ارينە, ىشكى نارىقتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الەمدىك وقيعالاردىڭ شيەلەنىسۋى دە اسەر ەتىپ جاتىر. اسىرەسە كورشى رەسەي مەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى اسكەري جانە ەكونوميكالىق تەكەتىرەس دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساۋدا نارىعىنا كەرى ىقپالىن تيگىزۋدە. بۇدان ەكسپورتقا يەك ارتقان دامۋشى ەلدەر زارداپ شەگىپ وتىر. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن استىق نارىعىنان بايقاۋعا بولادى. بۇل جەردە تەك نان جانە نان ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى قينالىپ وتىرعان جوق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرنەشە سالاسى تۇرالاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر ەكەن. ماسەلەن «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا شاعىمدانعان وتاندىق وندىرىسشىلەر بيداي باعاسىنىڭ 40 پايىزعا دەيىن كۇرت وسۋىنەن ەلدەگى ناۋبايحانالار عانا ەمەس, قۇس شارۋاشىلىعى دا زيان شەگىپ وتىرعانىن ايتۋدا. بۇلارعا ءسۇت فەرماسىن اشىپ, ەت پەن ءسۇت دايىنداپ وتىرعان شارۋالار دا قوسىلىپ جاتىر.
– قۇس فابريكالارىنىڭ يەلەرى قازىر ۇلكەن ماسەلە كوتەرىپ وتىر. ويتكەنى بيدايدىڭ باعاسى وسىدان 2 اپتا بۇرىن 120 تەڭگە بولسا, بۇگىندە 180 تەڭگەگە ءوسىپ كەتتى. بۇل پروبلەما ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردى قاتتى الاڭداتۋدا. رەسەي 15 ناۋرىزدان باستاپ قانت پەن استىق ەكسپورتىنا تىيىم سالدى. شەكتەۋ بىرنەشە ايعا جالعاسادى. مۇنداي شۇعىل شەشىمنەن ەلىمىزدىڭ ناۋبايحاناشىلارى شيكىزات تاپشىلىعىنا ۇشىرادى. ەگەر ءبىز شەشىم قابىلداپ, ەكسپورت ماسەلەسىن ۋاقىتشا جاۋىپ, شەكتەيتىن بولساق, ىشكى نارىقتا باعا تۇسەدى. بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنە استىق جەتكىزىپ وتىر. بىراق ءدال قازىرگى جاعدايدا وعان كۆوتا ەنگىزۋ نەمەسە تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ قاجەت, – دەيدى «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ناريمان ابىلشايىقوۆ.
الايدا بۇل ەلدەگى استىق ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ مەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ الدىن الاتىن جول ەمەس. ماسەلەنى ارىدەن قوزعاپ, ناقتى جۇمىس ىستەلمەي ىلگەرى باسۋىمىز قيىن. مۇنى كۇنى كەشە الماتى وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ, تۇقىم شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جيىنعا قاتىسقان سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ايتتى.
– وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى دەلدالداردىڭ كوپتىگىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىمدەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا دا بايلانىستى. تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارى بىردەي ەلدەرگە قاراعاندا قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى الدەقايدا تومەن. بىزدەگى ونىمدىلىگى جوعارى جانە قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتار مەن بۋدانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – وسىنىڭ باستى سەبەبى دەپ سانايمىن, – دەدى سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
الماتى وبلىسىنىڭ ىرگەلى اۋىلىندا ورنالاسقان قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى عالىمدار ەلىمىزدەگى سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن جەدەل دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋ كەرەكتىگىن دە تالقىلادى. ساراپشىلار شەتەلدىك ۇزدىك سەلەكتسيالىق جاڭالىقتاردى ترانسفەرتتەۋ جانە بەيىمدەۋگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە – باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعىنىڭ عوو بازاسىندا جانە وڭتۇستىگىندە – قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قازىرگى زامانعى جانە مولەكۋليارلىق بيولوگيا ادىستەرى نەگىزىندە وتاندىق سورتتار مەن بۋدان شىعاراتىن ەكى سەلەكتسيالىق ورتالىقتى جەدەل تۇردە قۇرۋدى ۇسىندى.
جيىندا ەلىمىزدىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعى تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعانى دا ايتىلدى. عالىم, سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى سورتتىق تۇقىمداردىڭ 60 پايىزى, ال بىرقاتار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ 100 پايىزى شەتەلدەن, كوبىنەسە رەسەيدەن اكەلىنەدى ەكەن. سايكەسىنشە, بۇل ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن جاعداي.
– سانكتسيالىق تەكەتىرەستىڭ قازىرگى جاعدايىندا ارىپتەستەرىمىز سۇرىپتىق تۇقىم ەكسپورتىن توقتاتاتىن بولسا, وندا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ساپالى تۇقىم ماتەريالىنسىز قالۋى مۇمكىن. وتاندىق تۇقىم شارۋاشىلىعىندا قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – قازىرگى زامانعى سەلەكتسيالىق ورتالىق قۇرۋ. جوعارى ءونىمدى جانە قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, جەرگىلىكتى اۋا رايىنا بەيىمدەلگەن ءوزىمىزدىڭ سورتتارمەن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى تۇراقتىلىق پەن ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدا ايتارلىقتاي سەرپىلىس جاساي الامىز. وتاندىق عالىمدار شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى مەملەكەتتىك قولداۋدى تالاپ ەتەتىن سەلەكتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە دايىن, – دەدى جيىنداعى سوزىندە سەنات دەپۋتاتى.
الماتى وبلىسى
