قايتارىلعان قارجىدا قايىر بار

شەتەل اسقان قارجىنى مەملەكەتكە قايتارۋدىڭ حالىق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭسىز اقشا دەگەنىمىز نە؟ زاڭسىز شەتەل اسقان قارجىنى قايتارۋدىڭ جولدارى قانداي؟ ساناعا عانا ەمەس, قالتاعا دا, جۇيكەگە دە سالماق تۇسىرەتىن بۇل سۇراقتار جىل باسىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنان كەيىن قوعامدا ءجيى قويىلا باستادى. سەبەبى وسى وتىرىس­­­تا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكى اي مەرزىم ىشىندە شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قارجى مەن وندا ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ جونىندە ۇسىنىس بەرۋ مىندەتىن جۇكتەگەن ەدى. وسىنداي ناقتى تاپسىرما بەرگەن پرەزيدەنت «قوعام بولىپ تابىستى ءادىل ءبولىسۋ ماسەلەسىندە ىمىرالى پايىم قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى» دەگەن پىكىرىن دە اشىق ءبىلدىردى.

شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قار­جى ماسەلەسىن ءماجىلىستىڭ جال­پى وتى­رى­­سى­ندا «اق جول» فراكتسياسىنىڭ دەپۋ­تاتى ماق­سات رامانقۇلوۆ تا كو­تەر­­دى. دە­پۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, كەيىنگى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى قاراجاتتى شەتەل­گە زاڭسىز شىعارۋ فاكتىلەرى بو­يىن­شا 200-دەن استام ءىس قوز­عا­عان. الاي­دا بۇل قىلمىستىق ىس­­تەر­دىڭ نەمەن اياق­تال­عانى, ناق­تى ناتيجەلەرى تۋرا­لى ەشتەڭە بەلگىسىز.

«سونىمەن قاتار قاڭ­تار قاسى­رە­تى كەزىندە كەيبىر وليگارحتار قازاق­ستان­نان جەكە ۇشاقتارىمەن كەتىپ قانا قويماي, قىرۋار قارجىنى شە­تەل­دەگى ەسەپشوتتارعا اۋدارعانى تۋرا­لى رەسمي ەمەس اقپارات بار», دەدى دەپۋ­تات.

وسىدان كەيىن 5 ماۋسىمدا پرەزي­دەنت جارلىعىمەن ەكونو­مي­كالىق رەسۋرس­تار­دىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومس­تۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. قۇرامىنا 11 قۇزىرلى مەكەمە, اتاپ ايتقان­دا, قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى جانە بىرقاتار ورتالىق اتقارۋشى ور­­­گان­­داردىڭ, ۇلتتىق بانك, قارجى نا­رى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى جانە «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-نىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى كىرگەن كو­ميسسيانىڭ باستى قىزمەتى – ەلىمىز­دەن زاڭ­سىز شىعارىلعان قارجى-قارا­جات­تى ەلگە قايتارۋ.

زاڭدى اقشا دەگەنىمىز نە؟ ەڭ الدىمەن وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ كورسەك. ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى قايىربەك ارىس­تان­بەك­تىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قار­جى شەتەلگە ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق-يم­­پورتتىق ۆا­ليۋ­­تالىق باقىلاۋ جانە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ تۋرالى زاڭ­نا­مالارىنا ساي­كەس شىقسا, وندا زاڭدى بولىپ سانالادى. «ەگەر قازاق­ستان­دا وفشورداعى قارجى-قاراجاتقا قاتىستى قانداي دا ءبىر اكىمشىلىك, قىل­مىستىق ءىس قوزعالماسا, ول كاپيتال دا زاڭدى بولىپ سانالادى», دەيدى ەكو­نوميست.

«اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-شارا­لار­دى باقىلايتىن حالىقارالىق FATF دەگەن ۇيىم بار. FATF-ءتىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس شەتەل اسقان اقشانى زاڭسىز دەپ تانۋ ءۇشىن 4 كريتەري بەكىتىلگەن. ونىڭ العاشقى ەكەۋى – اقشا اۋدارىلعان ەلدە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە تاركىلەۋ ءىس-شارالارىنىڭ بولۋىنا قا­تىستى. بىزدە وسى شارت بولماعاندىقتان شە­تەل­دىك وفشوردا جاتقان اقشانىڭ ءبا­رىن زاڭسىز دەپ تاني المايمىز. قازاق­ستاننىڭ وزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى بۇل ماسەلە بويىنشا ناقتى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, تەرگەۋ جۇر­گىزىپ جاتقان جوق. بار ماسەلە وسىندا. ەڭ ال­دىمەن شەتەل اسقان سول قارجى-قا­ر­­ا­جاتتىڭ قانشاسى زاڭدى, قان­شا­سى زاڭسىز ەكەنىن انىقتاپ الۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن بىزگە بىرىنشىدەن, حا­لىقارالىق ۇيىمنىڭ باستى كريتە­ريى­نە سۇيەنىپ ناقتى سۋب­ەكت بو­يىن­شا قىلمىستىق ءىس قوز­عاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, اقشا قاي ەلدىڭ قانداي قارجى مەكەمەسىندە جاتقانىن انىق­تاپ, سول ەلمەن مەملەكەتارالىق كە­لى­­سىم­­شارت جاساسۋ كەرەك», دەيدى ق.ارىس­تان­بەك.

ال سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قوعامدىق كە­ڭە­­سىنىڭ توراعاسى مارات ءباشىموۆ بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى ازاماتتىق كودەكستەگى 160-باپتا جاتقانىن اي­تا­دى. بۇل باپ «جال­­عان نەمەسە قۋلىقپەن جاسالعان ما­مi­لەلەر» دەپ اتالادى. «جالعان مامىلەلەر قالاي جاسالادى؟ ەكى جاق شارت جاساسادى, قۇجاتتا باسقا تاراپ رەتىندە وزگە مەم­لەكەت كورسەتىلەدى. تاۋار ساتىپ الدى نەمەسە قانداي دا ءبىر قىزمەت كورسەتتى دەگەن سىلتاۋمەن سول ەلگە اقشا جىبەرىلەدى», دەگەن زاڭگەر وسىنداي وتىرىككە قۇرىلعان شارتتارمەن ەلىمىزدەن جىلاستاتىلعان اقشا جوعارىدا ۇلتتىق بانك كورسەتكەن قار­جى­دان 2-3 ەسە اسىپ تۇسەتىنىن ايتادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتكە تاپ­­سىرما بەرگەنىنە جارتى جىلدان استى, كوميسسيانىڭ قۇرىلعانىنا 4 ايداي ۋاقىت ءوتتى. قوعامدا «بۇل جۇ­مىس­تاردىڭ ناقتى ناتيجەسىن قاشان كورەمىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى دا زاڭدى. الايدا ساراپشىلار زاڭسىز جاسالعان شارتتاردى انىقتاۋ, ولاردى سوت تارتىبىمەن بۇزۋ, سونداي-اق كە­ي­ىننەن اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇزاق ۋا­قىت­تى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى. سون­دىق­­تان ولار زاڭسىز الىنعان م ۇلىكتى قايتارۋ جۇمىسىندا جۇيەلى جۇمىس پەن تاباندىلىق وتە ماڭىزدى دەپ سانايدى.

جاقىندا وسى كوميسسيانىڭ رەسمي وكىلى زەيىن الىپبەك ۆەدومستۆوارالىق مەكە­مەنىڭ كەيىنگى ءۇش ايدا اتقارعان جۇ­مىس ناتيجەسىن جۇرتشىلىققا جا­ري­يا­­لادى. ءۇش ايداعى ناتيجە – 523 ميل­­ليارد تەڭگە. ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى زاڭ­سىز شوعىرلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وسى مەر­زىم ىشىندە وسىنداي كولەمدە مەم­لە­كەتكە كەل­تىرىلگەن زالالدى وتەپ, زاڭ­­سىز الىن­­­عان اكتيۆتەردى قايتارۋعا مۇ­رىن­­دىق بولعان.

– قىلمىستىق ىستەردى تەرگەپ-تەكسەرۋ اياسىندا مەملەكەتكە شامامەن 518 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان 173 ميلليون دوللار وتەلدى. پروكۋروردىڭ اكتىلەرى بويىنشا مەملەكەت كىرىسىنە 5 ميل­لياردتان استام تەڭگەگە 75 مىڭ گەكتار جەر, سونداي-اق 600-دەن­­ استام تەمىرجول جانە ولارعا قاتىستى جەر ۋچاسكەلەرى قايتارىلدى, – دەپ ناق­تى­لا­دى ز.الىپبەك.

ساراپشىلار شىۇ-عا مۇشە باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بۇل وتە جاق­سى كورسەتكىش ەكەنىن ايتادى. ما­سە­لەن, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا 20 ملن دول­لار­عا جۋىق اكتيۆتەر قاي­تا­رىلسا, رە­سەي وسى جىلى 3,5 ملن دول­­لاردان استام قاراجاتتى قايتارىپ ال­عان.

ز.الىپبەك قوعامدا قىزۋ تالقى­لان­عان ىستەردى تەرگەپ-تەكسەرۋ كوميس­سيا­نىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولاتىنىن دا جاسىرمادى. ماسەلەن, كوميسسيا تاراتقان رەسمي مالىمەتتە, قايرات ساتىبالدى ۇلى, گۇلميرا ساتىبالدى, قايرات بورانباەۆ پەن «وكم» جشس وپەراتورىنىڭ باسشىلارىنا قا­تىس­تى جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتي­جە­سىندە, قازىر شامامەن 230 ميلليارد تەڭگە قايتارىلعانى تۋرالى ايتىلادى. بۇل قارجى ولاردىڭ شەتەلدىك يۋريسديكتسيالارىنان قايتارىلعان.

سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت تەكسەرىپ جاتقان ءىس بو­يىنشا ايىپتالۋشىلار ليۋكسەمبۋرگ­تەن 170 ملن اقش دوللارىن ءوز ەركىمەن قاي­تارعان.

باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ باسقا­را­تىن كوميسسيا سونداي-اق كەدەن­دەگى وليگوپوليامەن كۇرەسكە دە ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. كوميسسيا ىسكە كىرىسكەن 4 ايدىڭ ىشىندە 7 وپەراتوردان شامامەن 60 ملرد تەڭگە ءوندىرىلىپ الىنعان.

كوميسسيانىڭ رەسمي وكىلى زەيىن الىپبەك ۇكىمەت اكتىلەرى مەن سوت شە­شىم­­­دەرىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك اك­تيۆ­تەردى وليگوپوليالاردىڭ پايداسىنا جەكەشەلەندىرۋ جانە يەلىكتەن شى­عارۋ تۋرالى شەشىمدەردى زەردەلەۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ ءالى دە جالعاساتىنىن ايتادى. «بۇل ساندار – كوميسسيا جۇمىسىنىڭ باسى عانا. شەتەل اسقان دۇنيە-م ۇلىك پەن قارجىنى قايتارۋ ءىسى ءالى دە قاۋزالا بەرەدى», دەيدى ول. قا­بىلدانعان شارالارعا بايلانىستى بۇل جۇمىستاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءوز نا­تي­جەلەرىن بەرىپ جاتىر.

– باس پروكۋراتۋرا جۇرگىزگەن تەك­­سە­رۋ­لەردىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا 10 ۋا­كىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتورعا 107 ملرد تەڭگە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار قوسىمشا ەسەپتەلدى.

بيىل تامىزدا 6 وپەراتور, اتاپ ايت­قاندا Almobi Group, «ەحرگەѕѕ كەدەن سەرۆيس», Group of the companies TDA, Ai-To Progress, Global Logistics Ved جانە
«TL NIKA كەدەن» جا­ۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تىك­تەر بيۋدجەتكە 2,7 ملرد تەڭگەنى وتەدى. سى­بايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس اگەنت­تىگى Tex Alliance جشس-عا قا­تىس­تى تەرگەپ-تەكسەرۋ اياسىندا قابىل­دا­عان شارا­لاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل 2-15 قىركۇيەك ارالىعىندا 56,9 ملرد تەڭگە ءوندى­رىلىپ الىندى, – دەدى زەيىن الىپبەك.

بۇدان باسقا, قاداعالاۋ اكتىسى بو­­يىن­شا مەملەكەت كىرىسىنە «كاز­گەرستروي بك» جشس-دان اق­مولا وبلىسى تسەلي­نو­گراد اۋدانى اكىم­دىگى الدىنداعى مىن­دەت­تە­مەلەرىن ورىن­داماعانى ءۇشىن 330 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە زالال ون­دى­رىل­گەن. «قىزىلجار ورمان شارۋا­شى­لىعى» كمم مەملەكەتتىك مۇلكى سقو اكىمدىگىنىڭ تەڭ­گە­رىمىنە قاي­­تارىلدى, ول 149 ميلليون تەڭگەگە «TranscomLTD» جك-ءنىڭ پايداسىنا زاڭ­سىز يەلىكتەن شىعا­رىل­عان. وسى­لاي­شا, سا­تىپ الۋ-ساتۋ شارتى بۇزىلدى.

ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى زاڭ­سىز شوعىرلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لەلەرى جونىندەگى ۆەدومس­تۆو­ارا­لىق كوميسسيا سونىمەن قاتار وليگو­پوليانىڭ مەنشىگىنە بەرىلگەن وبەك­تى­لەردى ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتتارىن جا­رامسىز دەپ تانۋ جانە مەملەكەتكە قاي­تارۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە.

ز.الىپبەكتىڭ اقپاراتى بو­يىن­شا بۇگىندە سوت­­تاردا جالپى 13,5 ملرد تەڭ­گەگە جۋىق م ۇلىكتى مەم­لە­كەت­­تىك مەن­شىككە قاي­تارۋ تۋرا­­­لى پرو­كۋ­رور­دىڭ 10 تالاپ قويۋى قارا­لىپ جا­تىر. ولاردىڭ ىشىندە: استانالىق «شاپاعات» بازارى, شىمكەنتتەگى قو­قىستى قايتا وڭدەۋ كاسىپورنى – «تازا قالا» مكك جانە «لتد تۇر­مىس» جشس شىمكەنتتەگى «قازاق ين­نو­ۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتى» جشس-عا تيەسىلى, قۇنى 4,5 ملرد تەڭگە بولاتىن 150 گەكتار جەر ۋچاسكەسى, «سارىاعاش» ساناتوري-كۋرورتتىق كەشەنىندەگى 1,44 گەكتار جەر, اقمولا وبلىسىنداعى 17 مىڭ گەكتار جەر ۋچاسكەسى, الماتىداعى قۇنى 2,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 3,84 گەكتار جەر ۋچاسكەسى, باعالاۋ قۇنى 1,5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «نايزا-بن» جشس («بارىس-4» بازارى) جارعىلىق كاپي­تا­لى­نىڭ 65 پا­­­يىزى بار.

– بۇدان بولەك, اكتيۆتەردى كەيىننەن شىعارۋ, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى مونو­­پوليالىق (وليگوپوليالىق) شوعىر­­لاندىرۋ ماقساتىندا مەم­لە­­كەت­تىك م ۇلىكتى زاڭسىز يەلەنۋ, مىن­دەت­تە­مەلەردەن, ونىڭ ىشىن­دە سالىقتىق مىندەتتەمەلەردەن جال­تارۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ تۇرعى­سى­نان ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت اكتى­لەرىنە تەكسەرۋ جۇر­گى­زىلىپ جاتىر.

قازىر 21 ميلليارد تەڭگەگە وليگوپوليا وكىلدەرىنىڭ پايداسىنا شى­عا­رىلعان سوت شەشىمدەرىن قايتا قا­راۋ تۋرالى باس پروكۋراتۋرانىڭ 11 نارا­زى­لىعى جوعارعى سوتتىڭ قارا­ۋىن­دا جاتىر, – دەپ حابارلادى زەيىن الىپبەك.

اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇمىس ناتيجەلەرى تۋرالى حالىق­قا دەر كەزىندە حابار تاراتۋ ءۇشىن كوميس­سيا­­نىڭ ۆەب-سايتى ىسكە قوسىلىپ, ول مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت رەسۋرس­تا­رىنىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسىندا ورنالاستىرىلعان. «رەسمي سايتتاعى ارنايى ءبولىم ارقىلى كەز كەلگەن ادام حابارلاما قالدىرىپ, كو­ميسسيا قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا ۇسىنىس ەنگىزە الادى», دەيدى ز.الىپبەك.

ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت جانىن­داعى قسزي ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرمەك توقتاروۆ كوميسسيانىڭ ۆەب-سايتى سەنىمدى دەرەككوزدەن راس­تال­عان اقپاراتقا سىلتەمە جاساۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ازداعان توپتىڭ قولىندا اۋقىمدى قارجى رەسۋرستارىنىڭ بولۋى ءاردايىم باق پەن ساياساتكەرلەرگە ىقپال ەتەتىنىن انىق ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان زاڭسىز الىن­عان اكتيۆتەردى قايتارۋ پروتسەسى قار­سىلىق پەن تاپسىرىس اقپارات اعى­نىنا تاپ بولادى. كوميسسيانىڭ رەسمي سايتى وسى ماقساتتا ىسكە قوسى­لىپ وتىر. مۇندا تەك كوميسسيا قىز­مە­تىن­دە پايدالانۋعا بولاتىن اقپارات ۇسى­نى­لا­دى», دەيدى ول.

قسزي ساراپشىسى زاڭسىز جولمەن الىنعان بارلىق م ۇلىك مەملەكەت­كە قايتا­رى­لاتىنىن, الايدا وعان جۇيە­لى جۇمىس پەن تابان­دى­لىق كەرەك ەكەنىن ايتادى. «قازىر ءبىز وتە ماڭىز­دى تەندەنتسيا­­­نى – جەكە تۇلعا­لار­دىڭ ەكونوميكالىق مۇددە­لە­رىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ورگاندارعا جانە ولار قابىل­دايتىن شەشىمدەرىنە ىق­پا­لىنىڭ تومەندەۋىن بايقاپ وتىر­مىز. قازاقستان بۇل جاعدايدا ەكو­نو­ميكالىق رەسۋرستاردىڭ ساناۋلى تۇل­عالار قولىندا شوعىرلانۋىنا قارسى بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان جال­عىز ەل ەمەس. سوندىقتان شەتەلگە زاڭ­سىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ما­سە­لەسىندە قازاقستاننىڭ شەتەلدەردىڭ قارجىلىق بارلاۋ بولىم­شە­لەرى, سونداي-اق Carin (ەۋروپا) جانە Arin AP (ازيا جانە وكەانيا) حا­لىق­ارالىق اقپارات الماسۋ جەلىلەرى سە­كىل­دى سەنىمدى سەرىكتەستەرى بار», دەدى قسزي قىزمەتكەرى.

الايدا ساراپشى اقپارات جيناۋ ۇلكەن جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەنىن ەسكەرتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, كوپ جاعدايدا اكتيۆتەردى شىعارۋدىڭ زاڭسىز جولدارى دەلدالدار ارقىلى مۇقيات جاسىرىلىپ, اقشا مەن باسقا دا اكتيۆتەردى اۋدارۋ تىزبەگىنە قاتى­سا­تىن جالعان تۇلعالار ءۇشىن شوتتار جاسالاتىندىقتان قولدا بار اقپا­رات­تى مۇقيات تالداۋ ايتارلىقتاي ۋا­قىتتى تالاپ ەتەدى. «قازىرگى تاڭدا مەم­لەكەتتىك ورگاندار شەتەلدەگى ارىپ­تەس­تەرىنەن اقپاراتقا سۇرانىس بەرۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسى ماق­ساتتا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بانك­تىڭ ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ باس­­تاماسىمەن («ستار») جانە بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باس­قار­ماسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى.

كوميسسيا جۇمىسى ءوز جەمىسىن بە­رىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جىگەرلى شەشىمىنىڭ ناتي­جە­سى. بۇل جۇمىستى باس پروكۋرا­تۋ­را جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگان­دار اكتيۆتەر يەلەرىنىڭ وراسان زور قار­سىلىعى جاعدايىندا جۇر­گىزىپ وتىر. بىراق زاڭسىز الىنعان اكتيۆ­تەردى قايتارۋ – ماڭىزدى ماسە­لە. ونى شەشۋ ءۇشىن ساياسي ەرىك تە, قۇقىقتىق بازا دا, حالىقارالىق اق­پاراتتىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق ين­فرا­­قۇ­رىلىم دا جەتكىلىكتى. جاقىن ارادا قا­زاق­­ستان­عا قوماقتى ەكونوميكالىق رەسۋرس­تار قايتارىلىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە باعىت­تالادى دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى ە.توقتاروۆ.

ءتۇيىن. «جەمقورلاردىڭ زاڭسىز تاپقان قارجىسى مەملەكەتكە ءوتىپ, تۇگەلدەي مەكتەپ قۇرىلىسىنا جۇمسالۋعا ءتيىس. ۇكىمەت وسى باستامانى زاڭ تۇرعىسىنان راسىمدەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى كەرەك».

«بيۋدجەت قارجىسىن جانە جالپىۇلتتىق بايلىقتى تالان-تاراج­عا سالاتىن جەمقورلىق ارەكەتتەر مەن ونىڭ استىرتىن جولدارىن ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلاردى ىزدەۋگە, تۇپكى امال-تاسىلدەرىن انىقتاۋعا بارىنشا كۇش سالۋ وتە ماڭىزدى».

ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل ەكى ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا ايت­قان بولاتىن. الايدا شىنى كەرەك, قازىر قاراپايىم حالىقتى تولعاندىراتىن سۇراق وتە كوپ. ماسەلەن, «شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان اقشا «قايتارىمى قيىن قاراجاتقا» اينالىپ كەتپەي مە؟», «زاڭعا قايشى جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ بارلىعى اشكەرەلەنە مە؟». «كوميسسيا جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋدى ارتتىرۋ قاجەت پە؟» دەگەن سەنىمنەن كۇدىگى باسىم سۇراقتار ءجيى قويىلادى.

ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بەلگىسى ادىلەتتىلىك دەپ ايشىقتاپ الدىق. ەندەشە, ادىلەتتىلىكتىڭ باستى قاعيداتى زاڭدىلىقتى بەكىتۋدەن باستاۋ الاتىنىن دالەلدەيتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىلدى.