الماتىدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «يادرولىق عىلىم جانە تەحنولوگيالار» اتتى ءىV حالىقارالىق عىلىمي فورۋمعا فرانتسيا, بەلگيا, شۆەيتساريا, ازەربايجان, مىسىر, جاپونيا, يتاليا, نورۆەگيا, لاتۆيا, رەسەي, وزبەكستان جانە ت.ب. ەلدەردەن كەلگەن 300-دەن استام عالىم يادرولىق فيزيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسى, رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە مەديتسينا سالاسىنداعى زاماناۋي زەرتتەۋلەرمەن ءبولىستى.
بۇگىندە ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى (CERN), رەسەيدىڭ دۋبنا قالاسىندا ورنالاسقان بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, تاعى دا باسقا بەدەلدى ورتالىقتارمەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىقپالداستىقتا جۇمىس ىستەپ وتىرعان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا يادرولىق فيزيكا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن يگىلىككە اينالدىرىپ وتىر.
قازاقستاندىق عالىمدار يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى قولدانبالى جانە ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋمەن قاتار اتوم ەنەرگياسىن حالىق شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ كەلەدى. بۇگىندە ينستيتۋتتىڭ جەتىستىكتەرى ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە زور سۇرانىسقا يە. باس ديرەكتور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سايابەك ساحيەۆ ينستيتۋتتىڭ 2030 جىلعا دەيىن الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ەليتاسىنا قوسىلۋ مۇمكىندىگى تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
قازىرگى كەزدە ينستيتۋت اۋماعىندا ازايتىلعان ۋراندى پايدالانۋ ماقساتىندا جاڭارتىلعان رەاكتور جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۆۆر-ك رەاكتورى بازاسىندا مۇناي-گاز سالاسى, سونداي-اق الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ەڭ وزىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن يادرولىق مەديتسيناعا ارنالعان پرەپاراتتار وندىرىلەدى. سوڭعى جىلدارى راديوفارمپرەپاراتتاردىڭ سپەكترى كەڭەيىپ, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە كەزەڭدە دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ ءوندىرىسى تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. سايابەك ساحيەۆ اتاپ وتكەندەي, ەندىگى كەزەكتە ۋراندى شيكىزات كوزى رەتىندە ءوندىرىپ قويماي, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. ويتكەنى يادرولىق فيزيكانىڭ مۇمكىندىگى زور, ونى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى. قۇرىلىس, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىندا راديواكتيۆتى يزوتوپتاردىڭ بەلسەندىلىگىن تالداۋمەن, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ينستيتۋت ماماندارىنىڭ مەديتسينالىق تۋريزم باعىتىنداعى جوبالارى دا نازار اۋدارارلىق. سونىمەن بىرگە ينستيتۋت بازاسىندا ازىق-ت ۇلىكتى زالالسىزداندىرۋعا, ياعني رادياتسيالىق وندەۋ جۇمىستارى جاندانىپ كەلەدى. مىسالى, ەلىمىزدە استىق ونىمدەرىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى دۇرىس ساقتالمايتىن بولسا, بۇل كورسەتكىش شەتەلدەردە 8 عانا پايىزدى قۇرايدى. ياعني رادياتسيالىق وڭدەۋدەن وتكەن ونىمدەردىڭ ساقتالۋ ۋاقىتى دا ۇزاق. وسى ورايدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تاعام قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى جۇمىستاردى جولعا قويعان. بۇل باعىتتاعى جوبالارعا سوڭعى ۋاقىتتا ونەركاسىپ ورىندارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى.
سوڭعى ون جىلدا ينستيتۋت ەلىمىزدەگى رادياتسيالىق قاۋىپتى وبەكتىلەردىڭ راديوەكولوگيالىق تاۋەكەلىن تومەندەتۋ ماقساتىندا قورشاعان ورتانىڭ رادياتسيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋدى جولعا قويعان. فورۋمعا جاپونيادان كەلگەن Chiyoda Technol Corporation پرەزيدەنتى اتارۋ ينوۋە ينستيتۋتپەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنىن جوعارى باعالايمىز», دەدى ءوز سوزىندە اتارۋ ينوۋە. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا جۇزەگە اسقان جوبالار تيىمدىلىگىن كورسەتىپ, ينستيتۋتتىڭ راديواكتيۆتى يزوتوپتارىنا جاپوندىق كومپانيا تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە جاپونيادا فۋكۋسيموداعى اپاتتان كەيىن قىرىقتان استام رەاكتوردىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇرعانى بەلگىلى. سالدارىنان كۇن استى ەلىندە مەديتسينا سالاسىنا قاجەتتى راديويزوتوپتاردى دايىنداۋ مۇمكىندىگى جوق. «ينستيتۋتتا وندىرىلگەن يزوتوپتاردى وندىرىستە قولدانىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ كومپانيا رادياتسيالىق اۋماقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاماتاماسىز ەتۋ دوزيمەترلەرىن شىعارۋمەن قاتار اتوم رەاكتورلارىنا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان كەڭسەلەردە جەكە قورعانىس قۇرالدارى مەن اتوم رەاكتورلارىنا كەرەكتى قۇرالداردى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. سونىمەن بىرگە رادياتسيالىق نىساندارعا مونيتورينگ جاسايدى. راديويزوتوپتار قازاقستان مەن وزگە شەتەلدەردەن يمپورتتالادى. الداعى ۋاقىتتا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىمەن جوبالاردى دامىتا وتىرىپ, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەيمىز», دەپ اتاپ ءوتتى اتارۋ ينوۋە.
«تۇراقتى دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەكولوگيالىق ماقساتتا, جاسىل ەنەرگەتيكادا قولدانۋ ادامزات قول جەتكىزىپ وتىرعان جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى», دەپ اتاپ ءوتتى فورۋم بارىسىندا بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك گريگوري ترۋبنيكوۆ.
وسى ورايدا رەسەيلىك عالىم الەمدە اتوم يندۋسترياسى بويىنشا كوشباسشى ورىندا تۇرعان «روساتومنىڭ» يادرولىق فيزيكا جانە زاماناۋي يادرولىق تەحنولوگيالار نەگىزىندەگى جوبالارىنىڭ يادرولىق ماتەريالداردى جوعارى ستاندارتتى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەنىنە توقتالىپ, مەديتسينا, ونەركاسىپ, پايدالى قازبالاردى الۋ, دياگنوستيكالاۋ سالاسىن يادرولىق تەحنولوگيالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتتى.
قازاقستان بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە رەسەيمەن اتوم ەنەرگيكاسى سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا دامىتىپ كەلەدى. جۋىردا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا ميفي فيليالى اشىلىپ, تاراپتار يادرولىق فيزيكا سالاسىندا باكالاۆر جانە ماگيسترلەردى دايارلاۋ كەلىسىمىنە كەلگەنى بەلگىلى. سونىمەن قاتار ىقپالداستىق ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە جولعا قويىلعان. گريگوري ترۋبنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدىڭ دۋبنا قالاسىندا عىلىمي تەحنولوگيالاردى زەرتتەپ, جاڭا بۋىن رەاكتورلارىندا جۇمىس ىستەپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جاتقان 100-دەن استام قازاقستاندىق فيزيك-مامانداردىڭ ۆاكتسينا, جوعارى ماگنيتتى جاڭا بۋىن پروۆودنيكتەرىن, رادياتسيالىق تەحنولوگيالار ءۇشىن ۇدەتكىشتەردى ازىرلەۋدەگى زاماناۋي مۇمكىندىگى تۋرالى ايتىپ ءوتتى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى 65 جىلدىق تاريحىندا بىرنەشە بۋىن مامان دايارلاۋمەن قاتار يادرولىق جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە قولدانۋ, مەديتسينا مەن ونەركاسىپكە ارنالعان راديويزوتوپتى ونىمدەر شىعارۋ, اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ ماقساتىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا. ال وسى عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىرعان كەشەندى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق رەتىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن يگىلىككە پايدالانۋ, ۋراندى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ جوبالارىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەۋدا. وسى ورايدا ينستيتۋت ماماندارى ەلىمىزدىڭ يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن فورۋم اياسىندا كەڭىنەن تالقىلاپ, حالىقارالىق كەڭىستىكتى الاڭداتىپ وتىرعان ءارى عالىمدار قول جەتكىزگەن عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن ءبولىستى.
الماتى
