وتكەن كۇندە بەلگى بار
سوناۋ 1993 جىلعى تامىز ايىندا, جوڭعار الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا, جەتىسۋدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن لەپسى وزەنىنىڭ باسىندا, اتاقتى تىنىشباي ءبيدىڭ جايلاۋىندا, اعايىن تۇگەل باس قوسىپ, قازاقتىڭ كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى, الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى جانە ونىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تاريحشى-عالىم, قازاقتان شىققان تۇڭعىش تەمىرجول قاتىناستارىنىڭ ينجەنەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە دايىندالىپ جاتتى.
وسىناۋ ءپىشىنى بۇزىلا قويماعان تاۋلى ولكەنىڭ تابيعاتى تاماشا. تامىز ايىنىڭ اياعى بولسا دا, كورىنىسى عاجاپ. اتاقتى شۆەيتساريانىڭ تابيعاتىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس. تاۋ بيىگىنەن قۇلاي اعىپ جاتقان بۇرحان سارقىراماسى, كوكمايسا كىلەمى, المالى باعى, قاراعايلى ورماندارى كوز ءۇيىرىپ, كوڭىل سۇيسىنتەدى... وسىنداي تاماشا تابيعات اياسىنان تىنىشباي بيدەي, مۇحامەدجانداي ازاماتتار ءوسىپ شىقپاۋى مۇمكىن بە؟..
سارقان اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى قويلى كەڭشارىنا قاراستى پيونەر بولىمشەسىندە (قازىرگى م.تىنىشباەۆ اۋىلى) مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ارۋاعى دەپ جينالعان ازاماتتاردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. الدى سوناۋ ماسكەۋدەن, سانكت-پەتەربۋرگتەن, الماتىدان, سەمەيدەن, وسكەمەننەن, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلدى.
اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى تۇركىستان-ءسىبىر تەمىرجولى (تۇركسىب) – اسىل ازاماتتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, ەلگە قالدىرعان تابارىگى...
كوپپەن بىرگە ديمەكەڭ اعامىز دا وسى جيىننىڭ ەرەكشە قوناعى قاتارىندا بولدى. الماتىدان ءبىر كۇن بۇرىن ءبىر قاۋىم ەل بوپ شىققان بىزدەر ات باسىن اعامىزدىڭ اتا-باباسىنىڭ مەكەنى – باقاناس اۋىلىنا بۇردىق.
كوشباسشىمىز ديمەكەڭ, ءبىز بولساق, ءار ۋاقىتتا جانىنان تابىلاتىن اتقوسشىسىمىز – ارىپتەسىم, كينووپەراتور-رەجيسسەر, وسى تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۋماسى يۋري پاۆلوۆيچ ليتۆياكوۆ جانە مەن كينورەجيسسەر مولداعالي وماروۆ.
قاپشاعاي – باقاناس تاسجولىنىڭ بويى تولعان مال, جايلاۋدان ءتۇسىپ كەلە جاتقان مالشىلار. قورا-قورا مەرينوس اق قويلار ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءتىزىلىپ, وتار-وتار بولىپ جايداققا ءتۇسىپ كەلە جاتىر. تىزبەكتەرى تاۋسىلار ەمەس, باس-اياعى بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلعان, جول ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
سول ءبىر كورىنىس ءالى ەسىمدە, ديمەكەڭ كوشىمىزدى جولدا توقتاتىپ, جالعىز ءوزى بيىك شوقىعا شىعىپ, جان-جاعىن باعدارلاپ, ءبىراز تۇردى. ءوزى عانا. ەشقايسىمىزعا ءتىس جارمادى. كىم ءبىلسىن, نە ويلاعانىن...
ەكى اۋداننىڭ شەكاراسىنان وتكەنىمىز دە سول ەدى, جەرگىلىكتى باسشىلار, اعايىن-تۋىستار ديمەكەڭدى قۇشاق جايا قارسى الىپ, سەگىز قاناتتى اق كيىزۇيگە جايعاستىردى.
ءبىراز دەمىن العان سوڭ «باقباقتى» كۇرىش كەڭشارىنا بەت بۇردىق. ايگىلى كۇرىش ەگۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىق. ناۋقاننىڭ ەندى عانا باستالىپ, ەگىندى ورۋعا كىرىسكەن كەز. ەگىن بىتىك شىققان, كوز سۇيسىنتەدى, كوڭىل تولتىرادى.
اركىم بىلە بەرمەس وسى ءساتتى, ءدال وسى جاعدايدى ايتىپ كەتكەنىم ءجون بولار.
باقاناس ءوڭىرىنىڭ كۇرىشتى القاپقا اينالۋى تىكەلەي ديمەكەڭنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. ۋاقىتىندا بۇل داقىلدى مۇندا وسىرۋگە بولمايدى, اۋا رايىنا جانە تابيعاتىنا سايكەس كەلمەيدى دەپ, عالىمدار قارسى بولعان ەكەن...
كۇرىش القابىن ارالاپ, مەحانيزاتور جىگىتتەرمەن كەزدەسىپ, ادەتتەگىدەي حال-جاعدايلارىن سۇراستىرىپ, احۋالدارىن ءبىلىپ جاتىر, كوبىسىن دەرلىك ءوزى دە جاقسى تانيدى.
بيىل ءونىم بىتىك وسكەن ەكەن, شىعىمى دا جاقسى, ءبىر گەكتارعا اينالدىرعاندا ورتاشا ەسەپپەن 45–50 تسەنتنەردەن شىعاتىن سياقتى. بار بولعانى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ءبىرتالاي اڭگىمە ايتىلىپ, سىرلى سۇحباتتار تىلگە تيەك بولدى.
القاپ اياسىندا ءبىر توپ قىرعاۋىل جايىلىپ ءجۇر. مۇنى كورگەن ديمەكەڭ بالاشا قۋاندى. كەشكە قاراي ىلە وزەنىنىڭ تابيعاتىن تاماشالاپ, قارماق تاستاپ, بالىق اۋلادى. اق بالىقتار, سازاندار... ىلەنىڭ تابيعي الەمى اعانىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي...
ەرتەڭىنە ەرتەلەتىپ جەر جانناتى – جەتىسۋدىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنا دا جەتتىك.
جىلىشىرايمەن قارسى الىپ, قوشەمەتتەپ جاتقان اتقامىنەر جىگىتتەر, ءبارى دە قۇرمەتتى قوناقتى قۋانا قارسى الدى.
لەپسى وزەنىنىڭ ماڭايدى دۇبىرلەتىپ, انگە بولەگەن سىرشىل اعىسىنىڭ داۋسى ىرگەدەگى اۋىل-ايماقتىڭ عانا ەمەس, سوناۋ قىر استىنداعى تۇرعىنداردىڭ دا قۇلاعىنا جەتەرلىكتەي تىم ادۋىندى...
تاۋ مەن جازىقتىڭ اراسى بار بولعانى شيرەك شاقىرىم بولسا دا, كوتەرىلىپ تۇسسەڭىز, ءوزىڭىزدى ترامپليننەن سەكىرگەن شاڭعىشىداي سەزىنەسىز... ءوڭىر تابيعاتىنىڭ الىپ كۇشى وسىنداي ەرەكشە!
وزەن جاعالاپ تىرشىلىك ەتكەن اۋىل-قونىس جەتەرلىك. بۇل جەردە وزىمىزدەن باسقا, بايىرعى, سوناۋ پاتشالىق رەسەيدىڭ ۆورونەج وڭىرىنەن كەلگەن ءستولىپيننىڭ ستانيچنيك-كازاكتارى دا جەتەرلىك ەكەن.
« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول!»
وسى تۇستا ءبىر ەرەكشە كەزدەسۋ بولدى. الاسا بويلى عانا, ەگدە تارتقان كازاك ازاماتى كەلىپ ديمەكەڭە سالەم بەردى. تۇلا بويى, ءپىشىنى, كيىمى سول باياعى كازاك بابالارىنا ۇقسايدى,
سالەم بەرىپ, حال-جاعداي سۇراسقان سوڭ, الگى ازامات ءوزىنىڭ ءوتىنىشىن ايتتى.
– رۇقسات بولسا, اياعىڭىزدى قۇشاقتايىن, – دەدى.
– و نە دەگەنىڭىز, ولاي بولمايدى, – دەدى ديمەكەڭ.
– جو-جوق, ءسىز مەنىڭ ءوتىنىشىمدى ورىنداۋىڭىز كەرەك! بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, عانيبەت, – دەدى كازاك قاريا.
– راحمەت! مەن سىزگە وتە ريزامىن, بىراق ولاي جاساۋ قاجەت ەمەس! ديمەكەڭ قولىنداعى شەتەلدىك ساعاتىن شەشىپ, «مىنانى الىڭىز, مەنىڭ سىزگە دەگەن تارتۋىم بولسىن!» دەدى دە, ساعاتىن الگى قاريانىڭ قولىنا تاقتى.
وسى اتالعان كەزدەيسوق كەزدەسۋ كينوبەينەگە تارتىلىپ, تاسقا جازىلىپ قالدى. « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول!» دەگەن وسى.
جان-جاقتان بۇل وقيعانىڭ كۋاسى بولىپ, تاريحي كورىنىستى تاماشالاپ تۇرعان قارت كىسىنىڭ جەرلەستەرى كەزدەسۋدىڭ وسىلاي اياقتالعانىنا ءدان ريزا, وزدەرىنشە ءماز-مەيرام بولىپ, اعامىزدىڭ تارتۋىن كورىپ, كوڭىلدەرى كوتەرىلىپ قالدى.
بىرەۋلەرى قول الىسسا, بىرەۋلەرى قول شاپالاقتاپ, داۋىستاپ, ديمەكەڭە العىستارىن جاۋدىرىپ, اماندىق تىلەپ جاتىر.
سىرت كوزگە وزىنشە ءبىر تاماشا كورىنىس!
وزگە جۇرت بولسا دا, جۇرەكتەن شىققان لەبىزىن العاۋسىز كورسەتىپ جاتىر. «سىيعا سىي, سىرعا بال!» دەگەن وسى...
ۇلكەن تويدى بىلاي قويعاندا, ديمەكەڭمەن كەزدەسۋدىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە تويعا اينالدى.
مۇحامەدجان اعامىزدىڭ كىندىگى كەسىلىپ, قانى تامعان كىشى وتانى – پيونەر اۋىلى بۇگىن ەرەكشە اجارلانىپ كەتكەن. تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان وسىناۋ اۋىلدىڭ تابيعاتى تاماشا. اينالا ءزاۋلىم تەرەكتەر مەن جەمىس اعاشتارى كوز قىزىقتىرادى, اسىرەسە شوقتاي جانىپ تۇرعان قىزىل المانى ايتساڭىزشى.
جەتىسۋ وڭىرىنە تانىمالى – انتونوۆ الماسى, ۋاقىتىندا قويلىق اۋىلى وسى اتاۋمەن اتالعان. سوناۋ XX عاسىردىڭ باسىندا ۆورونەج كازاكتارىنىڭ وزىمەن بىرگە الا كەلگەن تابارىكتەرى. كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنە تەرەڭ تامىرىن جىبەرىپ, ءالى دە جايقالىپ تۇر. ءتۇرى دە, ءتۇسى دە, ءدامى دە سول باياعىداي. الىپتىڭ جۇدىرىعىنداي, قىپ-قىزىل, الىستان كوز تارتىپ, ءبىر تىستەگەندە اۋزىڭىز شىرىنعا تولادى. ءاربىر اۋلانىڭ كوركى وسى قىزىل الما دەرلىكتەي, كۇزگە قاراي ءار اۋلا, ءار كوشە المالى باققا اينالادى, مول ءونىم توگىلىپ تۇرادى.
جوڭعار الاتاۋىنىڭ ءبىر تارماعى – لەپسى تاۋى. تارام-تارام تاۋ جوتالارى وسى جەرگە كەلگەندە, وزىنشە ءبىر جايداقتانىپ كەتەدى. جاساعان يەم ءوزى ءبىر تۇزۋلەپ, جان-جاعىن تەگىستەپ, سونداي ءبىر جايلى ەتىپ جاساپ قويعانداي. جان-جاعى قۇز, قۇلاما جوتالار, تومەن جاق ىلدي قۇلامالار...
ارداقتى اعانىڭ ارۋاعىن ەسەلەپ, قولا ءمۇسىنىنىڭ القىزىل لەنتاسىن ءوز قولىمەن قيعان ديمەكەڭ ۇلكەن تويدى ءوزى اشتى. اۋىل مەكتەبىنە, جاڭا كوشەگە ەسىمى بەرىلدى. وسىلايشا, ءدۇبىرلى توي باستالدى... اتادان قالعان سالت-ءداستۇردىڭ ەرەجەسى دە بىرىڭعاي. تاي, قۇنان, دونەن, جورعا, الامان بايگە, قىز قۋ, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ, قازاقشا كۇرەس.
نامىسقا تىرىسقان جىگىتتەر وڭايلىقپەن ءبىر-بىرىنە بەرىسەر ەمەس, ايلاسىن اسىرعانى عانا جەڭىسكە جەتىپ جاتىر. ءماز-مەيرام بولعان ۇلكەن-كىشى تاقىم قىسىپ, وزدەرى باسەكەگە تۇسكەندەي. دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناپ, ءان مەن جىردىڭ, كۇمبىرلەگەن كۇيدىڭ مايىن تامىزعان كوركەمونەرپازدارعا دەگەن جۇرتتىڭ ىنتا-ىقىلاسى دا تىم ەرەكشە بولدى...
وسى رەتتە اسىل ءسوزدىڭ شەبەرى اباي اتامىزدىڭ «ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان!» دەگەن تۇجىرىمى ويعا ورالادى. تاعدىردىڭ دارا جولىندا جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ, سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ تەمىرجول ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەن اسىل اعامىزدىڭ بەينەسى سول وقۋ ورنىنىڭ مۇراجايىندا ماڭگىلىك ساقتاۋلى تۇر... تاعدىردى وزىنە باعىندىرا الماسا دا, تاريحتى مويىنداتقان وسىناۋ قازاق بالاسىنىڭ بۇل جەتىستىگى – حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. مىنە, تەكتىلىكتىڭ ءتۇبى قايدا جاتىر, اعايىن!
سول XX عاسىردىڭ باسىندا جاراتقان يەمىز قازاق دالاسىنا دارىندى تۇلعالاردى ءۇيىپ-توگىپ بەرگەنىنە تاڭعالاسىز. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ۇمىتكە تولى الماستاي جارقىراعان ومىرلەرىن قىزىل وكىمەت قيدى. وپاسىز بيلىكتىڭ زاردابى مەن ز ۇلىمدىعىن ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى.
ديمەكەڭ سول تويدا مىنبەردە قوزعالماي ءتورت ساعات وتىردى. ارينە, وسىنشاما ۋاقىت 33 گرادۋس اپتاپ ىستىقتا وتىرۋ جاسى كەلگەن ادامعا وڭاي بولمايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. الدىمىزدا ءالى تالاي كەزدەسۋ تۇر. ءۇشارال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا ديمەكەڭمەن كەزدەسۋگە دايىن وتىر. ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ بارادى, ساعات تورتتەن استى, ال جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ديمەكەڭدى جىبەرەتىن ويى جوق. قاراشا جۇرت اعانى تاعى دا جارتى ساعات ۇستادى, ارقايسىسى اماندىق, دەنساۋلىق جانە ۇزاق عۇمىر تىلەپ, اقىندار ولەڭ ارناپ جاتىر. شىركىن, جومارت جۇرەكتى حالقىمىزدىڭ كەڭ پەيىلى-اي دەسەڭىزشى...
اسىل اعانىڭ اقتىق ساپارى
اقىرىندا ءدۇيىم حالقىنان رۇقسات سۇراعان ديمەكەڭ تىلەگىن ايتىپ, اق باتاسىن بەرىپ, جولعا شىقتىق. كەشتەتىپ ۇشارالعا دا جەتتىك. كەشكى مەرزىمگە قاراماستان, ورتالىق الاڭدا تولعان ادامدار. ديمەكەڭنىڭ دە كولىكتەن تۇسكەنى سول ەدى, جيىلعان جۇرتتىڭ ءبىر ادامداي: «جاساسىن ديماش اعا!» دەپ شىققان داۋسى بۇكىل الاڭدى دۇرىلدەتتى. اسپانعا كوگەرشىندەر دە ۇشىرىلدى. حالىق شىن نيەتپەن قۋانىپ جاتىر. ادامعا وسىدان ارتىق قانداي قۇرمەت كەرەك! شىندىقتىڭ كوزى حالىقتا!
اعاعا دەگەن ءىلتيپات بىزگە دە اسەر ەتكەندەي, كۇنى بويى ىستىق كۇننىڭ استىندا ءجۇرىپ شارشاعانىمىز لەزدە ۇمىتىلعانداي. الاڭداعى حالىقتىڭ كوزى ديمەكەڭدە.
ارينە, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى, مىنبەرگە كوتەرىلۋى سول ەدى, بۇكىل الاڭ ءبىر مەزگىلدە تىنىشتالدى. ديمەكەڭ كەشىككەنى ءۇشىن حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, بارشاعا اماندىق, دەنساۋلىق جانە بەرەكە تىلەدى. سوڭعى ءسوزىن بىتىرمەي-اق, الاڭدا تۇرعان حالىق دۋ قول شاپالاقتاپ, ءىلتيپاتىن ءبىلدىردى. «ديمەكەڭ جا-ساسىن, اعامىز امان بولسىن!» دەگەن تىلەكتەر ەستىلىپ جاتىر.
شىركىن, دۇنيە, كىم ويلاعان ەرتەڭىنە اعامىزدىڭ ءفاني دۇنيەمەن قوشتاسىپ, كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنەتىنىن...
الاكول... شىعىس قازاقستاننىڭ ءىنجۋ-مارجانى. ءوزىنىڭ شيپالى قاسيەتىمەن اتى شىققان ايگىلى كول, جاعاجايى قارا تاسقا بويالعان گرافيتكە ۇقسايتىن تاۋ جىنىسى شۋنگيتتەن تۇرادى. بۇل الەمدەگى وسى تۇرپاتتاعى جالعىز-اق كول. قۇرامىندا وتىزدان استام حيميالىق ەلەمەنت بار. شۋنگيت دەگەنىمىز, وسىدان ءبىر ميلليون جىل بۇرىن قاتىپ قالعان تاس كومىر قالدىعى. وسى كەڭ دالادا بۇدان 3000 جىل بۇرىن جارتاسقا سالىنعان سۋرەتتەر ساقتالعان جانە ەجەلگى ساقتاردىڭ كوسەمدەرى جەرلەنگەن – پاتشالار جازىعى دا وسىندا. كول سۋىنىڭ شيپالىق قاسيەتى, و باستان-اق بەلگىلى بولعان. ۋاقىتىندا شىڭعىس حاننىڭ جارالانعان ساربازدارىن وسى كولدىڭ سۋىمەن ەمدەگەن.
شۇكىرشىلىك, وسىناۋ ولكە جىلدان-جىلعا قاناتىن جايىپ, ۇلكەن دەمالىس جانە تۋريستىك ايماققا اينالۋدا. جىل سايىن سىرقاتتارىنىڭ كىلتيپانىن الاكولدىڭ سۋىنىڭ شيپاسىمەن ەمدەگەن ادامدار سانى ارتىپ كەلەدى. بۇل ولكەگە اعامىزدىڭ اق تىلەگى مەن باتاسى دارىعان سياقتى...
ديمەكەڭمەن جۇزدەسۋگە جينالعان حالىق كوپكە دەيىن الاڭنان تارامادى.
ەرتەڭىنە قادىرمەندى مەيمان اۋدانداعى جاڭالىقتارمەن تانىسىپ, جاڭادان ىسكە قوسىلعان مەكەمەلەردى ارالادى. ىسكەر جىگىتتەرمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ, كەڭەسىن بەردى. ءتۇس اۋا الاكول ايدىنىنا شىعىپ, كاتەرمەن ساياحات جاساپ, بالىق سورپاسىن ءىشىپ, جاقسى دەمالدى. كەش تۇسە, جاعاداعى اعامىز بۇرىننان ءوزى ءجيى كەلەتىن قوناقۇيگە جايعاستىق. سول ءبىر وتىرىستىڭ كۇللى قازاق ەلىن قامىقتىرىپ, قابىرعاسىن قايىستىرىپ, تالاي جۇرەكتەرگە جارا سالار كەشكە اينالارىن كىم بىلگەن...
ادەتتەگىدەي, كوڭىل كۇيىمىز كوتەرىڭكى, ديمەكەڭە ارنايى جايىلعان اق داستارقانعا جينالعانىمىزعا كوپ بولا قويعان جوق ەدى, توردە وتىرعان اعامىزدىڭ حال-جاعدايى كۇرت ناشارلاپ كەتتى. مۇنى بىردەن سەزگەن جەكە دارىگەرى جىلدام قاسىنا جەتتى. ءبارىمىز سوستيىپ, بىردەن ورنىمىزدان ورە تۇرەگەلدىك. جاسىراتىنى جوق, ويىمىزدا ەشقانداي كۇدىك جوق. جىلدام ديۆانعا جاتقىزدىق. دارىگەرى ەم-شاراسىن قولدانىپ جاتىر, مەن بولسام اياق جاعىندا تۇرىپ, اياعىن ۋقالاپ جاتىرمىن. دەنەسى جىلى, قان تامىرى سوعىپ تۇر. باسىن قۇبىلاعا بۇرا بەردى. اللانىڭ ۇكىمىنە امال بار ما, اسىل اعامىزدىڭ جۇرەگى توقتاپ قالدى. سول كۇيى باسىن كوتەرمەدى, سوزگە دە كەلمەستەن, كوزىن دە اشپاستان, باقيلىق ساپارىنا ءجۇرىپ كەتتى.
وسىلايشا, سوناۋ قيىن-قىستاۋ زاماندا, 30-جىلدارى ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەنىندە, ءوزىنىڭ كوزى كورىپ, وسيەتىن تىڭداعان, ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قۇنى التىننان دا قىمبات بولعاندا قولىنان ءدام تاتىپ, اكەدەي قامقور بولعان مۇحامەدجان اعاسىنىڭ ەلىندە, 115 جىلدىق تويىن وتكىزىپ, ءوزى دە ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى.
مىنە, سول كەزدەن بەرى 30 جىلدىڭ زىمىراپ ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي دا قالىپپىز. وتكەن عاسىردىڭ 69-جىلىنان باستاپ اقتىق دەمى بىتكەنشە, ۇلى تۇلعانىڭ جانىندا قىزمەت ەتۋدى تاعدىردىڭ وزىمە بەرگەن سىيى دەپ ەسەپتەيمىن. تاڭعالامىن, تولعانامىن, ويلانامىن, وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە اۋزىنان ءبىر قاتتى ءسوز ەستىمەپپىن. شىركىن, قانداي شىدامدىلىق پەن بايسالدىلىق, نە دەگەن پاراساتتىلىق, ناعىز ادامگەرشىلىك قاسيەت پەن مادەنيەتتىلىك! وسىنىڭ بارلىعى ءبىر ديمەكەڭنىڭ بويىنداعى مەن كورگەن قاسيەت.
كەشەگى بىزدەر, بوزبالالار, مىنە, 70-تەن استىق... ديمەكەڭنەن ماعان قالعان رۋحاني بايلىق, بىرگە جۇرگەندە تۇسىرىلگەن, ولشەممەن ايتقاندا, 30 شاقىرىمداي بولاتىن بەينەتاسپا. ول كىسىنىڭ ارقاسىندا بارماعان تاۋىمىز, باسپاعان جەرىمىز قالعان جوق. ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ءاربىر بۇرىشىن, ءار تۇكپىرىن كوزىمدى جۇمىپ بارىپ, يىسىنەن بىلەمىن. اسىل اعانىڭ جۇرگەن جەرى بايلىق, وتىرعان ورنى بەرەكە, ءاربىر ءسوزى ناقىل, شەجىرەشىل, ال كۇلكى-قالجىڭى وزىنشە ءبىر تاريح ەدى.
ءوز تاريحىن بىلمەۋ – ماڭگۇرتتىك
« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول!» دەگەن وسى. وسىناۋ عالامات تۇلعاعا قاراپ ءبىز وستىك, بىزگە بەرگەن ءتالىم-تاربيەسى ءبىر بولەك ەدى. ومىرلىك ماسەلەلەردى ونەگەلى سوزىمەن جانە ىزگىلىكتى ىستەرىمەن قابىستىرىپ, اقيقات پەن ادالدىقتىڭ, شىندىق پەن ادىلدىكتىڭ, قاراپايىمدىلىقتىڭ ۇلگىسىن سالىپ كەتتى. مۇنى جالاڭ ايتىپ, سىرعىتا جازىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ارۋاعىن سىيلاماعان حالىقتىڭ بولاشاعى جوق, ال ءوز تاريحىن بىلمەۋ – ماڭگۇرتتىك.
اسىرەسە بۇگىنگى زاماندا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا, اۋىر بولسا دا, ادال شىندىقتى ايتۋعا ادال ءسوز كەرەك. «قايران حالقىم – قازاعىم!» دەگەن عاقلياتتى ءسوزدىڭ ماعىناسىن باعامداعان, ءمان-ماڭىزىن تۇسىنگەن حالىقپىز.
ديمەكەڭنىڭ ءومىر جولى – ەلىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى, حالقىمىزدىڭ تاعدىرى. حالىقتان شىققان ۇل, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان پەرزەنت حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگى قالدى. ەشقانداي دۇنيەنى وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەن جوق, ءتىپتى ونى جيناعان دا ەمەس, تەك ەڭبەگى, اتى عانا قالدى.
وسىعان دا شۇكىرشىلىك.
اقتىق ساپارىندا العان سوڭعى سۇحباتىندا ايتقان ءسوزى, عالامات بولاشاقتى بولجاعان ۇلى تۇلعانىڭ كورەگەندىگىندەي ەدى: «مەن ءوز حالقىما سەنەمىن, ونىڭ بولاشاعى زور!» دەدى...
حالقىنا دەگەن وسىدان ارتىق سۇيىسپەنشىلىك بار ما؟!
ەندەشە, ۋاقىت كەلدى, ديمەكەڭنىڭ حالىققا دەگەن وسيەتىن تابارىك ەتىپ قايتارۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى.
ەكى عاسىردىڭ كۋاگەرى بولعان اسىل اعامىزدىڭ ءومىر جولى ونەگەگە تولى. ءوزىنىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان تاسپالار بولاشاق كينوفيلمنىڭ نەگىزىن قۇرارى ءسوزسىز. تۋىندىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە ستسەناريىن جازعان بەلگىلى اقىن اعامىز ولجاس سۇلەيمەنوۆ. قولدا بار تاسپادان 30 ساعاتتىق فيلم شىعارۋعا بولادى, بىراق اڭگىمە كولەمدە ەمەس, ساپاسى مەن مانىندە, سونىڭ ءوزى 10 ساعاتتىق سەرياعا جەتىپ تۇر. اتالعان ەڭبەكتى قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ باتىس بولىمشەسى اتقارۋدا. «جومارتتىڭ قولىن جوقتىق بايلايدى» دەمەكشى, قولعا الار جۇمىستى قاراجات ماسەلەسى تەجەپ تۇر.
«كوپ تۇكىرسە – كول» دەيدى حالىق دانالىعى, بۇل ماسەلەگە بەيجاي قاراي المايتىن ەل ازاماتتارىنىڭ كومەگىمەن اسىل اعانىڭ ءومىر جولى, تۇلعالىق بەينەسى جايلى كينوتاسپانىڭ ومىرگە جولداما الاتىنىنا كامىل سەنگىمىز كەلەدى.
• جاستىق شاق قاناتتارىن جايىپ سالۋ ءۇشىن ەمەس, ۇشۋ, جۇمىس ىستەۋ, جۇمىس ىستەۋ, جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بەرىلگەن.
• ءومىردىڭ ەكى تىرەگى بار: ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋ, ۇيرەتۋدەن ايانباۋ.
• سىپايىلىق كiشiلiكتەن عانا ەمەس, كiسiلiكتەن دە تۋادى.
• جيىرماسىنشى عاسىر تاڭعاجايىپ عاسىر, تاريح ءۇشىن قىزىقتى, ال زامانداس
ءۇشىن قاسىرەت عاسىرى.
• ادام ايناسى – ادام.
• اقيقاتتان اتتاپ كەتۋ – ارعا سىن.
• ساتىعا اياق سالماي جاتىپ, باسپالداقتان اتتاما.
•قانمەن سىڭگەندى قاسيەتتەمەسەڭ, قادىرىڭ بولمايدى.
• بۇگىنگى كۇن – كەشەگى كۇننىڭ شاكىرتى.
• ادامدىق قالىپتى بيىك ۇستاۋ – كىمگە دە بولسا ۇلكەن سىن.
• سەنىم – قۇدىرەتتى كۇش: تاۋدى دا قوزعايدى.
• جالادا شىندىق بولمايدى.
• دۇنيە تۇسكە دەيىن كيىز, تۇستەن كەيىن ءمۇيىز بولىپ كەتۋى ءاپ-ساتتە.
• ورىندى سىن ويلانتپاي قويمايدى.
• پانام دا ەل, دانام دا ەل. سوعان ارقا سۇيەدىم, سودان ۇيرەندىم.
(دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ وي-ورامدارىنان)
مولداعالي وماروۆ,
كينورەجيسسەر
