وتباسى ويرانى ويلانتادى

قىسىم كورسەتكەندەر جازادان قۇتىلمايدى

ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىقتىڭ قۇربانى بولعان انا­لار­عا الە­ۋمەتتىك كومەك كورسەتەتىن ورتا­لىق­تىڭ بارىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەيدى. بىلمەگەن سوڭ جىلدار بويى ەرىنىڭ ەسسىز ارەكەتىنە كونىپ, ءتوزىمى تاۋسىلعان كەلىنشەكتەر كەلەڭسىز وقيعاعا ۇرىنىپ جاتادى. ورتالىقتىڭ قىزمەتى تۋرالى شالىس ەستىگەندەر ۇيدەن قاشقان انانىڭ ارەكەتىن قوعامعا جات پيعىل سانايدى. بىرەۋدىڭ قايعىسىنا تانىس-بىلىستىگى جوق بازبىرەۋدىڭ جانى اشۋشى ما ەدى؟ ايتپەسە, قازاق قوعامى اۋەلدەن قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيىپ, قىزىن تورگە شىعاردى ەمەس پە؟ مەيلى, نارىق زامانى دەلىك, الايدا باۋىر ەتى بالاسىنىڭ اكەدەن جىراقتا وسكەنىن قالايتىن كىم بار دەيسىڭ؟ داعدارىس ورتالىعىنداعى انالاردىڭ تاعدىرى ارقيلى.

وتباسىنداعى جانجالدىڭ ۋشى­عۋى­­نا كوبىنە ىشكىلىككە سالىنعان جانە ايەلىن سىيلامايتىن ەر ازاماتتار تۇرت­كى بولادى. بۇل قاتاردا قۇمار ويىن­نىڭ قۇرىعىنان شىعا الماي, اشۋ-ىزاسىن ايەلىنەن الۋعا ارلانبايتىندار بار. سوعان قاراماستان ايەلگە قولدان كەلگەنشە كومەك كور­سە­تەتىن مەكەمە ماماندارى ەرلى-زا­يىپ­تىلاردى تابىستىرۋ جولىن ىز­دەيدى. ال ايەلىنە ءامىرىن جۇرگىزۋگە نامىستانبايتىندارعا زاڭ جۇزىندە قاتاڭ شەشىم قابىلداۋ جايىن قوعام بەلسەندىلەرى بۇعان دەيىن دە سان مارتە قاۋزاعان. وسى جايتقا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا نازار اۋدارىپ, «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق دەرەگىنە قاتىستى زاڭنىڭ قاتاڭداتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.

مەملەكەت باسشىسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىن انىق­تاۋ­دا كەدەرگىلەر كەزدەسەتىنىن ايتىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن وسىنداي داۋلاردا مۇقيات جۇمىس ىستەۋگە شاقىرىپ وتىر. قالاي دەسەك تە زاڭ بارشاعا ورتاق, تۇلعانىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن شەكتەۋگە ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق.

داعدارىس ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جامال قالىبەكوۆا ايەلىنە قول كوتەرۋدەن تايىنبايتىن ازاماتتارعا قاتىستى زاڭنىڭ كۇشەيتىلگەنى دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم بولعانىن ايتادى.

– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭدى قاتاڭداتقان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ورتالىق اشىلعان ساتتەن-اق بىزدەن كومەك سۇ­را­عان انالاردىڭ احۋالىن مۇقيات زەردەلەپ, كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ايەلىنە قول كوتەرگەن ەر-ازاماتتار ارى اسسا 10 كۇن جازاسىن وتەيتىن. بىراق قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, ۇيىنە بارعان سوڭ ايەلىنەن كەشىرىم سۇراپ, تاۋبەگە كەلەتىن ەرلەر نەكەن-ساياق. كوبى «كورەسىنى ۇيگە كەلگەندە كورسەتەمىن» دەپ جۇدىرىعىن ءتۇيىپ وتىرادى. ايەل تاعدىرىن ويرانداعاندار كەم دەگەندە ءبىر اي جازاسىن وتەسە, بالكىم, كىناسىن مويىنداپ, ساباسىنا تۇسەر مە ەدى؟ سول ارالىقتا ەرلەرمەن پسيحولوگتەر سويلەسىپ, كەڭەس بەرسە, ونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا, – دەيدى جامال دۇيسەنبايقىزى.

ورتالىقتا ورىن تاپشى

تاراز قالاسىنداعى داعدارىس ور­تا­لىعى قالانىڭ شەتكى اۋماعىندا ور­نالاس­قان. ويتكەنى ءتۇن ورتاسىندا جارىنىڭ قايدا كەتكەنىن زابىرلەنۋ­شى­نىڭ كۇيەۋى مەن تۋىستارى بىلمەگەنى دۇرىس. انا مەن بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن مەكەمەنىڭ قابىرعاسى بيىك قا­لا­نىپ, بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قويىلعان. مەكەمەدە قىزمەت الۋ­شى­نىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, بوس ۋا­قىتىندا بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالعان. ورتالىقتىڭ ەرەجەسىنەن باستاپ, اس ءمازىرى, ارنايى كابينەتتەر مەن باسقا قاجەتتىلىكتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرى­عىمەن بەكىتىلگەن ستاندارتتارعا ساي بولۋى قاجەت. زورلىق-زومبىلىق قۇر­بانى بولعان نازىك جاندىلارعا التى اي بويى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, مە­دي­­تسينالىق, پسيحولوگيالىق, پەدا­گو­گيكالىق, ەڭبەك, مادەني, ەكونو­ميكالىق جانە قۇقىقتىق كومەك كور­سە­تەلەتىنى دە وسى قۇجاتتا بەكى­تىلگەن.

وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇي­لەس­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لا­مالار باسقارماسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ورتالىقتىڭ اشىلعانىنا – 8 جىل. وسى ارالىقتا مەكەمە ماماندارى 1 040 ادامعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتكەن (325 ايەل, 715 بالا). ونىڭ ىشىندە 143 ايەل جانە 314 بالا ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا وتباسىمەن قايتا قاۋىشىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشۋدە. قازىر 27 قىزمەت الۋشىعا شاقتالعان ورتالىقتا ورىن تاپشى. مۇندايدا مەكەمە باسشىلىعى ءتۇن ىشىندە كومەك سۇراپ كەلگەن نا­زىك جاندىلاردى قابىلداپ, كەيىن شىمكەنت قالاسىنداعى 50 ورىندىق ورتالىققا جىبەرۋگە ءماجبۇر. بىراق بۇل ۇسىنىستى كوپ انا قۇپتامايدى. ويتكەنى كەسىمىنەن اينىماعان انالار كۇيەۋىمەن اجىراسۋدى كوزدەسە, سوت پروتسەسى وتكەنشە ەكى قالانىڭ ارا­سىندا سەندەلۋگە ءماجبۇر. ال كۇ­يەۋىنەن ءزابىر كورگەن انانىڭ قال­تا­سىنا الدەبىرەۋ اقشا سالىپ, ارقا­سى­نان قاعىپ شىعارىپ سالمايتىنى تۇ­سىنىكتى. سول ءۇشىن دە ماماندار كەي­دە ۇيىنە قايتۋدى جوسپارلاعان كە­­لىن­شەكتەردىڭ وتباسىمەن كەڭەسىپ, امال­سىز ەرتەرەك شىعارۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى.

ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى شۋ اۋدانىنان كەڭەس بەرۋ كابينەتى اشىلعان. كەيىن وسى تاجىريبەنىڭ تيىمدىلىگى بايقالعاندا مەركى, سارىسۋ, جۋالى اۋدانىندا قوسىمشا كەڭەس بەرەتىن كابينەت قاراس­تى­رىلعان. ازىرگە اۋدانداعى ماماندار تەك پسيحولوگيالىق كومەك كور­سەتەدى. ەگەر جابىرلەنۋشىنىڭ جاعدا­يى تىم كۇردەلى بولسا, ماماندار ونى تاراز قالاسىنداعى ورتالىققا جولدايدى. كوپ جاعدايدا كەڭەس بەرۋ كابينەتىندەگىلەر ءىستى اۋداندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن اقىلداسىپ تىن­دىرۋعا كۇش سالادى. سوعان قارا­ماستان بىرەر كۇندە قالاعا جاقىن اۋداننىڭ بىرىنەن 7 بالاسى بار انا كەلىپتى. بىراق ورتالىق ءتارتىبى بويىنشا مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەنشە وقشاۋ بولمەگە ورنالاسقان انامەن جۇزدەسۋ مۇمكىن بولمادى. مەكەمەنىڭ كەڭەس بەرۋ كابينەتى تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىندا دا بار. وندا ءتورت پسيحولوگ پەن زاڭگەر تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. ماماندار شۇعىل تۇسكەن قوڭىراۋدى قابىلداپ, كۇيەۋىنەن قىسىم كورگەن نازىك جاندىلارعا بايلانىس ارقىلى قولدان كەلگەنشە كومەك كور­سەتەدى. ايەلدەردى قابىلداۋىنا شا­قىرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا شىڭ­دايدى. وتباسىلىق جاعدايدى ۋشىق­تىرىپ الماۋدى ويلاپ, اراداعى ماسەلەنى ءبىر كابينەتتەن-اق اقىلعا سالىپ شەشەتىن ەرلى-زايىپتىلار بولسا قانەكەي؟ الاي­دا قازىردىڭ وزىندە پسيحولوگكە با­رىپ, كەڭەس الۋعا ارلاناتىندار كوپ. قالا بەردى, كەڭەس بەرۋ كابينەتى جايىندا ەستىمەگەندەر باسىم. وتباسىلىق جانجال تۋعاندا قوس تاراپ دۇرلىكپەي, مامانداردىڭ ىقپالىمەن تاتۋلاسىپ جاتسا, اجى­راس­قان وتباسىلاردىڭ سانى ازايار ما ەدى؟ وكىنىشكە قاراي, ازىرگە مۇنى ەلەپ-ەسكەرىپ, كەڭەس بەرۋ كابي­نەت­تەرىن جان­داندىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل دا بولسا ورتالىق­تاعى ورىن تاپ­شى­لىعىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتۋدە.

بالا تاربيەسىنە اتا-انا جاۋاپتى

داعدارىس ورتالىعىنداعى ماماندار ۇيدەگى داۋ-جانجال بالا پسيحيكاسىنا اسەر ەتەتىنىن ايتادى. مىسالى, ورتالىقتاعى كوپبالالى انانىڭ 10 جا­سار بالاسى اكەسىنەن كورگەنىن بالا­لار­عا كورسەتىپ, قاتارلاستارىن كۇشپەن تىڭداتقىسى كەلەدى.

– ءبىر كۇنى ون جاسار بالا ۇلداردى ۇرىپ, قىزدارعا ءتيىسۋدى شىعاردى. بالا­مەن سويلەسىپ شارشاعان پسيحولوگتەر بولعان جايدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ بەردى. سودان بالامەن اڭگىمەلەسكەندە ول وزگەگە وكتەمدىك تانىتىپ قانا سىيلاتۋعا بولادى دەگەن ويمەن جەتىلىپ جاتقانىن ءبىلدىم. دەمەك بالا اكەسىنىڭ وزبىرلىعىن دۇرىس كورەدى. ءبىزدىڭ ورتالىقتاعى انالارعا «بالاعا جاقىن بولىڭدار, تاربيەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولىڭدەر», دەپ شىرىلدايتىنىمىز سودان. ما­مان­داردىڭ كەڭەسىن ءتۇيسىنىپ, بالا تاربەسىنە باسىمدىق بەرەتىندەر دە بار. بىراق انالاردىڭ كوبى تاربيەگە سەلقوس قارايدى. جۋىردا وسىنداعى ءبىر انا ءۇش بالاسىن ورتالىق ماڭىنداعى مەكتەپكە اپاردى. كەيىن ول جۇمىسقا شىققىسى كەلەتىنىن ايتقاندا, ءبىز جار­تىكۇندىك جۇمىسقا ورنالاسۋدى ۇسىن­دىق. الايدا انا بارلىق شارۋانى مەكتەپ پەن ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنە ارتىپ قويعىسى كەلەدى. ارينە بىزدە تاربيەشى, پسيحولوگ, مۇعالىم دە بار. بىراق انا شاپاعاتىن كورمەگەن با­لا­نىڭ بولاشاعى قالاي بولماق؟ ءبىز وسىنداي جايتتى انالارعا قانشا ايتساق تا, تۇسىندىرە المايمىز. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن. بالانى دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ وعان اۋەلى اتا-انا ۇلگى كورسەتۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, ەرەسەكتەر بالانىڭ كەرەك-جاراعىن الىپ بەرسە ءىس ءبىتتى دەگەن ويدان ادا بولۋ كەرەك. بالا تاربيەسىنە اتا-انا جاۋاپتى. اسىرەسە بۇگىنگى بالالار شيراق ءارى بەلسەندى. سمارتفونعا ءۇڭىلىپ, تەلەارنا­دان «ما­­شا ي مەدۆەد» دەگەن سەريال كو­­رىپ وسكەن بالالار ماشانىڭ ءىس-ارە­­كە­تىن دۇرىس كورەدى. ونداعى باس كە­يىپ­­كەردىڭ قولدى-اياققا تۇرمايتىن تىنىم­سىزدىعىن قازىرگى بالالاردان كورە­مىز. قازاقتىڭ تاربيەلىك ءمانى زور مۋلتفيلمدەرى قايدا؟ بالانىڭ ەركەلىگى جايىندا مۇعالىم شاعىم ايتسا, اتا-انالار بالاسىنىڭ ىعىنا جىعىلىپ, مۇعالىمدى كىنالاپ جاتادى. قازىر ءار مەكتەپتە پسيحولوگ بار, جاس وتباسىلار سولاردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسسا دەيسىڭ. وتباسىلىق پسيحولوگكە باراتىندار از. سالدارىنان ءۇيلى بولعان سوڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ايەلگە ارتاتىندار كوبەيدى. ماسەلەن, بالاعا تولەنەتىن جاردەماقىنى قال­تا­عا باسىپ, سوعان ىشىمدىك ساتىپ الا­تىن ەرلەر تۋرالى ءجيى ەستيمىز. بالا­نىڭ اۋزى­نان جىرىپ العان اقشا­نى ۇساتاتىن ەرلەر بالاسىن, ايەلىن ويلايدى دەپ ايتۋ قيىن, – دەيدى مەكەمە ديرەكتورى ج.قالىبەكوۆا.

وسى رەتتە بىلىكتى پسيحولوگ ايگۇل تۇرسىنبايقىزىن سوزگە تارتىپ, پىكى­رىن بىلدىك.

– پاندەميا كەزىندە جەكە قابىل­دا­ۋىما كەلەتىن ەرلى-زايىپ­تىلار كۇرت كوبەيدى. وقشاۋلاۋ شارالارىنان كەيىن اعايىن-تۋىس ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, بىرىنە ءبىرى ەرەكشە قۇرمەت كورسەتە باس­تاسا, كەيبىر وتباسىلاردا كەرىسىنشە, ۇرىس-كەرىس كوبەيىپ, تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق فاكتىسى جيىلەدى. قازاق وتباسىلارىندا ەر-ازامات تۇر­مىس­تىڭ قامىمەن ءجيى تۇزدە جۇرسە, ىندەت تاراعان تۇستا ۇيدە وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى رەتتە ەسكەرەتىن جايت, ەر­­لەر فيزيكالىق تۇرعىدا مىعىم بول­­عانىمەن, پسيحولوگيالىق جاعى­نان ايەلدەرگە قاراعاندا ءالسىز بولىپ كەلەدى. كەيبىر ازاماتتاردىڭ ىشىم­­دىككە اۋەس بولىپ, قۇمار ويىن­دا­رىنىڭ ارباۋىنان شىعا الماي قالاتىنى سودان. ءتىپتى ناشاقورلىققا سالىنۋدىڭ ءوزى السىزدىكتەن. قوعامدا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە ەرلەردى قاتتى الاڭداتادى. زورلىق-زومبى­لىق­­تىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وسىدان شى­­­عادى. كەيدە ەرلى-زايىپتىلار ارا­­­سىن­داعى وپاسىزدىقتان كيكىل­جىڭ تۋىپ جاتادى. وسى قاتارعا جوسپار­لان­باعان جۇكتىلىكتىڭ سالدارىنان نەكەلەسكەندەردى قوسساق بولادى. ياعني اجىراسۋعا بىرنەشە فاكتور يتەر­مە­­لەيدى. ەڭ قيىنى, اتا-اناسىنىڭ قاسىندا ەركەلەپ وسكەن بالا مەن تولىق ەمەس وتباسىدان شىققان بالانىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بولادى. ويتكەنى «بالا ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى». اتا-انانىڭ اجىراسۋى – بالا ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا. ءتىپتى ەكى جاسار بالانىڭ پسيحيكاسىنا دا ۇيدەگى جاعداي بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى. سوندىقتان كەز كەلگەن جاس وتباسىن قۇراردا وسى ماسەلەلەردى ەسكەرۋى قا­جەت, – دەيدى پسيحولوگ.

قاراپ وتىرساق, وتباسى ويرانى جىلى جاۋىپ قويا­تىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان جاستار وتبا­سىلىق ماسە­لە­نىڭ دە كولەڭكەلى تۇستارى بارىن قاپەرگە العانى دۇرىس. بولاشاعىمىز باياندى بولسىن دەسەك, بالا تاعدىرىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولماس. اري­نە, بالالار جىلى قارساڭىندا ۇكى­مەت ەل بولاشاعىنا سەرپىن بو­لار­لىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدا. وسىندايدا اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن دا مىقتاپ وي­لاس­تىرسا دەيسىڭ. ويتكەنى بالا تاع­دىرى ەل تاعدىرى ەمەس پە؟!

ساندىبەك پىرەنوۆ,

جۋرناليست

جامبىل وبلىسى