كەنجە ۇل

قوياردا-قويماي كوشىرىپ اكەلگەن ۇلى بولاتىن. سەن ءۇشىن اۋىلعا قايتا-قايتا باراتىن ۋاقىت جوق قازىر! ءبارىمىز دە جۇمىسباستى, جالعىز ءوزىڭ وتىرامىسىڭ اۋىلدا, – دەپ قالاعا الىپ كەلدى. ەندى مىنە, قارتايعان شاعىمدا قالاعا شىعىپ, ءسان قۋعانداي بولدىم-اۋ دەپ سارى- ۋايىمعا تۇسەدى-اي كەپ. ە, شىركىن-اي دەرسىڭ, عۇمىرى اۋىلدا وتكەن ادامنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا بۇك- ءتۇسىپ, بۇگىلىپ, وزىنە جات تىرلىككە بايلانعانى قانداي اۋىر. قالاعا قاراي اسىعىپ تۇراتىن بۇل نە دەگەن جۇرت! ءتۇسىنىپ بولمايدى. تۋعان-تۋىس, كەيبىر كورشى-قولاڭ, جەكجاتتاردىڭ, قىز-قىرقىن, ۇلدارىنىڭ – ءبارى وسىندا تۇرادى. – بىلەم, ۇيگە سىيماي ءجۇرسىڭ عوي. اۋىلعا بارعىڭ كەلسە, شوپىر اپارادى, اندا-ساندا بارىپ قايت. ءتىپتى ساعىنساڭ فاتيحانى, قانيپا, انەستى, اعزام, زەينەپ اپايدى, حابيبا, حامزالاردى وسىندا الدىرىپ تۇرايىن. قوناققا شاقىرايىق, – دەدى كەشە كەشكىسىن ۇلى. – ە, بالام-اي, اۋىلداعىداي قايدان بولسىن! قالانىڭ زاڭى, ءتارتىبى – سەندەر ءۇشىن عوي. كەڭسايداعىداي قايدا! قىل اياعى تۇزگە شىقساڭ دا وزىڭمەن ءوزىڭسىڭ عوي, شىراعىم. ءتۇن ۇيقى جوق. كەتكىم كەپ ءجۇر جارسۋاتقا, كەڭساي جاققا. اپارىپ تاستاشى, – دەگىسى-اق كەلدى, بىراق, ىشتەي ءۇنسىز كۇبىرلەپ قويا سالدى. شال اۋىر ءبىر كۇرسىنىپ الدى. «اۋىلىما اپارىپ كەلشى. تىم قۇرىسا وزدەرىڭ وسكەن, قالقيىپ تۇرعان ۇيىمە بارىپ ءبىر ماۋقىمدى باسايىن. شەشەلەرىڭنىڭ باسىنا بارىپ قۇران سۇرەلەرىن وقىماعالى دا ءبىراز بولدى. ال, بۇلاردا ءبىر بىتپەيتىن جۇمىس». شال تەرەزەگە قاراپ تەلمىرىپ وتىرعانى. جاياۋ جۇرگەن ادامنان قاپتاعان ماشينا كوپ. كەمپىردىڭ سۇپ-سۋىق بيداي كوجەسى بولار ما ەدى شىركىن, – دەيدى تامسانىپ. كەلىنى گازيت شىعارادى, كۇنى-ءتۇنى تىقىلداتىپ جازۋ جازادى دا وتىرادى. كەيدە: «اتا, وي كەلمەي, جازۋ جازا الماي قينالىپ تۇرمىن, تاپسىرما كوپ!» – دەپ مازالانادى كەپ. شال ءبىر تال ارشا جاعادى. ءۇيدىڭ ءىشى كوك ءتۇتىن. ءيىسى قانداي شىركىن, جارىقتىقتىڭ! كەلىنى دە تىنىشتالادى. جازۋ جازاتىن كوك تەمىر دە زۋلايدى. جازدا بارعاندا جيناپ اكەلگەن ساۋىرتاۋدىڭ ارشاسى ەدى. شال بولمەسىنە كەلىپ, كەمپىرىنەن قالعان كوك ساندىقتى اشتى. مىناۋ اق قۇماندى كەمپىرى ەكەۋى سەمەيدىڭ بازارىنان ساتىپ الىپ ەدى-اۋ. جاسىل گۇلدى ورامالىن قارا. قىزدارى دا, كەلىندەرى دە قىزىعىپ-قىزىعىپ قويادى. شال تىرس ەتىپ ۇندەمەگەن سوڭ, سۇراۋعا باتىلدارى جەتپەيدى. كۇمىس ساقينالارى, بىلەزىكتەرى, سىرعالارى كەمپىرى قولدورباعا سالعان كۇيى جاتىر. دۇنيەدەن وتەرىن ءبىلىپ, كۇنى بۇرىن جيناپ قويىپتى عوي. كوزىڭدەي كور دەگەنى مە ەكەن. قارا ويۋلى ءماسىسى, كوك بەشپەتى, ۇزىن شاعي كويلەگى – ءبارى ساندىقتا قاتتاۋلى قالىپتى. بىلتىر كىشى كەلىنىنىڭ ءوتىنىشىن قالدىرماي, مەكتەپتەگى ناۋرىز مەيرامىنا كيىپ بارۋعا رۇقسات بەرىپ ەدى. انشەيىندە تىلتيعان ۇزىندى-قىسقالى بىردەڭەلەر كيىپ جۇرەتىن كەلىنىن تانىماي قالدى. قالانىڭ ناۋرىز تويلاعانى دا ءبىرتۇرلى ەكەن. زامانىنا قاراي بولار. اۋىلدىڭ اتى اۋىل. قارا قازان, سارى بالا. شال كادىمگىدەي تاڭعالدى. اندا-مىندا سابىلعان حالىق. قاپتاعان كىسى. اينالا ساۋ­دا. قاشانعى تۇرەگەپ تۇرسىن, كولىككە كەپ تەرەزەدەن قارادى دا وتىردى. كيىز ۇيلەر قۇرىلىپتى. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. الدى كۇزەت دەي مە؟.. قوي, كەڭسايعا قايتايىن. بۇل شەشىمىمدى باسقا قالالاردا تۇراتىن ءۇش ۇل, ءۇش قىزعا مەركىت جەتكىزەر. قالاشىل بولىپ كەتكەن وزدەرىنەن كورسىن. بىرەۋى اۋىلدا قالمادى. قىزمەت قۋدى. مارقۇم كەمپىرى «وقى, وقى دەپ, قالاعا قۋعان وزىڭنەن كور» دەۋشى ەدى. وقىعاننان جامان بولدى ما, بىراق؟. شال ءوز ويىمەن الىسىپ كۇندە وسىلاي. بۋرابەك پەن نۇريلا دا كۇتىپ جۇرگەن شىعار. بۇلار دا جامان بولعان جوق. بالالى-شاعالى. كەمپىر ەكەۋمىزدىڭ جولىمىزدى بەرىپتى. ءبىز كەتكەندە تۋعان ءاليدىڭ ءوزى قازىر جۇگىرىپ ءجۇر دەيدى. وزدەرى وقۋلارىن ءبىتىرىپ اۋىلعا كەلدى. نۇريلا ايەل بوساندىراتىن دارىگەر, بۋرابەك بولسا بۇكىل تاۋدىڭ ورمان, قاراعايىن باسقارىپ وتىر. ۇرى-قارىعا ءبىر اعاش كەستىرمەي قورعاۋدا. اكىم-قارالاردىڭ وزىنەن رۇحسات قاعاز تالاپ ەتەدى دەيدى. بۋرابەكتىڭ اكەسى عالى دا سونداي قاتال ادام ەدى. «ە, ە, بۇگىن اۋىلدا شالدار ۇزىنسارى كەلدى, وتامالى دا جەتتى, ءۇت كىردى, ۇتپەن بىرگە قۇت كەلدى» دەپ, شالجىعار جاساپ, قاۋقىلداسىپ جاتقان بولار, ءا!.. قويدىڭ ەتىن قۇيرىق, وكپە-باۋىرىمەن قوسا تۇگەل قارىنعا سالادى. تۇز, بۇرىش, پياز قوسىپ قارىننىڭ اۋزىن تىگىپ شۇڭقىرعا جاعىلعان وتتىڭ شوعىنا كومەدى. سويتەدى دە, توپىراقپەن باستىرىپ تاستايدى. قارىنداعى ەتتىڭ دەمى شىعىپ تۇرۋ ءۇشىن جىلىكتەن تۇتىك جاساپ ءبىر باسىن قارىنعا سالىپ, ەكىنشىسىن توپىراقتان شىعارادى. بىلقىلداپ پىسەدى. شالدار قارىن تولى بۇل استى كوتەرە الماي جىعىلىپ قالاتىندارى بار... – نە بولدى ساعان اكە! بالا قۇساپ جىلاعانى نەسى, – دەدى كولىككە وتىرعان ۇلى رەنجي سويلەپ.-اۋىل, اۋىل دەپ. نەمەنە ءوزى, اش-جالاڭاش ءجۇرسىڭ بە. ودان دا كولىكتەن شىعىپ, نەمەرەلەرمەن بىرگە ناۋرىز تويىن قىزىقتاپ جۇرمەيسىڭ بە ەندى, – دەدى تاعى. – كوڭىلىم جالاڭاش بالام. ويىم جەتىم قاراعىم. اۋىلعا اپارىپ تاستاشى! ەل مەن جەردەن جەرىگەنىڭ نە سونشا. بولدىم-تولدىم دەيمىسىڭ. كيە, نالا دەگەن بار ءارى-بەرىدەن سوڭ, – دەدى شال دا قاتتى سويلەپ. ەرتەسىنە ۇلى مەركىت ەكەۋى كەڭساي قايداسىڭ دەپ جولعا شىعىپ كەتتى. شال, و, توبا, قۋان­عانى سونداي تۇنىمەن كوز ىلگەن دە جوق. تەرەزەدەن قاراپ كەلەدى. جول الىس. قار قالىڭ ءتۇسىپتى. سودان كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى, كولىكتىڭ دوڭگەلەگى تاسقا سوعىلدى ما, زىرك ەتە قالعاندا بارىپ, كوزىن اش­تى. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەدى. كولىك بەيىت­تەردىڭ قاسىنا كەپ ءبىر-اق توقتاپتى. مەركىتتىڭ كوزىندە جاس. اناسىن ساعىنىپ ءجۇر ەكەن عوي ق ۇلىنىم. ۇلىن باۋىرىنا باستى. – حاديشا مەن كەلدىم اۋىلعا. مەنى تاستاپ قايدا كەتتىڭ دەي بەرۋشى ەدىڭ تۇسىمدە ىلعي. كەلدىم, كەلدىم, – دەدى شال كۇبىرلەپ. بەيىت باسىندا ۇزاق وتىردى. ىشتە جۇرگەن وكىنىش, ساعىنىش شەرىن ءبىر تارقاتتى. ءبىر كەزدە بارىپ, اۋىلعا قاراي جاياۋ تارتتى. ۇلى دا كەلىپ, كولىگىنەن ءتۇسىپ جاتىر. ءۇيىنىڭ باۋ-باقشاسى, سۋ الار قۇدىعى, قورا-جايى ءبارى دە ۇقىپتى, تازا قالىپتا. اۋلادا جارقىراعان شەتەلدىك كولىك. التى بولمەلى ءۇيىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, قاسىنان تاعى دا قوسالقى ءۇي تۇرعىزىپ جاتىر ەكەن.. بۋرابەك پەن ايەلى نۇريلا ۇيلەرىنەن جۇگىرىپ شىعىپ, شالدى قۇشاقتاي الدى. قۇدايى كورشىسى مايداننىڭ ۇلى مەن كەلىنى ءۇيىنىڭ شاڭىراق وتىن وشىرمەي سوڭدارىندا قالىپ ەدى. ءۇيىنىڭ بوساعاسى مەن تابالدىرىعىنداي, قۇتى مەن بەرەكەسىنە اينالعان ەكەۋىن شال دا جىبەرمەي قۇشاقتاپ بەتتەرىنەن ءسۇيدى. ورتادا دوڭگەلەك ۇستەل. كەمپىرىنىڭ كوزى تىرىسىندە جاسايتىنداي اۋىلدىڭ وزىنە عانا ءتان تانىس, ءدامدى تاعامدار. تورگى ۇيگە كىرىپ ەدى, ۇلى كىلەم تۇسىنا ىلىنگەن شەشەسىنىڭ سۋرەتىنە قاراپ تۇر ەكەن. ءبىر كەزدە ەسىنە ءتۇستى بىلەم: – اكە, سەن وسى ساندىقتى نەگە الىپ كەلدىڭ؟ – دەدى جالت قاراپ. – مەركىت, ەكى جاستىڭ بىرىنە كەلگەندە اقساقالدى قالاعا سۇيرەپ قايتەسىڭ! اراپا اقساقال ەندى وسىندا, ءوز ۇيىندە قالادى. ءبىز نۇريلا ەكەۋمىز وسىلاي ۇيعاردىق. مەن دە بۇل كىسىنىڭ ۇلىندايمىن عوي. سۇندەتتەگەن دە ءوزى. كەنجە ۇلىم دەۋشى ەدى, اۋزىنا قۇداي سالعان ەكەن. مارقۇم اكە-شەشەلەرىمىز تۋماسا دا تۋعانداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى. سول جولدى بىزگە دە جازسىن, – دەدى بۋرابەك داۋىستاي سويلەپ. مەركىتتىڭ ەسىنە تۇنەۋ كۇنگى ءبىر جاعداي ءتۇستى. قالاعا ءبىر-ەكى رەت نۇريلا كەلىپ كەتىپ ەدى. – اتام جۇدەپ كەتىپتى, – دەپ نۇريلا جىلاپ كەلدى. اۋىلدى ويلاي بەرەدى ەكەن. الىپ كەلسەك قايتەدى دەگەندى ايتقان, – دەدى بۋرابەك ءسوز وسىمەن ءبىتتى دەگەندەي. – سەندەر ەلدەن كەتتىڭدەر. ال, اۋىل بىزگە امانات مەركىت. وسى ەلدى, جەردى ساقتاۋ ءۇشىن ۇرپاق ءوسىرۋ پارىز. شال قالادان الىپ كەلگەن كەمپىرىنىڭ كوك ساندىعىن نۇريلاعا تابىس ەتتى. مارقۇم حاديشانىڭ جاسىل گۇلدى ورامالى كەلىننىڭ باسىنا جاراسا كەتتى. مەركىت تۇنىمەن ساندىراقتاپ ۇيىقتاي الماي شىقتى. تۋعان ءۇيدىڭ, شاڭىراقتىڭ كيەسى, كەپيەتى مازالاعانداي. تاڭ اتا دالاعا شىعىپ ەدى, اۋىلدىڭ ءبىر توپ شالى اكەلەرىن ورتاعا الىپ, كەڭسايدىڭ قارلى جوتاسىنا قاراي بەتتەپ بارادى ەكەن... فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى.