كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سوڭعى جىلدارى وندىرتە جازىپ, «جىلىبۇلاق», «اقساق تەمىردىڭ الماس قىلىشى» سياقتى ءبىرشاما پروزالىق جيناقتار بەرىپ ۇلگەرگەن قالامگەردىڭ جاقىندا «اقىلگەك» اتتى جاڭا جيناعى جارىققا شىقتى. «اقىلگەك», «ولار – اتاسىنىڭ بالالارى», «بەتپاقدالا باللاداسى» اتتى حيكاياتتار مەن بىرقاتار اڭگىمەدەن قۇرالعان جيناق وقىرمانعا سان الۋان تاعدىرلاردان وي ءوربىتىپ, سىر تۇيگىزەدى. «اقىلگەك» اتاۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە, كوركەمدىك استارى مول, ادام بويىنداعى تازالىق, ىزگىلىك اتاۋلىنىڭ ءرامىزى سەكىلدى. «مەنىڭ ەسىمىم – اقىلگەك. اجەم قويعان» دەپ ءوزىن تانىستىراتىن كەيىپكەردىڭ تاعدىر-تالايى مىنا قىم-قۋىت ومىردە ءوز باقىتىن تابا الماي اداسقان, اداسا ءجۇرىپ ءوز سەنىمى مەن ادامدىق قاسيەتتەرىنەن اۋىتقىماي ءومىرى ءۇشىن كۇرەسە بىلەتىن بۇگىنگى زامانداستار بەينەسىن ءساتتى سۋرەتتەگەن. جالپى, جازۋشى پروزالىق تۋىندىلارىندا ايەل تاعدىرىنا, تانىم-تۇيسىگىنە, جان دۇنيەسىنە, سەزىم سەرپىلىستەرى مەنى ىشكى الەمىنىڭ يىرىمدەرىنە ۇڭىلە وتىرىپ, بۇگىنگى قوعام, رۋحاني الەمى ۇساقتالىپ بارا جاتقان ادام بولمىسىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن كوتەرەدى. اتالعان جيناقتاعى حيكاياتتاردان باستاپ «ەشقايدا باستامايتىن سۇرلەۋ», «جەزدە», «كەرمەك ءدام», «كۇلپاش», «قاتەرلى وتكەل», «تاڭدايداعى تىكەن», ت.ب. اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا وزىندىك سالماقتى ويى, جۇگى بار دۇنيەلەر... ايتسە دە «بەتپاقدالا باللاداسى» قالامگەر تالانتىنىڭ جاڭا ءبىر قىرىن اشادى. حيكاياتتا ۇشسا قۇستىڭ قاناتى, جۇگىرسە اڭنىڭ تۇياعى تالاتىن قازاقتىڭ ۇشى-قيىرسىز كەڭ دە ۇلى دالاسى – بەتپاقدالا وبرازى بەينەلەنگەن. حيكاياتتا كولىكتەرىنە جۇك ارتىپ, سونى سۇرلەۋمەن جەتىنشى تاۋلىك ءجۇرىپ كەلە جاتقان قوس جولاۋشى راقىم, ءتۇرسىنالى اتتى كەيىپكەرلەردىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالارى, جاراتىلىستىڭ تىلسىم قۇپياعا تولى سىرلارى جازۋشىنىڭ كوركەم تىلىمەن شەبەر باياندالادى. سونداي-اق قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنداعى تاريحي مەكەن اتاۋلارىنا قاتىستى اڭىزدىق سيۋجەتتەردىڭ ورنەك سالۋى حيكايات بەتتەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرا تۇسكەن. حيكاياتتاعى «بەتپاقدالا» اتانۋ سىرى; سول بەتپاقدالانى مەكەن ەتكەن ۋاناس باي, ونىڭ اۋليە-انبيەلەردى ارالاپ زارىعىپ كورگەن قىزى گۇلجامالدىڭ قايعىلى ماحابباتىنان تۋعان جەر اتاۋلارى (قىزەمشەك, قوتانتاس, قاتىننىڭ ۇڭعىسى); كەسكەنتەرەكتىڭ توبەسى, ۋاناس تاقىرى; ولكە جازىعى; تەكەي داتقا – تەكەي اسۋى; ءبىر سوزبەن ايتقاندا شەجىرەلى مەكەن سوزاقتىڭ كيەلى جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحى سۋرەتكەردىڭ شۇرايلى تىلىمەن كوركەم باياندالادى. موڭكە ءبيدىڭ كەلەر زاماننىڭ كەر سيپاتىن بولجاعان تولعاۋىن ەنگىزۋىنىڭ دە كوركەمدىك استارى مول.
حيكاياتتاعى ەكى جولاۋشى ديالوگىندە بىرقاتار شىندىقتىڭ استارى اشىلادى. مىنەكەيىڭىز: «– ايۋاندىعى, جىرتقىشتىعى جاعىنان ادامدار بۇگىندە قاسقىردان اسىپ ءتۇستى. نە دەگەن جاۋىزدىق؟ قايدا كەتىپ بارامىز؟ تۇبىندە وسى اشكوزدىگىمىزدىڭ سازايىن تارتامىز.
– تارتىپ تا جاتىرمىز عوي, – دەپ قوشتادى ءتۇرسىنالى. – جەر استىنداعى وبا, ىندەتتىڭ بارلىعى ۇستىنە شىقتى. بۇل ءبىر. كۇنى كەشە ەمەس پە ەدى, مىنا بەتپاقدالا, ارقا جازىعىندا اقتىلى قويمەن بىرگە مىڭداعان اقبوكەن, كيىك جۋساپ جاتاتىن. ولار قايدا كەتتى؟ تويىمسىزدىق پەن توعىشارلىق تۇبىنە جەتتى» («اقىلگەك». 2021,91-ب).
جازۋشى كەيىپكەرلەرىنىڭ ارەكەت-ادەپتەرىن, فيلوسوفياسىن سارالاعاندا بۇگىنگى كۇننىڭ تىرلىك-تىنىسى كۇردەلى وزگەرىستەرگە تۇسكەنىمەن, ەجەلدەن كەلە جاتقان ادامگەرشىلىك, ار-ۇجدان, يماندىلىق, كىسىلىكتىڭ ماسەلەسىن قاۋزايتىن الەۋمەتتىك باعدارى ۇلتتىق ونەردىڭ كۇرەتامىرى ۇزىلمەگەنىن دالەلدەيدى. قالامگەر قاراپايىم بەينەلەرى ارقىلى بۇگىنگى قوعام ۇدەرىسىنە ساي ادامداردىڭ پسيحولوگياسىندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى شىنايى جەتكىزە بىلەدى. ءومىردىڭ سان تاراۋ سوقپاقتارىنا تۇسكەن قيلى تاعدىر يەلەرى, وزەكتى وكىنىش پەن مۇڭعا تولتىرار ادامنىڭ وتپەلى عۇمىرى, اداسۋلار مەن اسۋلارى – ءبارى-ءبارى قالامگەردىڭ شۇرايلى ءتىل, قاراپايىم ءسوز ورنەگىمەن جەتكىزىلىپ, وقىرماندى قاراپايىم ءبىر وقيعادان ۇلكەن وي تۇيۋگە جەتەلەيدى.
جازۋشى كەيىپكەردىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسىن كوركەم تىلمەن شەبەر بادىزدەيدى. ايتالىق, پەرزەنتتەرىن جاماندىققا قيمايتىن اكە جۇرەگى كىنانى وزىنەن ىزدەيدى. «بالالارىمنىڭ الدىنان وتپەي, ەكىنشى ايەلمەن وتباسى قۇرۋىم» كىنامنىڭ ۇلكەنى دەپ
شەشۋى كەيىپكەردىڭ بالالارىنا دەگەن اكەلىك ماحابباتىنىڭ بەلگىسىندەي. ءيا, ەڭ قاسىرەتتىسى سول, ۇلدان دا, قىزدان دا كەندە ەمەس تاسقىنباي جال-
عىز قالادى. اڭگىمە سوڭىندا كەيىپكەردىڭ ەشقايدا باستامايتىن كونە سۇرلەۋدى تاڭداعان شەشىمىن ءوزىڭ دە قۇپتاعانداي كۇي كەشتىرەدى. بۇل – اۆتوردىڭ ەلەۋلى ىزدەنىسى. وقىرماندى مۇنارلى مۇڭعا, سىرلى سەزىمگە وراپ, كىم-كىمدى دە ويلاندىرارلىقتاي اڭگىمە الەۋمەتتىك استارىمەن ساناعا سالماق ارتاتىنداي.
تۇيىندەي كەلگەندە, ۇلت, قوعام, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاعدىر-تالايىنا بايىپتى قارايتىن قالامگەر سابىربەك ولجاباي «اقىلگەك» جيناعى ارقىلى اۆتورلىق ۇستانىمىن جاڭا قىرىنان كورسەتتى دەپ ەسەپتەيمىز.
جادىرا ورازاليەۆا,
فيلولوگيا ماگيسترى
شىمكەنت
