الەم • 06 قازان، 2022

سولتۇستىك كورەيانىڭ سەستى زىمىرانى

41 رەت كورسەتىلدى

سولتۇستىك كورەيا تاعى دا بالليستيكالىق زىمىرانىن سىناقتان وتكىزدى. بۇل جولى كحدر تاراپى اراسىنا 22 مينۋت سالىپ قاتارىنان ەكى راكەتا ۇشىرعان. بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا اتالعان ەل وسىنداي قادامعا بارعان ەدى. وسىلايشا، اينالدىرعان بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە پحەنيان جارتى الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. ساراپشىلار سولتۇستىك كورەيانىڭ بۇل ارەكەتىن يادرولىق قارۋىن جەتىنشى مارتە سىناۋعا تالپىنۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. بىراق كيم چەن ىننىڭ جوسپارى كورشىلەس قىتايعا ۇناماۋى مۇمكىن.

جالپى، كحدر كەيىنگى ەكى اپتادا بالليستيكالىق راكەتالارىن سەگىز رەت سىناقتان وتكىز­دى. بۇعان دەيىن 25 قىر­كۇ­يەك­تە پحەن­يان بيلىگى اقش پەن وڭتۇستىك كورەيا­نىڭ بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋىنا جاۋاپ رەتىن­دە قىسقا قاشىق­تىق­قا ۇشاتىن زىمىرانىن اشىق تەڭىزگە باعىتتاعان ەدى.

كەيىنىرەك اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى كا­ما­لا ءحارريستىڭ وڭتۇستىك كورەياعا ساپارى قارساڭىندا تاعى دا وسىنداي قادامعا بار­دى. 29 قىركۇيەكتەگى سىناق كەزىندە ءبىر بال­ليستيكالىق راكەتا ۇشىرىلدى. كيم چەن ىن مۇنىمەن توقتاعان جوق. كحدر
1 قا­زاندا تاعى دا سىناق جاسادى.

ءۇش كۇننەن سوڭ، 4 قازاندا قۇرلىقارا­لىق بالليستيكالىق زىمىران ۇشىردى. بۇل جولى راكەتا جاپونيانىڭ ۇستىنەن ءوتىپ، اشىق تەڭىزگە قۇلاعان. وسىعان باي­لانىس­تى جاپونيانىڭ سولتۇستىگىندە ەس­كەر­تۋ سيرەناسى قوسىلىپ، سولتۇستىك-شى­عىس­­تاعى حوككايدو جانە اوموري ارال­دا­رىن­دا پويىز قاتىناسى ۋاقىتشا توقتا­تىل­دى.

كحدر-دىڭ ءار ارەكەتىن حالىقارالىق قو­عام­داستىق ءجىتى قاداعالاپ وتىر­عا­نى­مەن، بۇل جولعى سىناقتى بىردەن ايىپ­تادى. ويت­كەنى بۇعان دەيىن پحەنيان بيلىگىنىڭ جا­پو­نياعا قاراي قۇر­لىق­ارا­لىق بال­ليس­تيكالىق زىمىران اتپاعانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولعان ەدى. سوڭعى رەت كيم چەن ىن وسىنداي قادامعا 2017 جىلى بارعان-تىن. جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمي­نيس­ترى فۋميو كيشيدا ءوز ەلىنىڭ ۇستىنەن را­كە­تانىڭ ۇشۋىن سىنعا الدى. وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى يۋن سۋك يول باتىل جاۋاپ قايتارىلاتىنىن ەسكەرتتى. كوپ ۇزاماي-اق ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرىنىڭ شۇعىل وتىرىسىن وتكىزدى.

بەيسەنبى، ياعني 6 قازاندا كحدر قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن تاعى ەكى زىمىرانىن سىنادى. جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى فۋميو كيشيدا بۇعان نارازىلىق ءبىل­دىردى. «قىسقا مەرزىمدە التىنشى رەت بۇعان كۋا بولىپ وتىرمىز. بۇعان ءتوزۋ مۇم­كىن ەمەس»، دەدى ول جۋرناليستەرگە بەر­گەن سۇح­باتىندا. وڭتۇستىك كورەيا تاراپى دا سى­ناقتى قاتاڭ ايىپتاپ، بۇل بۇۇ قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىنا تەرىس ارەكەت ەكەنىن مالىمدەدى.

ساراپشىلار سىناقتان وتكەن قارۋ Hwasong-12 زىمىرانى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. بۇل راكەتا اقش-تىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى گۋام ارالدارىنا جەتە الادى. ءارى وعان يادرولىق وقتۇمسىق سا­لۋ­عا دا مۇمكىندىك بار. سوندىقتان مۇن­داي سىناقتاردىڭ جيىلەۋى الەمدىك تۇراق­تى­لىق پەن قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

وسى ورايدا، حالىقارالىق قوعامداس­تىق­تا پحەنيان بيلىگىنىڭ كەزەكتى يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزۋى جونىندە اڭگىمە ايتىلا باستادى. ەڭ قىزىعى سول، ساراپشىلار كەلەسى سىناق قىتايدا كوم­مۋنيستىك پارتيانىڭ كەزەكتى سەزى قار­ساڭىندا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تار­تادى. جالپى، سولتۇستىك كورەيا مەن قى­تاي تىعىز قارىم-قاتىناس ورنات­قانىنا قاراماستان، كيم چەن ىن مۇنداي ورەسكەل قادامعا بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت بارعان ەدى.

كحدر سوڭعى رەت يادرولىق قارۋىن 2017 جىلى 3 قىركۇيەكتە سىناقتان وتكىز­گەن. جەر استىندا جاسالعان جارىلىس سالدارىنان جەر سىلكىنىپ، سولتۇستىك كو­رەيا مەن قىتاي شەكاراسىنداعى ۇيلەرگە ايتارلىقتاي زاقىم كەلدى. سونداي-اق يادرو­­­­­لىق لاستانۋ تۋىنداۋى ىقتيمال دەگەن قاۋەسەت تە جەلدەي ەستى. جارىلىس سالدارىنان جەراستى سىناق الاڭدارى ورنالاسقان تاۋدىڭ بەتكەيلەرى 3،5 مەترگە جىلجىپ كەت­كەن كورىنەدى.

ءدال سول كەزدە قىتاي تورا­عاسى سي تسزينپين برازيليا، رەسەي، ءۇندىستان، وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىنىڭ باس­شى­لارىنىڭ باسىن قوسىپ، ىرگەلى سامميت وتكىزىپ جاتقان-دى. وسىنداي القا­لى جيىن كەزىندە بايلانىسى مىعىم ەلدىڭ يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋى سي ءتسزينپيننىڭ بەدەلىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىردى.

سوندىقتان حالىقارالىق قوعام­داس­تىق­تىڭ جاۋابى كوپ كۇتتىرگەن جوق. اقش-تاعى ساراپشىلار سىناقتى سول­تۇس­­تىك كورەيانىڭ باستى وداقتاسى جانە ونىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسى سانالاتىن بەي­جىڭدى «قورلاۋ»، سونىمەن قاتار سي تسزينپين ءۇشىن «ديپلوماتيالىق ۇيات» دەپ ايىپ­تادى. ءتىپتى، قىتايداعى ساراپشىلار دا وسىنداي پىكىر ۇستاندى.

قىتاي بۇعان جاۋاپ رەتىندە اقش باس­تاعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سانك­تسيا­لارىنا قوسىلىپ، سولتۇستىك كورەيا­عا جانارماي جەتكىزۋىن توقتاتتى. بۇدان بولەك، قارۋ-جاراق باعدارلاماسىن قارجى­لان­دى­را­تىن شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن 100 مىڭ سول­تۇستىككورەيالىق جۇ­مىس­شىنى ەلدەرىنە قاي­تارىپ جىبەردى.

وسى ايدا قىتايدا كوممۋنيستىك پار­تيا­نىڭ كەزەكتى كونگرەسى وتەدى دەپ جوسپار­لانعان. اتالعان جيىندا سي تسزينپين ءۇشىنشى مارتە بەيجىڭ باسشىسى بولىپ ساي­لانۋى ءتيىس. ساراپشىلار كيم چەن ىننىڭ اۆانتيۋرا جاساۋعا قۇمار ەكەنىن ەسكەرىپ، كونگرەسس باستالاتىن كۇنى، ياعني 16 قازان مەن اقش-تا ارالىق سايلاۋ وتەتىن 17 قازان ارالىعىندا پحەنيان جەتىنشى رەت اتوم بومباسىن جارۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر.

بۇل مەرزىمدى تاڭداۋدىڭ سەبەبى جەتەر­لىك. ويتكەنى سولتۇستىك كورەيا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى اقش-قا جاۋاپ رەتىندە ارالىق سايلاۋ كەزىندە سىناق جاساۋى مۇم­كىن. دەگەنمەن كەي ساراپشىلار كوم­مۋ­نيستىك پارتيانىڭ كونگرەسى تۇ­سىندا دا پحەنيان وسىنداي قادامعا بارۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى. سەبەبى كيم چەن ىندى كورشى ەلدەگى جاعداي ەمەس، جەكە امبيتسياسى مازالايدى. سوندىقتان ديپلوماتيالىق ماسەلەگە باس اۋىرتپايدى دەپ ەسەپتەيدى.

بىراق كورشى ەلدىڭ ارەكەتى قىتايعا ۇنا­ماي­تىنى تۇسىنىكتى. قازىردىڭ وزىندە بەي­جىڭ بيلىگى ۋكرايناداعى اسكەري قاق­تىعىسقا رازى ەمەس. ولار ەكى تاراپتىڭ بىرەۋىن تىكە­لەي قولداماسا دا، ءتۇرلى دەڭگەيدە اۋماق­تىق تۇتاستىقتى ساقتاۋ­دىڭ ماڭىزىن بىر­­­نەشە رەت ەسكەر­تىپ ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە، قاق­تىعىس سالدارىنان زيان شەككەن ەكونو­مي­كاسىنا باسى قاتقان قىتاي وزىنە تاياۋ ماڭدا تاعى ءبىر باس اۋىرتارلىق ماسەلە تۋىنداعانىن قالامايدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە، كەيىنگى كەزدە حالىقارالىق قوعامداستىق يادرو­لىق قارۋعا قاتىستى ماسەلەگە قاتتى الاڭ­داپ وتىر. ويتكەنى رەسەي قاجەت بول­عان جاع­دايدا اتوم بومباسىن جارا­تى­نىن تۇس­پال­داپ بىلدىرگەن ەدى. رەسەي پرەزيدەنتى قىركۇيەكتە جاساعان ۇندە­ۋىن­دە تەرريتو­ريا­سىن قورعاۋ ءۇشىن يادرو­لىق قارۋدى قول­دا­نۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. كرەمل باسشىسىنىڭ بۇل ءسوزى ۋكراينادا كىشىگىرىم «تاكتيكالىق» يادرولىق جارىلىس جاسالۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتى لاۋلاعان وتتاي ءورشىتتى.

بۇل از دەسەڭىز، يراننىڭ دا يادرولىق امبيتسياسى ءالى باسىلماي تۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش، قىتاي، رەسەي، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوس­پارىنا» قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باع­دار­لا­ماسىن تومەندەتۋگە، ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.

بىراق دونالد ترامپ تۇسىندا اقش بۇل كەلىسىمنەن شىعىپ، الەمدى ابىگەرگە سالدى. كەيىن ەل تىزگىنىن دجو بايدەن ۇستاعان سوڭ ماسەلە ءبىرشاما رەتتەلگەندەي كورىندى. اق ءۇي بۇل كەلىسىمگە قايتا قوسىلاتىنىن مالىمدەدى. ءسويتىپ، كەلىسسوزدەر باستالعان ەدى. ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، رەسەي، قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىسادى. قازىرگە دەيىن كەلىسسوزدەردىڭ بىرنەشە راۋندى ءوتتى. جىل باسىندا كەلىسىمگە قول قو­يىلۋعا ءسال قالعاندا ۋكرايناداعى قاق­تى­عىس باستالىپ كەتىپ، اڭگىمەنىڭ سوڭى اياقسىز قالدى.

وسى ورايدا، قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمىنا ەرەكشە توق­تالا كەتكەن ءجون. ەلىمىز الەمدەگى ءتور­­­تىن­شى ارسەنالعا يە بولا تۇرا، ءوز ەر­كىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. سەبەبى قازاق دالاسى ونىڭ زاردابىن از تارتقان جوق. سوناۋ 1949 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىندا العاشقى سىناق جاسالدى. سودان باستاپ بۇل ەلدى مەكەندە 456 مارتە اتوم بومباسى جا­رىل­عان ەكەن. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالعان. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋلاردىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان «بالاقاي» اتوم بومباسىنان 2،5 مىڭ ەسە قۋاتتى.

قازاقستان 1991 جىلى 28 تامىزدا قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىپ، سەمەي پوليگونىن جابۋعا شەشىم شىعاردى. سەمەي توپىراعىندا اتوم بومباسى جارىلعاننان 60 جىل وتكەن سوڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى قارارعا قول قويىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالادى. اتال­عان قارار قازاقستان تاراپىنىڭ باس­تا­ماسىمەن ۇسىنىلعان بولاتىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.

مىنە، شارتاراپتى الاڭداتقان ماسە­لەگە قاتىستى قازاقستان سونى ۇستا­نىم ۇسىنعان بولاتىن. بىراق كەي ەلدەر بەيبىت­شىلىكتەن گورى باسقا مۇددەنى كوز­دەپ، ءالى كۇنگە دەيىن يادرولىق قارۋدان باس تارتپاي كەلە­دى. وسىندايدا ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسى باسقا­لار­عا ۇلگى بولسا دەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاق بالۋانى ۇلىقتالدى

قوعام • بۇگىن، 14:36

6 جەلتوقسان - پروكۋراتۋرا كۇنى

قازاقستان • بۇگىن، 13:00

سقو-دا 50 جىلقى مۇز استىندا قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:18

اشىقتىق – ماڭىزدى ۇستانىم

ساياسات • بۇگىن، 08:10

باعا بۇلقىنىسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:09

استىقتى وڭىردە ۇن تاپشى

ايماقتار • بۇگىن، 08:07

جوندەۋشى تاپشى

قوعام • بۇگىن، 08:05

بالا ءدىلمارلار بايقاۋى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

ۇقساس جاڭالىقتار