بۇل تەڭدەسسىز كورسەتكىش تەك قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, ەگىنشىلىكپەن, اسىرەسە كۇرىش ەگۋمەن اينالىساتىن دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ديقاندارىن تاڭ قالدىردى. ول كەزدە ءوندىرىس وشاقتارى جوق, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن سىر ءوڭىرىنىڭ اتى دا بىردەن رەسپۋبليكاعا تانىمال بولدى. بۇل ءوڭىر تاريحىن سىرداريا وزەنىمەن تاعدىرلاس قىلعان سىر ديقاندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ كەرەمەت جەمىسى ەدى. سول كەزدەگى ءاربىر ۇجىمشار مۇشەسىنىڭ ەڭبەگى, بۇگىنگى ولشەممەن العاندا, ەرلىكپەن پارا-پار بولاتىن.
«ەڭبەك – الەمنىڭ ءامىرشىسى» بولسا, ىبىراي باستاعان سىر ديقاندارى سول ەڭبەكتىڭ قوجاسىنداي-تىن. بەلگىلى جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «ىبىراي جاقاەۆ كەتپەنمەن ەڭبەك تۋرالى سيمفونيا جازدى» دەۋى دە بەكەر ەمەس.
قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ «سارىارقادا ءان پاتشاسى – ۇلى اباي, سىر بويىندا ءدان پاتشاسى – ىبىراي» دەۋى دە ى.جاقاەۆتىڭ كۇش-قايراتىنا, اسقان ديقانگەرشىلىك شەبەرلىگىنە بەرىلگەن ءادىل باعا ەدى. جاسىمدا كونەكوز قاريالاردان ىبەكەڭنىڭ كۇرىشپەن سويلەسىپ تۇرعانىن بايقادىم دەگەنىن ەستىگەن بولاتىنمىن. بۇل ول كىسىنىڭ بويىندا ءبىر تىلسىم دۇنيەنىڭ بار ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
ىبىراي جاقاەۆتىڭ وسى رەكوردىنان كەيىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋداندارىندا جۇرتتىڭ كۇرىش وسىرۋگە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە ارتتى. ۇلكەن كىسىلەرمەن قاتار جاستار, ايەلدەر دە كۇرىششى بولۋعا بەل بۋىپ, بەتبۇرىس جاسادى. تەك 1948 جىلدىڭ وزىندە-اق وبلىس اۋداندارىندا كۇرىش ەگۋگە نيەت بىلدىرگەندەردىڭ سانى 1947 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيدى. بارلىق اۋداندا ەجەلدەن كەتپەن تيمەگەن جەرلەر جيدە, شەڭگەل, جىڭعىلداردان تازارتىلىپ, كۇرىش ەگەتىن تاناپتارعا اينالدىرىلدى, ەگىستىكتەرگە سۋ باراتىن ارىقتار قازىلدى. ماماندار تاراپىنان جەر-جەرلەردە ىبىراي جاقاەۆتىڭ كۇرىشتەن مول ءونىم الۋىنىڭ قىر-سىرى جونىندە وقۋلار, تاجىربيە الماسۋ سەمينارلارى وتكىزىلدى. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى سىر بويىندا كۇرىش ەگۋگە دەگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ باستاۋىنا اينالدى. سىر ەلى حالقىنىڭ جاندۇنيەسىندە تۋعان جەردىڭ توسىندە كەتپەن شاۋىپ-اق, ءوز باقىتىڭدى تابۋعا بولادى دەگەن سەنىم ۇيالادى.
سودان بەرى 75 جىل وتسە دە, سول سەنىم ارتپاسا, ءبىر مىسقال دا كەمىگەن ەمەس. جىلدان جىلعا كۇرىشتەن مول ءونىم الۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە بەردى. شيەلى اۋدانى شارۋاشىلىقتارىندا ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءىزباسارلارى ۇلدار ءداۋىشوۆانىڭ, پاتان ايمانوۆانىڭ, ماليكە باسانوۆانىڭ, شىرىنكۇل قازانباەۆانىڭ, سارتاي ماحانبەتوۆانىڭ, ەرتىش دۇيسەكوۆتىڭ, زاھيرا ەرجانوۆانىڭ, ۇلبالا التايباەۆانىڭ اتتارى ءدۇيىم ەلگە ءمالىم بولا باستادى. ەڭبەك ەستافەتاسىن كۇرىش ەگەتىن باسقا اۋدان ديقاندارى دا الىپ, ەگىلگەن كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنىڭ ۇنەمى جوعارى ونىمدىلىگىنە قول جەتكىزدى. كۇرىششىلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا سىرداريالىق قاسىم بودەەۆتىڭ, جالاعاشتىقتار تۇرسىنبەك ەلەۋسىنوۆتىڭ, ايناش بالعاباەۆا مەن ۇلمەكەن تولەگەنوۆانىڭ, تەرەڭوزەكتىكتەر ابات سۇلەيمەنوۆ پەن رايكۇل جالعاسباەۆانىڭ, قارماقشىلىقتار بيبىگۇل ءابىشوۆا مەن ءساليما جۇمابەكوۆانىڭ, قازالىلىق اجاركۇل الدامجاروۆانىڭ اتتارى دا وبلىسقا تانىلدى. سول كىسىلەردىڭ سىردىڭ سۋى مەن ماڭداي تەرىن قوسىپ سۋارعان كۇرىشىنىڭ ءونىمى تەك مول بولىپ قانا قويعان جوق, ءدامى دە تاڭدايىڭنان كەتپەيتىندەي ءتاتتى كورىندى.
اقىن قاناپيا دارىباەۆتىڭ:
«مەيلى ونى تانىستىرما,
تانىستىر,
نان ەگەسىن قۇرمەتتەيتىن
حالىق بۇل.
ءبىر جاقاەۆ جۇلدىز بولىپ
جۇزدەگەن
قازاقستان اسپانىندا
جانىپ تۇر»,
دەۋى دە ىبىراي جاقاەۆتىڭ رەكوردىنان كەيىنگى سىر ەلىندە كوپتەگەن اتاقتى كۇرىششىلەردىڭ شىعا باستاعانىن بىلدىرەدى. سىر ديقاندارىنىڭ ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالمادى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا 100-گە تارتا ەڭبەك ادامى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن السا, سونىڭ 38-ءى شيەلى اۋدانىنان شىقتى.
ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى سىر ديقاندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا جان-جاقتى ناسيحاتتالا باستادى. بەلگىلى اقىن اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ «سىر بويىندا كۇرىش دەگەن داقىل بار, سونى جىرلاپ, سونى ايتىڭدار, اقىندار» دەگەن قاناتتى ءسوزى دە كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ وسى تاقىرىپقا قالام تارتۋىنا سەبەپ بولدى. قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ ىبىراي جاقاەۆتىڭ دالا قوسىندا 3-4 اي جاتىپ, ديقانداردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن كوزىمەن كورىپ, «سىرداريا» رومانىن جازسا, 1980 جىلى «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى لەونيد توپاركوۆ شيەلىگە ارنايى كەلىپ, ىبەكەڭمەن سۇحباتتاسىپ, «ىبىرايدىڭ جۇلدىزى» دەگەن كىتاپ شىعاردى.
جازۋشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ: ء«بىز عىلىمدا قانىش ساتباەۆ, ادەبيەتتە مۇحتار اۋەزوۆ, ونەردە كۇلاشىمىز بار دەسەك, ەڭبەكتە ىبىرايىمىز بار دەيمىز. ىبەكەڭ – بۇكىل قازاقتىڭ ماقتانىشى. ىبەكەڭ قارا كۇشتىڭ عانا ەمەس, قاھارماندىق رۋحتىڭ, رۋحاني كۇشتىڭ اكادەميگى دەر ەدىم. ول وتاندى قالاي ءسۇيۋدى, قالاي پاتريوت بولۋدى ۇيرەتتى», دەپ جازدى.
ىبىراي جاقاەۆ 1971 جىلى ەكىنشى «التىن جۇلدىزىن» العاندا, قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ «قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى, سۇيىكتى اتامىز, اق كۇرىشتىڭ سيمفونياسى ىبىراي جاقاەۆ – كولحوز تاريحىنداعى ۇلى ەسىم. بۇل ەسىمدى ۇرپاقتان ۇرپاققا تاراتۋعا مىندەتتىمىز», دەگەن ەدى.
ىبەكەڭنىڭ ەرەكشەلىگى, سول داۋىرلەردەن قانىندا كەلە جاتقان قاسيەتتى بويىنا جيناي وتىرىپ, ديقاننىڭ حح عاسىرداعى تۇلعاسىن سومدادى. ول – ديقانشىلىقتىڭ كيەسى, ءپىرى. بۇگىنگىنى بولاشاققا جالعايتىن الاشتىڭ ەڭبەكتەگى ايبىنى, ۇستازى. جىلدار وتكەن سايىن ىبەكەڭ ەسىمى ەلدى, جەردى ءسۇيۋدىڭ دارا تۇلعاسى بولىپ قالا بەرمەك.
قازاق زيالىلارىنىڭ ىبەكەڭ تۋرالى تەبىرەنىسپەن ايتقان جۇرەكجاردى سوزدەرى – بۇكىل ەڭبەك ادامىنا بەرىلگەن باعا. ويتكەنى ىبىراي مەن ەڭبەك ەگىز ۇعىم. بۇگىندە سىر ەلىنىڭ ديقاندارى كۇرىش ەگۋدىڭ اگروتەحنيكاسىن جىلدان جىلعا جەتىلدىرە وتىرىپ, مول ءونىم الۋدى ىبەكەڭ سالعان سارا جولمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. مول ءونىم قاي كەزدە دە وتان بايلىعى, ەل ىرىسى.
ەل ىرىسىن ەسەلەگەن جانداردىڭ ەسىمدەرى اركەز قۇرمەتكە لايىق.
سۇلتانبەك ورازىمبەتوۆ,
شيەلى اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى
قىزىلوردا وبلىسى
