويىلاتىن باستى تالاپتار جايلى العاشقى زەرتتەۋ ماقالا دا اقاڭا تيەسىلى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اۋىل شارۋا­شىلىعى, ونىڭ ىشىندە, ەگىن ەگۋدىڭ تيىم­دىلىگىنە عىلىمي تۇرعىدا العاش تال­داۋ جاساعان عالىمداردىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. وعان 1913 جىلى جا­زىلعان «ەگىن ەگۋ», «شارۋا جايىنان» دەگەن زەرتتەۋلەرى دالەل. ماقالا اۆتورى ەگىن ەگۋدىڭ قۇپيالارىن ءتۇسىندى­رىپ قانا قويماي, ورىستار مەن قازاقتار­­دىڭ شارۋاعا ەپتىلىگىن دە ساراپتاپ وتەدى. ەگەتىن تۇقىم ساپاسى, قۇنارلى توپىراق, جەر جىرتۋ, ارام شوپتەردەن تازالاۋ, تىرمالاۋ جۇمىستارىنان مول اقپار بەرگەن اقاڭ ماتەريال سوڭىن: «قازاقتارمەن ق­اتار ەككەن ورىس ەگىندەرى كوبىنەسە قازاق ەگىن­­دەرىنەن جاقسى شىعادى. ول, اۋەلى, ورىس­تاردىڭ قازاقتاردان گورى ەگىن جاقسى شى­عاتىن شارتتارىن ارتىق بىلگەندىگى­نەن, ەكىنشى, ول شارتتارىن قازاقتاردان گورى كوبىرەك ورنىنا كەلتىرىپ ەككەندىگى­نەن», دەپ قورىتىندىلايدى. بۇدان كەيىنگى جازبالاردا دا مال ءوسىرۋ مەن ەگىن ەگۋ جايىنان كەرەك كەڭەستەر ۇسىنىلادى. احمەت­تىڭ ايتۋىنشا, قازاق اتام زاماننان مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا دا, ونىڭ قىر-سىرىن تولىق مەڭگەرمەگەن. ەگەر مال جاياتىن جەرى تار, ەگىن ەگەتىن القابى از بولسا, قازاق تىعىرىققا تىرەلەر ەدى. سوندىقتان قازاقتار ءوز اتاكاسىبى جايلى دا تولىق مالىمەت بىلەدى دەۋ بەكەرشى­لىك. وسىنداي وي وربىتكەن اۆتور ەگىن ەگۋ, مال باعۋ جايىن عىلىمي تۇرعىدان بايانداپ, ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ, توپى­راقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋ تۋراسىندا تىڭ مالىمەتتەرمەن بولىسەدى.

الاش قايراتكەرى جازعان ماقالالار­دىڭ ىشىندە مەديتسينا ماسەلەسىنىڭ ءجونى بولەك. بارشاعا ءمالىم, قازاق دالاسىندا ءار جىلدارى ميلليونداعان ادام ءتۇر­لى اۋرۋدان ءولىپ كەتىپ وتىرعان. وعان ساني­تار­لىق تالاپتىڭ جوقتىعى, ادام كوپ جينا­لاتىن جەرگە بارۋ, جاپپاي اۋرۋ تارالعان ايماقتى وقشاۋلاماۋ سەبەپ بولعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلى «اۋرۋ جا­يىنان» دەگەن شاعىن ماقالاسىندا بۇگىن­دە دە وزەكتىلىگىن جويماعان كەڭەس­تە­رىن العا تارتادى. جاقسى دارىگەردى قاي­دان تاپقان ءجون؟ جىلدار بويى ما­زا­­لايتىن دەرتتەن قالاي ارىلا الامىز؟ اۋرۋ ادامعا قايدان جابىسادى؟ حح عاسىردىڭ باس كەزىندە اقاڭ قىزمەت ات­قار­عان «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا وسى توڭىرەكتە ساۋال كوپ جولدانعان. گازەت قىزمەتكەرى ءبىرىنشى بايلىق دەنساۋلىق ەكەنىن ايتا كەلىپ, ادام اعزاسىنداعى ميك­روب ب ۇلىنشىلىگى تۋرالى ءسوز قوزعايدى. «اۋرۋ جابىسقا­نى­نا كوپ جىل بولىپ ەسكىرسە, ونى ەمدەۋگە دە كوپ ۋاقىت كەرەك, دەپ جازدى ا.بايتۇرسىن ۇلى. – كوپ ەمدەتۋگە قازاقتىڭ كوبى توزبەيدى. ءتاۋىر بولا باس­تاسا, جازىلعانداي كورىپ, ەمدەتۋدەن قاشادى. ەمدەۋ توقتاعان سوڭ, جەڭىلىپ, السىرەپ كەلە جاتقان اۋرۋ قايتادان كۇ­شەيەدى. قازاقتىڭ كوبى نەشە جىلدان بەرى ورنىعىپ, بويعا سىڭگەن اۋرۋعا بىرەر ساۋىت ءدارى الىپ, تۇتىنىپ, سونىمەن اۋرۋ جازىلا قويمادى دەيدى. ولاي دەيتىن­دەرى اۋرۋدىڭ ءمانىسىن بىلمەگەندىكتەن». بۇل جەردە تەك اۋىرعان ادامداردىڭ كىناسى عانا ەمەس, ساۋاتسىز دارىگەرلەر ماسەلەسى دە ايتىلادى. قازاق دالاسىندا دارىگەرلەردىڭ جوقتىعى, ەسەسىنە, ەمشى­لەردىڭ كوپتىگى دە اڭگىمە وزەگىنە اينالادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەديتسينا سالاسى دامىعانشا, جاقسى ەمشىلەرگە قارالىپ, ۋاقتىلى كۇتىنگەن ءجون دەپ ەسەپ­تەيدى. گازەت ارقىلى ەل ىشىندەگى وزەكتى تاقىرىپتارعا دەن قويعان اۆتور مەدي­تسي­نا ماماندارىن سويلەتىپ, سولاردىڭ ۇسى­نىس-كەڭەستەرىن دە جاريالاپ وتىرعان. حا­لىق اراسىندا دەنساۋلىقتى كۇتۋ, اۋرۋ­دان ساقتانۋ, دەرتتى دەر كەزىندە ەمدەۋ شا­را­لارىن تۇسىندىرەتىن قاعاز كىتاپشالار ­تاراتۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى.

اقاڭ 1914 جىلى باستالعان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى ءجيى جازعان. «سوعىسۋشى پاتشالار» دەگەن ماقالادا رەسەي پاتشالىعى قاتىسىپ جاتقان قاقتى­عىستىڭ سەبەپ-سالدارى, وتتىڭ قايدان تۇتانعانى, قارسى تاراپتىڭ كىمدەر ەكەنى تۇسىندىرىلەدى. «بۇل كۇندەگى حالىق قانشا عىلىمدى, ونەرلى, ءبىلىمدى, مەيىرىمدى دەسەك تە, اتالارىنان ۇزاپ كەتە العان جوق», دەپ جازعان اقاڭ ءارى قاراي سوعىسىپ جات­قان پاتشالىقتارعا توقتالادى. كەلەسى ماقا­لاسىندا سوعىستاعى اسكەر, قارۋ-جا­راق, كەمەلەر, قولباسشىلىق تۋرالى اڭگى­مە قوزعايدى. اقاڭ قازىرگى اسكەري ۇشاق­تاردى اسپان كەمەلەرى دەپ اتاعان. ءتىپتى سو­عىستا قولدانىلعان ءاربىر قارۋعا جەكە­لەي سيپاتتاما بەرىپ, قانشا وق شىعا­را­تىنى, زەڭبىرەكتىڭ كۇش-قۋاتى, وقتىڭ ەك­پى­نى قانداي ەكەندىگىنە دەيىن دەرەكتەر كەلتىرەدى.

بۇل جولى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ايقاپ», «قازاق», «ۋاقىت» سياقتى سول زاماننىڭ ىرگەلى باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن كوسەمسوزدەرىنە شولۋ جاسادىق. اقاڭ­نىڭ اتى اتالعان كوسەمسوزدەرى – تەك ءبىر پاراسى عانا. ونىڭ ءار جىلدارى جاز­عان جانە زامانا جايلى, قوعام تىنى­سى تۋرالى ءوز ۋاقىتىندا ءۇن قاتقان ماقا­لالارىن توپتاستىرساق, بىرنەشە كىتاپقا جۇك بولارلىق تالداۋلار شىعار ەدى.

اقاڭنىڭ كوسەمسوزدەرىنە كوز جۇ­گىرت­كەن ادام ونىڭ جۋرناليستيكادا­عى ايقىن قولتاڭباسىن اينىتپاي تانيدى, شە­بەر­لىگىنە, گازەت تالابىنا ساي تالداۋ ەڭبەكتەرىنە سۇيسىنەدى. اقاڭنىڭ ءبى­لىم, وقىتۋ, مەكتەپ جايىندا جازعان ما­قا­لالارىن ءبىر-ءبىر عىلىمي ەڭبەك دەپ اتا­ساق تا جاراسادى. از سوزبەن اۋقىمدى تاقى­رىپتاردى اشىپ تالدايتىن احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق شە­بەر­لىگى گازەت ارقىلى تۇراقتى وقىر­مان اۋدي­تورياسىن قالىپتاستىردى. اقاڭ­دى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن,  پىكىرلەس­كىسى كەلەتىن ادامدار قاتارى كوبەيدى. ونىڭ ­پۋبليتسيستيكاسى بارلىق سالا­نى قام­تىدى. ءبىر ءوزى عىلىمنىڭ بىرنەشە باعىتىن مەڭگەرىپ, ۋاقىتىندا ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتەر قىزىقتى دەرەكتەر جاريالاي ءبىلدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ گازەت ارقىلى تاراپ جاتقان ءۇنى ونى قايرات­كەرلىكتىڭ بيىك دارەجەسىنە كوتەردى. ۇلان-عايىر اتىراپتا كوشىپ-قونعان قازاق تۇگەل دەرلىك اقاڭدى ەرەكشە قۇرمەت تۇتتى.

قۋانىش تۇنعاتار,

جۋرناليست

الماتى وبلىسى