كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
جوعارعى كەڭەسكە 360 دەپۋتات سايلاندى. ارالارىندا 7 اكادەميك, 48 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى, 11 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جانە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولسا, 23 دەپۋتات كسرو جانە قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدى. س.نۇرماعامبەتوۆ, ءو.جانىبەكوۆ, س.تاكەجانوۆ, ز.تامشىباەۆا, ا.ابدۋلين, ش.ەسەنوۆ, س.زيمانوۆ, م.قوزىباەۆ, ع.قاليەۆ, ج.ءابدىلدين, ءو.جولداسبەكوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ش.مۇرتازا, ك.سمايىلوۆ, م.شاحانوۆ, ب.قىدىربەك ۇلى, ا.جۇمادىلداەۆ سىندى ەلىمىزدىڭ قايراتكەر ۇل-قىزدارى, عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ تانىمال تۇلعالارى بولدى.
ءبىرىنشى سەسسيانىڭ العاشقى كۇنىندەگى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە جاڭا ماسەلە – قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتىن تاعايىنداۋ ەنگىزىلىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ءا.نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى.
مەن جوعارعى كەڭەستە ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى و.سابدەنوۆ توراعالىق ەتكەن عىلىم مەن حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولدىم. كوميتەتتە زاڭ جوبالارىمەن قاتار, عىلىم-بىلىمگە قاتىستى ءتۇرلى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, ءبىلىم ءمينيسترى ش.شاياحمەتوۆتىڭ ەسەبى ءجيى تىڭدالاتىن. وسى جىلدارى اشىلعانىنا ون شاقتى جىل بولعان اقتاۋداعى (ول كەزدە شەۆچەنكو) «قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جالپى تەحنيكالىق فاكۋلتەتى» دەپ اتالاتىن وقۋ ورنىن ينستيتۋت فيليالى دەڭگەيىندە قۇرۋ تۋرالى تالاپ قويدىم. ءبىراز تالقىلاۋدان سوڭ الدىمەن فيليال اشىلىپ, كەيىن گۋرەۆ پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيليالى كەلىپ, كەيىن ەكى فيليال بىرىگىپ ۋنيۆەرسيتەت بولىپ ىرىلەندى. قازىرگى اقتاۋ قالاسىنداعى ىرگەلى وقۋ ورنى, تالاي جاس ماماننىڭ بىرنەشە ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الىپ, مامان بولىپ شىعۋىنا, ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتۋىنە جولداما بەرەتىن ءبىلىم ورداسى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن ەدى.
جوعارعى كەڭەستە 1988 جىلى جابىلىپ قالعان ماڭعىستاۋ وبلىسىن قايتا قۇرۋ تۋرالى باستامامىز دا قولداۋ تاۋىپ, سايلاۋشىلاردىڭ دەپۋتاتتارعا بەرگەن باستى امانات-تاپسىرماسى 1990 جىلى 17 تامىزدا ورىندالدى. وسى كۇنى «قازاق كسر-ءنىڭ قۇرامىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى» جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى ە.اسانباەۆ قول قويعان قاۋلى شىقتى. ەل-جۇرت, بەلسەندىلەر مەن ارداگەرلەر كەڭەس وداعى كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-بابىنا سايكەس وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ءا.كەكىلباەۆتى ۇسىندى, الايدا وبلىس باسشىلىعىنىڭ تىزگىنى ف.نوۆيكوۆكە بۇيىردى.
دەپۋتات رەتىندە قات-قابات جۇمىس ىشىندە ءجۇرىپ 1990 جىلى وزگەرىستەر كەزەڭىنە كەلدىك. وسى جىلى مامىر ايىنا دەيىن بالتىق بويى ەلدەرى مەن ارمەنيا وداق قۇرامىنان شىعىپ, ازەربايجان مەن گرۋزيا ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريالادى. قازاقستان مەن قىرعىزستاننان باسقا رەسپۋبليكالار ماۋسىم-تامىز ايلارىندا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداپ ۇلگەردى. ءبىز قازاقستاندا پرەزيدەنت سايلاعاننان كەيىن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى ازىرلەۋگە كىرىستىك. قازان ايىندا دەكلاراتسيا جوباسىن كوميتەتتەردە تالقىلاۋ باستالدى. بالاما جوبالار ۇسىنعاندار بولدى. تالقىلاۋ ۇلكەن پىكىرتالاسپەن, وتە قىزۋ ءجۇردى. ول ورىندى دا ەدى, ويتكەنى دەكلاراتسيا بولاشاق كونستيتۋتسيامىزدىڭ نەگىزىنە اينالعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش زاڭ اكتىسى ەدى. وسىلايشا 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ءسويتىپ, قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالاۋ قازاقستان ءۇشىن ءوز دامۋىنىڭ جولىن دەربەس انىقتاۋ مۇمكىندىگىن اشتى, سونىمەن قاتار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەرەكتىگى ايقىن بولدى. وسى جىلى 15 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەستىڭ قاۋلىسىمەن ونىڭ توراعاسى باسشىلىق ەتكەن 35 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. وسى جىل تولىقتاي بولاشاق كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمدامالىق ەرەجەلەرىن ايقىنداۋعا كەتتى. 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ بەكىتىلدى.
1991 جىلعى 16 قازاندا ە.اسانباەۆ قازاق كسر-ءى ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالىپ, جوعارعى كەڭەس توراعاسى بولىپ س.ءابدىلدين سايلاندى. سەسسيادا «قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاق كسر-ءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ تۋرالى زاڭ, 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. سان-ساپات جۇمىستار تولقىنى تۇنشىقتىرعان سول الاساپىران كەزدە س.ءابدىلدين مەنى 25 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندادى.
مەنىڭ ەنشىمە جوعارعى كەڭەستىڭ بارلىق شارۋاشىلىق جاعىن, ونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, دەپۋتاتتاردىڭ كەلىپ-كەتۋىنە, جۇمىس ىستەۋىنە, ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن دەمالۋىنا, الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءتيىستى بولدى, ال قىزمەتتىك مىندەتىمە ۇلتتىق بانك جۇمىسىن قاداعالاۋ, كونستيتۋتسيالىق سوت, قازاق كسر جوعارعى سوتى, قازاق كسر-ءى جوعارعى تورەلىك سوتىنىڭ, قازاق كسر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ بيۋدجەتىن, ءتيىستى قارجى قۇرىلىمدارىنان كەيىن قاراپ, كەڭەس تورالقاسىنا ۇسىنۋىم ەندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قارجى داعدارىسى, قولدانىستاعى رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە كۇن سايىن وزگەرىس ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتەتىن.
1990 جىلى 15 جەلتوقساندا «قازاق سسر-داعى مەنشىك تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋىمىز – رەسپۋبليكا قاراماعىنداعى زاڭدىلىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ساتىسى بولدى. وسى اكتىدە قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحىنىڭ ىشىندە مەنشىكتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇقىق ۇعىمدارى بەكىتىلدى. زاڭنىڭ ءوزى زاڭ اكتىلەرىنىڭ بىرقاتارىنىڭ دامۋى ءۇشىن بازاعا اينالدى. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز دامۋدىڭ نارىقتىق ەكونوميكالىق جولىنا باعىت السا, كاسىپكەرلىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى نارىقتىڭ نەگىزى ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى 1992 جىلعى 4 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى «جەكە كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ جانە قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. وسى زاڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن قورعاۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرى مەن ادىستەرىن بەلگىلەيدى, مەملەكەتتىڭ جەكە كاسىپكەرلىككە تىكەلەي ارالاسۋدان باس تارتۋ ساياساتىن, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بارىنشا ەركىندىگىن, كوممەرتسيالىق قۇپيانىڭ قورعالۋىن جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىعىن باياندى ەتەدى. ءسويتىپ, ازاماتتاردىڭ جانە مەملەكەتتىك ەمەس زاڭدى تۇلعالاردىڭ وزدەرىنىڭ جەكەمەنشىگىنە نەگىزدەلگەن, تاۋەكەلمەن جانە م ۇلىكتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلاتىن, تابىس تابۋعا ارنالعان باستاماشىلىق قىزمەتكە جول اشىلدى. قازىرگى ەلىمىزدە كەڭ ورىن الىپ, ەل ەكونوميكاسىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ وتىرعان شاعىن, ورتا, ۇلكەن بيزنەستىڭ العاشقى قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى.
ءار سالانىڭ تاجىريبەلى جۇيرىكتەرىنەن, ەلگە تانىمال تۇلعالاردان قۇرالعان جوعارعى كەڭەس ءوز قىزمەتىن جوعارى كاسىبي شەبەرلىكپەن اتقاردى. سالالارعا قاتىستى كولەمدى, كەشەندى, مازمۇندى-ماعىنالى زاڭدار قابىلداندى, ەل ىشىندە ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, شەتەلدىك ساپارلار بولدى. مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ, ەل بولىپ كەتۋىنە عانا نەگىزدەلگەن ماڭىزدى قادامدار بولاتىن. مەن وسى اسا جاۋاپتى كەزەڭدە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۋىعىن قاداۋشىلار قاتارىندا بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن.
بيىل پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ قايتا بەلگىلەندى. دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىز بۇل كۇنگە قانداي قاجىرلى ەڭبەكتەرمەن, ۇلكەن سەنىممەن جەتكەن ەدىك, ول كەزدەر سول قالپىندا كوز الدىمدا. كۇن-ءتۇن دەمەي, ۋاقىتپەن ساناسپاي يىق تىرەستىرىپ, ۇزەڭگى قاعىستىرا قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردىڭ بۇگىندە قاتارى سيرەپ بارادى. سوندىقتان رەسپۋبليكا كۇنى – مەملەكەت تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى, ايتۋلى مەرەكە, بۇل كۇندە قانشاما ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىلىم-بىلىگى, قاجىر-قايراتى, ماڭداي تەرى مەن ۇلتجاندى پەيىلى جاتىر.
قايتا ورالعان رەسپۋبليكا كۇنى قۇتتى بولسىن!
قايروللا ەرەجەپوۆ,
جوعارعى كەڭەستىڭ XII شاقىرىلىمى دەپۋتاتى,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
