قارالى قاڭتار وقيعاسى بىزگە تاۋەلسىزدىك دەگەن اسىل قۇندىلىقتى عانا ەمەس, بىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن دە جەتە ءتۇسىندىردى. سول وقيعادان كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرگەن «جاڭا قازاقستان» يدەياسى اۋقىمدى رەفورمالار مەن وڭ وزگەرىستەرگە باعىت بەردى. حالقىمىز جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ساياسي جاڭعىرۋ باعدارىن قولداپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاڭا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى جاڭاشا قادامعا جول سالدى. وسى ساياسي جاڭعىرۋ ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە جالعاستى. ءبىز ونى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالقىمىزعا ارناعان «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىنان انىق كورىپ وتىرمىز. قۇجات جاريالانعاننان بەرى جۇرتشىلىق تالقىسىنا ءتۇسىپ, كەڭ قولداۋ تاپتى. مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىنگى جولداۋىندا ساياسي رەفورماعا ءمان بەرسە, وسى جولى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا باسا نازار اۋداردى.
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە: ء«بىز «ازامات-بيزنەس-مەملەكەت» اراسىنداعى قاتىناستى تۇبەگەيلى وزگەرتەمىز. مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرىپ, ادىلدىك ورناتادى» دەي وتىرىپ, وسى باعىتتا ناقتى جۇزەگە اساتىن رەفورمالاردىڭ بەس باعدارىن ۇسىندى.
ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا جىلداپ قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار بارشىلىق. ەلىمىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى جانە يننوۆاتسيانىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق تابىستىڭ يگىلىگىن ەلدىڭ ءبارى بىردەي كورۋ ءۇشىن ناقتى جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. وسى باعىتتا پرەزيدەنت ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ تۋرالى ناقتى ايتتى. وسىدان-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ۋاقىت تالابى ەكەنىن تۇسىندىك.
مىسالى, الەمدەگى وركەنيەت جولىنا تۇسكەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. ءبىز دە وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن وسى سالاعا ايرىقشا قولداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ماڭىزدى قۇجاتتا جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارى رەتىندە جەكە كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ, ياعني مەملەكەتتىك كاپيتاليزمنەن جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋىنان باس تارتۋ, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, ياعني بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ, سونداي-اق, ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ تۋرالى جان-جاقتى ساراپتالعان. ءبىر جاعىنان, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى سالىق ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى فيسكالدى رەتتەۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023 جىلى جاڭا سالىق كودەكسى ازىرلەنىپ, جۇمىس بارىسىندا بەتپە-بەت كەزدەسۋ مۇلدەم بولمايتىنداي ەتىپ, سالىقتىق باقىلاۋ قىزمەتىن تولىق تسيفرلاندىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سالىق رەفورماسى تۋرالى ايتا كەلىپ, سونىڭ اياسىندا ء«سان-سالتاناتقا سالىق» سالۋدى ەنگىزۋ تۋرالى ءسوز قوزعادى.
جولداۋداعى ەكىنشى: ناقتى سەكتورلاردى دامىتۋ باعدارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارنايى توقتالعان. شىن مانىسىندە, قازىر ەلىمىزدە بۇل سالانى ايتارلىقتاي دامىتۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىرعانى راس. ويتكەنى وسى سالاداعى
احۋال مەملەكەتىمىزدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز ەكەندىگىن مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە ۇكىمەت اگروونەركاسىپ سالاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە ءتيىس جانە وعان بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قايتارىمى بولۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ەندى مەملەكەت قارجىنى وڭدى-سولدى شاشىپ, ىسىراپ ەتۋگە جول بەرمەيدى.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەر تۋرالى تولىققاندى اقپارات جوق. وسى رەتتە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى يگەرىلمەي جاتقان جەردى قايتارىپ الۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قىزمەتىنە جەكە توقتالىپ: «كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 2,9 ميلليون گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كەمىندە 5 ميلليون گەكتار جەردى قايتارىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر. يگەرىلمەي جاتقان نەمەسە زاڭسىز بەرىلگەن جەر كولەمى 10 ميلليون گەكتارعا جۋىقتايدى. ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسى جەرلەرگە قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس. قازىر جەر ماسەلەسىن تەكسەرۋگە جاريالانعان موراتوري دە كۇشىن جويدى. بۇل قادام جۇمىسقا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن» دەدى.
ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. سوندىقتان جولداۋدا ۇلتتىق بايلىقتى تەڭ ءبولۋ جانە بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ – رەفورمانىڭ باستى ماقساتى بولىپ وتىر. ۇلت ساۋلىعى جاقسى بولسا عانا قوعام ورنىقتى داميتىندىعى داۋسىز. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ءبىراز رەفورما جۇرگىزىلدى. ونىڭ جەتىستىگى دە, كەمشىلىگى دە بولعانى جاسىرىن ەمەس. سوندا دا وسى سالانىڭ جاعدايى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. مەملەكەت باسشىسى وسى جولداۋدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, وعان قارجىنىڭ جەتكىلىكتى بولىنبەۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعانا نازار اۋداردى. سونىڭ كەسىرىنەن, جۇرت ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلسا دا, مەديتسينالىق قىزمەت تولىق كولەمدە كورسەتىلمەي وتىرعاندىعى ايتىلدى. «ۇكىمەتكە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانە جالپى الەۋمەتتىك سالانى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋدى تاپسىرامىن. بۇگىندە ەلىمىزدەگى 650 ەلدى مەكەندە ەمدەۋ مەكەمەسى جوق. الداعى ەكى جىلدا بۇل اۋىلداردا مەديتسينالىق جانە فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك بولىمشەلەر سالىنىپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىلايشا, مەملەكەت ءبىر ميلليوننان استام ادامنىڭ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك الۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. ۇلتتىق جوبا اياسىندا 32 اۋداندىق اۋرۋحانا زامانعا ساي جاڭارىپ, اۋدانارالىق كوپسالالى مەكەمەگە اينالادى» دەدى.
سونداي-اق ورتا ءبىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, ءاربىر وقۋشىنىڭ ءبىلىم الىپ, جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى قولعا الىندى. 2025 جىلعا دەيىن 800 مىڭ بالانىڭ زاماناۋي مەكتەپتە وقۋىنا بارلىق جاعداي جاسالادى. وسى ارقىلى اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىممەن وقيتىن مەكتەپ ماسەلەسى تولىق شەشىلەدى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ باستى فاكتورى – ەڭبەكاقىنى نارىقتىق جاعدايعا ساي ءوسىرۋ. وسى باعىتتا مەملەكەت ەڭ تومەنگى جالاقىنى ايقىنداۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ەڭگىزەتىن بولدى. پرەزيدەنت وسى جولداۋىندا ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىن 60 مىڭ تەڭگەدەن 70 مىڭ تەڭگەگە كوتەرۋگە شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىم 1,8 ميلليون ازاماتتىڭ تابىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. زەينەتاقى جۇيەسى تۋرالى دا ءسوز بولدى. بۇعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمدەرمەن بىرگە بۇل قادام 2025 جىلعا قاراي جيىنتىق زەينەتاقى مولشەرىن ورتاشا العاندا 27 پايىزعا كوبەيتەدى. سونداي-اق الەۋمەتتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە قالدىرىلدى. سونىمەن قاتار 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بالا كۇتىمى ءۇشىن تولەماقى تولەۋ مەرزىمىن ءسابي ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ۇزارتىلدى. جاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى. ەڭبەكپەن قامتيتىن ءتۇرلى شارالار ارقىلى كەلەسى جىلى 100 مىڭ جاس جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. جاستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋ جالعاسادى. ولارعا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن جىلدىق ءوسىمى 2,5 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيە بەرىلەدى.
قۇجاتتا ءاربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك ەكەنىنە باسا ءمان بەرىلگەن. بيىلعى «بالالار جىلى» اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى جاڭا باعدارلاما جۇزەگە اسادى.
وسى ايتىلعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە سەرپىلىس قاجەت. وسىعان وراي رەسپۋبليكا باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرت بوس ءسوز بەن جالعان ۇراننان جالىققاندىعىن ايتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردى. سونىمەن قاتار قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بەرىك ورناۋ ءۇشىن سوت تورەلىگى ءادىل بولۋ كەرەك ەكەنىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ تۋرالى پاراساتتى وي قوزعادى.
«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى ءتارتىپ ساقشىلارى ءۇشىن ناعىز سىناق بولدى. ارانداتۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن شەرۋلەر جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاستى. ونىڭ اقىرى مەملەكەتكە قارسى ب ۇلىك شىعارۋعا اكەپ سوقتىردى. جۇرتتى ارانداتۋشىلاردىڭ كوبى شارتتى نەمەسە جەڭىل جازامەن قۇتىلىپ كەتتى. شىن مانىندە, ولاردىڭ كىناسى الدەقايدا اۋىر. ويتكەنى جاعدايدى قاساقانا ۋشىقتىردى. سونىڭ سالدارىنان ءىس ناسىرعا شاۋىپ, قايعىلى وقيعالار بولدى» دەي وتىرىپ, قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بىراق بۇل راقىمشىلىق جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ادامدارعا, سونداي-اق مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعانى جانە بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا ارەكەتتەنگەنى ءۇشىن ايىپتالعاندارعا قولدانىلمايدى.
ق.توقاەۆ جولداۋدا جاڭا ستراتەگياعا بارلىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت ەكەنىنە اشىپ ايتتى. ول رەفورمالاردىڭ قازىرگى قارقىنىن ساقتاۋ مەن ساياسي ماسەلەلەردىڭ ءبارىن كەيىنگە قالدىرماي شەشۋ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالا كەلىپ, بيىل كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعىن جەتى جىلمەن شەكتەپ, قايتا سايلانۋعا تىيىم سالۋ نورمالارى ەلدىڭ تالقىسىنا سالىنىپ, ول قوس پالاتادان قولداۋ تاپتى.
جولداۋ ەل دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جۇرتىمىزدى جاڭا ساياسي داۋىرگە باستاپ, جاقسىلىققا جەتەلەيدى دەپ سەنەمىن.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ابدالى نۇراليەۆ,
سەنات دەپۋتاتى
