سوت-ساراپتامالىق قىزمەتىنىڭ جاڭا مۇمكىندىگى

بۇگىنگى تاڭدا سوت ساراپتاما­سىمەن اينالىساتىن ورتالىق ادى­لەت مينيسترلىگىنە قاراستى مەكەمە. ونىڭ العاشقى قۇرىلىمى 1951 جىلى ءساۋىر ­ايىندا العاش رەت قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ زاڭ كو­ميس­سياسى جانىن­داعى الماتى كري­ميناليستيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ زەرت­حاناسى رەتىندە جاساقتالدى. اتال­عان مەكەمە بازاسىندا كسر عزي-ءدىڭ تسەلينوگراد ءبولىمى قالىپتاستى. كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مەتىنىڭ 1997 جىلعى 11 تامىزداعى №1245 «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتا­ماسى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى» قاۋ­لىسىمەن قازاق كسر عزي-ءدىڭ تسەلي­نوگراد ءبولىمىنىڭ بازاسىندا استانا قالاسىنىڭ اۋماقتىق عىلىمي-وندى­رىستىك سوت ساراپتاماسى زەرتحاناسى قۇرىلدى. زەرتحانانىڭ باستاپقى قا­لىپتاسۋ كەزەڭىندە ۇجىم شتاتى 25 قىزمەتكەردەن تۇردى.

2003 جىلى ادىلەت مينيسترلىگى سوت ساراپتاماسى ورتالىعىنىڭ اپپاراتى مەن استانالىق اۋماقتىق بو­لىمشەسىنىڭ ورنالاسۋى مەن تەحني­كا­لىق جابدىقتالۋىنا تۇبەگەيلى وزگە­رىستەر ەنگىزىلدى. 2013 جىلدان باس­تاپ استانا قالاسىنىڭ اۋماقتىق عى­لىمي-وندىرىستىك سوت ساراپتاماسى زەرتحا­ناسىنىڭ اتاۋى «ورتالىق سوت ساراپتاماسى ينستيتۋتى» بولىپ وزگەرتىل­دى.

«سوت ساراپتاماسىنىڭ كەيبىر ما­سەلەسى تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №34 قاۋلىسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى­نىڭ سوت مەديتسي­ناسى ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى وعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتاماسى ور­تالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىن قوسۋ جولىمەن قايتا قۇرىلدى. قاي­تا ۇيىمداستىرۋىمەن جانە جاڭا قۇ­رىلىم بەكىتۋىمەن بايلانىستى استانا قالاسى بويىنشا ورتالىق سوت ساراپتاماسى ينستيتۋتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتامالارى ورتالىعىنىڭ» رمقك فيليالى «استانا قالاسى بو­يىنشا سوت ساراپتامالارى ينستي-­
تۋ­تى» بولىپ وزگەرتىلدى.

قازىرگى كەزدە استانا قالاسى بويىن­­شا سوت ساراپتامالارى ينستيتۋ­تى قا­زاقستانداعى سوت سالاسىنداعى بەل­سەن­دى ءارى جوعارى وندىرىسىمەن تانىمال. ينس­تيتۋتتىڭ تەرەڭ تاريحى مەن عى­لىمي بازاسى جانە ەل استاناسىندا ور­نالاسۋى ەل اراسىنداعى ىقپالى مەن تا­نىمالدىعى ارتىپ كەلەدى. ينستيتۋت­قا الىس ايماقتاردان ارنايى «استانا­نىڭ سوت-ساراپتاماسىنا جۇگىنەمىن» دەپ كەلۋشىلەر ءجيى كەزدەسەدى. ويتكە­نى, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىنشە استانادا­عى سوت ءوندىرىسى ساپالى ءارى تياناقتى جۇرگىزىلەدى. بۇل – حالىقتىڭ بەرگەن باعاسى. ارينە, الداعى ۋاقىتتا دا ينس­تيتۋت قىزمەتكەرلەرى ساپالى ءوندىرىس پەن قوعامنىڭ جوعارى ىقىلاسىنا يە بولۋ ءۇشىن جىگەرىن ايامايدى. ونى قازىرگى باسشىلىق قۇرام مەن بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ تاجىريبەسىنەن جانە ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ باعىت­تا­رى­نان كورۋگە بولادى.

ينستيتۋت ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ساراپ­تامالاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار­مەن جابدىقتالعان. ينستيتۋت ارقيلى قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك ىستەردى تەرگەۋ, قاراۋ بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت­تار­­دىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قام­تا­ماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى سانايدى. ساراپشىلىق, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستار ينس­تيتۋتىمىزدىڭ باستى باعىتى بولىپ سانالادى. ينستيتۋتتا عىلىمي دارەجەسى بار ماماندار, ونىڭ ىشىندە PhD, ماگيسترلەر جۇمىس ىستەيدى. استانا قالاسى بويىنشا سوت ساراپتامالارى ينستيتۋتىندا سوت ساراپتاماسىنىڭ 54 ءتۇرى جۇرگىزىلەدى. ينستيتۋتتا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا اقىلى ساراپتاما جۇرگىزۋ جولعا قويىلعان. ساراپتامالاردى استانا قالاسىنىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتارى تاعايىنداي­دى. ينستيتۋت ساراپشىلارىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى كەز كەلگەن ساراپتامانى جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە ساراپتاپ بەرۋگە تولىعىمەن جەتەدى. ساراپشىلار ساراپتاما جۇرگىزۋمەن شەكتەلىپ قالماي, عىلىمي, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار شىعارۋمەن دە اينالىسادى.

2013 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ جو­نىندەگى شارالار تۋرالى» جار­لىعىنا سايكەس, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى بەكىتىلدى. وندا سوت ساراپتاما قىزمەتىندە تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ, سول سالانى كوپشى­لىك مويىنداعان الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە دەيىن جەتىل­دىرۋدىڭ قاجەتتى­لىگى كورسەتىلدى. «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مي­نيس­تر­لىگىنىڭ سوت ساراپتامالارى ورتا­لىعى» رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ فيليالى استانا قالاسى بويىنشا سوت ساراپتامالارى ينستيتۋتىنىڭ سىناق زەرتحاناسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ اككرەديتتەۋ جۇيەسىندە «سىناق جانە كاليبرلەۋ زەرتحانالارىنىڭ قۇزىرەتتىلىگىنە قويىلاتىن جالپى تالاپتار» گوست يسو/حەك 17025-2009 تالاپتارىنا سايكەس, سوت-ساراپ­تامالىق تراسولوگيالىق زەرتتەۋ, سوت-ساراپتامالىق بالليستيكالىق زەرتتەۋ, سوت-ساراپتامالىق فونوگرافيا­لىق زەرتتەۋ (داۋىستى جانە دىبىستال­عان سوزدەردى سپەكترالدى زەرتتەۋ), قۇجات­تاردى سوت-تەحنيكالىق زەرتتەۋ, سپيرت­قۇرامدى سۇيىقتىقتاردى سوت-ساراپ­تامالىق زەرتتەۋ تۇرلەرىنەن اككرەديتتەلدى.

سوت ساراپتاماسى زەرتتەۋلەرىنىڭ اراسىندا كەيىننەن قوسىلىپ, قازىرگى كەزدە سۇرانىس جوعارى زەرتتەۋ تۇرىنە اينالعاندارى بار. سونىڭ ءبىرى سوت-ساراپتامالىق فونوگرافيالىق زەرت­تەۋدىڭ (داۋىستى جانە دىبىستالعان سوزدەردى سپەكترالدى زەرتتەۋ) ورنى ەرەكشە. ويتكەنى كۇن ساناپ تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ دامۋى ناتيجەسىن­دە بەينە جانە اۋديو فورماتتاعى ما­تەريالداردىڭ سانى ارتۋدا. ياعني قازىرگى كەزدە ءاربىر ادام سمارتفون مەن بەينە جازۋ قۇرالىنا يە دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سايكەسىنشە, مۇنداي ماتەريالداردىڭ كوبەيۋى ادامداردىڭ اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەر مەن سوت ۇردىسىندە دىبىستىق جانە بەينە ماتەريالداردى ايعاق رەتىندە قولدانى­لۋىن جيىلەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سول سە­بەپتى, كۇننەن-كۇنگە سوت ساراپتاماعا كەلەتىن بەينە جانە اۋديو ماتەريالدار كوبەيدى. جالپى, سوت-ساراپتامالىق فونوگرافيالىق زەرتتەۋ (داۋىستى جانە دىبىستالعان سوزدەردى سپەكترالدى زەرتتەۋ) استانا قالاسى بويىنشا ينس­تيتۋتتا 1998 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. فونوگرافيالىق ساراپتاما سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى ا.بەك­­ماعامبەتوۆا سوت-ساراپتامالىق فونو­گرافيالىق زەرتتەۋدىڭ استانا قا­لاسىندا اشىلۋىنا ۇلەسىن قوسا وتىرىپ, دىبىستىق زەرتتەۋدىڭ استاناداعى نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. العاش فونوسكوپيالىق زەرتتەۋ سالاسى سوت جۇيەسىنىڭ حالىققا اشىقتىعى مەن قول جەتىمدىلىگىن جاڭا قىرىنان كورسەتتى. ويتكەنى مۇنداي زەرتتەۋ 1997 جىلعا دەيىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە عانا جۇرگىزىلگەن ەدى.

زامان تالابىمەن وزەكتىلىگى ارت­قان كەلەسى ءبىر زەرتتەۋدىڭ ءتۇرى سوت-دىنتانۋشىلىق باعىت. بۇل زەرتتەۋدىڭ وزەكتەنۋىنە ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى مەن جاھاندىق ءدىني لاڭ­كەستىك قاۋىپتىڭ ارتۋى سەبەپ بولدى. 2000-جىلداردان باستاپ ءارتۇرلى كەرى باعىتتاعى ءدىني ۇيىمداردىڭ قازاق­ستانداعى قوعامعا كەلتىرەتىن زاڭعا قاي­شى ءىس-قيمىلى سوت-ساراپتاماسى­نىڭ ادىستەمەلىك دامۋىنا الىپ كەلدى. سول سەبەپتى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 26 قاڭتارداعى №52 بۇيرى­عى­نا سايكەس سوت ءدىنتانۋ زەرتتەۋىن ساراپتامانىڭ دەربەس ءتۇرى رەتىندە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازىرگى كەزدە استانا قالاسى بويىن­شا سوت ساراپتامالارى ينستيتۋتىن­دا سوت دىنتانۋشىلىق زەرتتەۋى جۇر­گىزىلۋدە. ارينە, بۇل سوت ساراپتاماسى سالالارىنىڭ بىرەگەيى عانا. الداعى ۋاقىتتا زامان اعىمىنان قالماي دامۋ ينستيتۋتتىڭ باستى مىندەتى بولىپ قالا بەرمەك.

بىلىكتىلىكتى دامىتۋ – وزەكتى جانە ساراپتاما ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى كەپىلى. سوندىقتان, ساراپشىلار ارقاشان ىزدەنىس ۇستىندە بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە  جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋ سالالارى قوسىمشا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى مىندەت قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن قۇقىق قور­عاۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ «سوت-سا­راپتاما كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارت­تىرۋ جانە ولاردى قايتا دايارلاۋ» جوسپارىندا قامتىلدى.

ادام بالاسى تالاي زامانداردان بەرى ارقاشان ادىلدىكتى ىزدەگەن. ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ شىنشىل سوت جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ال سوت جۇيەسىن ناقتى عىلىم سالاسىنىڭ ساپالى زەرت­تەۋى مەن ايعاقتاردى دايەكتىلىگى, ياعني سوت ساراپشىلارىنسىز ەلەستەتۋ مۇم­كىن ەمەس. سول سەبەپتى ەرتە زاماننان ­بەرى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءبىلىمدى ادام­نان ايعاق زاتتاردى زەرتتەپ قاراۋ ءداس­تۇرى قالىپتاسىپ كەلدى. ساراپشىلىق ­تەحنولوگيا مەن جالپى عىلىمنىڭ ­دامۋىمەن قاتار ساراپشىلىق ءداستۇر دە العا جىلجىپ وتىرادى.

انار عابدۋللينا,

استانا قالالىق سوت ساراپتامالارى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى