الەم • 02 قازان، 2022

«مەيىرىمىڭىزگە راحمەت!»

79 رەت كورسەتىلدى

ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىستىڭ سالقى­نى الەمگە وڭايعا تيمەي تۇرعانى بەلگىلى. العى شەپتەگى ىرگەسى سوگىلگەن اسكەرى­نىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كرەمل بيلىگى ءىشىنارا موبيلي­زا­تسيا جاريالادى. الايدا وسىدان كەيىن ەل تۇرعىندارى كورشىلەس مەم­لە­كەت­تەرگە جوڭكىلە كوشتى. ولاردىڭ ءبىر لەگى قازاقستانعا كەلدى. وسىعان بايلا­نىس­تى ەلىمىزدە ءتۇرلى پىكىر قالىپتاسقانى بەلگىلى. دەگەنمەن توعى­زىنشى تەرريتوريانىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، حالقى­مىز­دىڭ مۇنداي «كوشتىڭ» تالايىن باس­تان وت­كەرگەنىنە كۋا بولامىز.

اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى قازاقتا «كورشىمەن تاتۋدىڭ كوڭىلى توق» دەگەن ماقالدىڭ بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. سون­دىقتان ىرگەلەس ەلدەرمەن تاتۋ بولۋعا نازار اۋداردى.

«بۇدان ەش ۇتىلمايمىز. سوڭعى كۇندەرى كورشى ەلدەن، ياعني رەسەيدەن كوپتەگەن ادام كەلە باستادى. كوپشىلىگى قازىر­گى احۋالعا بايلانىستى امال­دىڭ جوق­تىعىنان كەلىپ جاتىر. ولار­عا قامقورلىق كورسە­تىپ، قاۋىپ­­سىزدىگىنە ءمان بەرۋى­مىز قا­جەت. بۇل – ساياسي جانە گۋماني­تا­­ر­لىق ماسەلە. وسى ماسەلەنى مەن ۇكى­مەتكە تاپسىردىم»، دەدى ق.توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى وسىنداي كۇر­دەلى جاعدايدا ەڭ الدىمەن ادام­­گەرشىلىك، سابىرلىق پەن ۇيىم­­شىل­دىق تانىتۋ قاجەتتىگىن جەت­كىزدى. «بىزدە ەشقانداي داع­دا­رىس جوق، دۇر­بەلەڭ دە جوق. ۇكى­مەت ءوز جۇمىسىن اتقارۋى كەرەك. سىرتتان كەلگەن ادامدار­عا كومەك كورسەتىلەدى، بىراق جەڭىل­دىك­تەر بەرىلمەيدى. جۇمىستىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە، كەلىسىمدەر بو­يىن­شا جۇرگىزىلەدى» دەدى ق.توقاەۆ.

الايدا ەل ىشىندە موبيليزا­تسياعا قاتىستى الىپ-قاشپا اڭگى­مە ءورشىپ تۇر. ماسەلەن، الەۋ­مەتتىك جەلىدە ەلىمىزگە 1،6 ميلليون رەسەيلىك كىردى دەگەن قاڭقۋ ءسوز جەلدەي ەستى. بىراق كەيىننەن مۇنىڭ تونىن تەرىس اينال­دى­رىپ كيگەن دەرەكتەر ەكەنى بەلگى­لى بولدى. سەبەبى 1،6 ميلليون – بيىل ەلىمىزگە ات باسىن بۇرعان رەسەي­لىك­تەردىڭ جالپى سانى. ياعني جىل با­سىنان بەرى وسىنشا ادام قازاق­ستاننىڭ شەكاراسىنان وتكەن. بىراق سونشاسى قايتادان ءوز ەلىنە قايتقان.

رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين 21 قىركۇيەكتە ءىشىنارا موبيليزاتسيا جاساۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويعالى بەرى ەلىمىزگە 100 مىڭعا جۋىق رەسەيلىك باس ساۋعالاپ كەلىپ­تى. بىراق سونىڭ 64 مىڭى ەل­دەن كەتكەن. 21-27 قىركۇيەك ارالى­عىندا سەگىز مىڭ رەسەيلىككە جەكە سايكەس­تەندىرۋ ءنومىرى بەرىلگەن. ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگى كوشى-قون كوميتەتى تور­اعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اسلان اتالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا، 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن رەسەي­دىڭ 93 مىڭ ادامىنا جسن بەرىلگەن.

«قازاقستاندا تۇرۋعا ىقتيار­حات العان 4 271 رەسەي ازاماتى بار. ولاردىڭ 116-سى ەتنوستىق قازاق. ىقتيارحات الۋدا ارنايى ءتارتىپ بارىن بىلەسىزدەر. ىق­تيارحات الۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ تولەم قابىلەتىن راستادى. بۇل – 1320 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش، ياعني 4 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات»، دەدى ا.اتالىقوۆ ورتالىق كوممۋني­كاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباس­پاسوز كونفەرەنتسياسىندا.

جالپى، رەسەيدەن كەلگەندەر­دىڭ اراسىندا 7 مىڭ ادام قازاق­ستاندا جۇمىس ىستەۋگە ءوتىنىش بەرگەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ورداباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، رەسەيدەن كەلگەندەرگە جەكەلەي جاعداي جاسالمايدى. ءبارى زاڭ اياسىندا ورىندالادى.

«قازىرگى كەزدە رەسەيدەن كەلىپ، قازاقستاندا جۇرگەن 353 مىڭ ادام بار. ونىڭ 7 مىڭى عانا قازاق­­ستاندا جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن. سون­دىق­تان رە­سەي­لىكتەردىڭ كەلۋى ەڭبەك نا­رىعى­نا اسەر ەتپەي­دى. اتاپ ايت­قان­دا، رەسەي­لىكتەردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا جاعداي جاسالمايدى»، دەدى ر. ورداباەۆ.

جالپى، قازاقستان ەلىمىزگە اعىل­عان رەسەيلىكتەرگە زاڭدىق تۇر­عى­دا كوپ كومەك كورسەتىپ جاتىر. ماسەلەن، رەسەي ازاماتتارىنا جسن ءنومىرىن الۋ جەڭىلدە­تىل­دى. تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەر­كاسىبى ءمينيسترى باع­دات ءمۋسيننىڭ ايتۋىن­شا، رەسەيلىك­تەرگە جسن ءنومىرى SMS-حابارلاما ارقىلى جىبەرىلەتىنىن جەتكىزدى.

«ەندى جسن الۋعا ءوتىنىش بەرگەن ادامدارعا ەكىنشى رەت كەلۋدىڭ قاجەتى جوق، جسن ولاردىڭ تەلەفون نومىرىنە 1414 قىزمەتىنەن سمس-حابارلاما تۇرىندە جىبەرى­لەدى. بۇل دايىن جسن الۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان بارلىق حقكو كليەنتىنە قاتىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە ادامداردىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ، ۋاقىت­تارىن بوسقا جوعالتپاۋعا جول اشادى»، دەدى ب.مۋسين.

قازاقستاندا شەتەل ازامات­تارى­نىڭ جۇرۋىنە قاتىستى بەلگى­لەنگەن شەكتەۋلەر بار. ماسەلەن، ەلدە 30 كۇنگە دەيىن بولاتىن شەتەل­دىكتەرگە ۋاقىت­شا تىركەۋ مىن­دەتتى ەمەس. زاڭعا ساي­كەس، شەتەلدىكتەر ەلىمىزدە ۆيزاسىز 30 كۇن جۇرە الادى. ودان ارتىق قال­عى­سى كەلسە، كوشى-قون قىزمەتىنە تىر­كەلۋگە ءتيىس. وسىلايشا، ەلدە قالۋ مەر­زى­مىن تاعى 60 كۇنگە سوز­دىرۋعا قۇقىلى.

بۇدان بولەك، شەكارا ماڭىن­داعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا موبيليزاتسيادان قاشقان رەسەي­لىكتەرگە كومەك قولىن سوزىپ جاتىر. ورالداعى كينوتەاتر ديرەكتورى باسپانا تاپپاي جۇرگەن رەسەيلىكتەرگە كينوتەاتر زالىن تۇنەۋ ءۇشىن ۇسىنعان. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇرعىندار كەلگەن رەسەيلىكتەرگە تەگىن باس­پانا ۇسىنىپ، ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تا­ماسىز ەتكەن. پەتروپاۆل، پاۆ­لودار، اتىراۋ سەكىلدى قالالاردا دا جەرگىلىكتى حالىق ەرىكتى تۇردە كومەكتەسۋگە كىرىسكەن.

ءوز كەزەگىندە جان ساۋعالاعان رەسەيلىكتەر قوناقجاي قازاق حال­قىنا العىسىن جاريالاپ جاتىر. ولار وزدەرىنىڭ ۋكرايناداعى سوعىسقا قارسى ەكەنىن، سوندىقتان موبيليزاتسياعا ءىلىنىپ كەتۋدەن قاشقانىن جاسىرمايدى. ماسە­لەن، سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلگەن اندرەي ەسىمدى جىگىت: «وتانىمدى ساتپايمىن! ەشقاشان دا ساتقان ەمەسپىن. جۋىق ارادا جاعداي وزگەرەدى، رەسەيگە ورالامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن»، دەيدى. جالپى، شەكارا اسقانداردىڭ دەنى وسىنداي پىكىر بىلدىرەدى.

قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقستان حالقىنا، قازاق­تارعا العىس ايتۋ ترەندكە اينالدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسەلەن، رەسەيلىك تيم كروسس ەسىمدى كومپوزيتور ينس­تا­گرامداعى پاراقشاسىندا «راحمەت، براتيا» دەپ جازىپ، ەلى­مىز­دىڭ تۋىن قويعان ەكەن.

«وسىنداي قيىن-قىستاۋ كە­زەڭ­دە قازاقستانعا رەسەيلىك­تەر­­گە كورسەتىپ وتىرعان قولداۋى ءۇشىن العىس ايت­قىم كەلەدى. مەن كەلگەندەردىڭ بار­لى­عىنا قازاق­ستاندى، حالقىن جانە ءسىز ءۇشىن جاساپ جاتقان بارلىق ىستە­رىن قاتتى قۇرمەتتەۋگە كەڭەس بەر­گىم كەلەدى»، دەيدى تاعى ءبىر جەلى قولدانۋشىسى.

سونداي-اق ماسكەۋدەگى قازاق­ستان ەلشىلىگىنە بارىپ، العىس­تارىن ءبىلدىرىپ جاتقاندار دا بار. العاش بولىپ فوتوگراف الەك­ساندر استاحوۆ ەلشىلىككە گۇل شوقتارىن قويىپ، «قازاقستان، مەيىرىمدىلىگىڭىز ءۇشىن راحمەت!» دەگەن حات قالدىرىپتى. سون­­داي-اق ۇلىبريتانياداعى قازاق­­ستان ەل­شىلىگىنە دە رەسەيلىك­تەر گۇل شوق­تارىن اپارىپ، العىس­تارىن قاعاز­عا جازىپ كەتكەن. بۇدان بو­لەك، كاتالونيانىڭ بارسەلو­نا قالا­­سىن­­داعى ەلىمىزدىڭ كونسۋل­دىعى­نا دا العىس ايتقاندار جەتەرلىك.

ال رەسەيلىك تانىمال بلوگەر يليا ۆارلاموۆ تۋيتتەردەگى پاراق­شاسىندا ء«دال قازىر الەم­دەگى ەڭ ۇزدىك پرەزيدەنت كىم جانە ونى نەلىكتەن توقاەۆ دەپ ويلايسىز؟» دەگەن جازبا قالدىردى.

ورال قالاسىنا ات باسىن تىرەگەن الەكسەي سيبيرسكي ەسىم­دى بەلسەندى رەسەي­لىكتەردى ۇيىم­داستىرىپ، جايىق­تىڭ بويىن جيناستىرۋعا شاقىر­دى. «بىزگە قولۇشىن سوزعان قازاقستانعا وسىلاي العىس بىلدى­رەيىك»، دەيدى بەلسەندى.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، قازاق حالقى ناۋبەتتەن قاشقان، جەر اۋدارىلعان ادامدارعا قولۇشىن سوزعانىنا، وزىندە باردى ءبولىپ بەرگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ما­سەلەن، كەڭەس وداعى ەندى-ەن­دى قۇ­رىلار تۇستا ۆلاديمير لەنين ارال بالىق­شى­لارىنا حات جول­­داعانى كوپشىلىككە بەلگىلى. ارال­دىقتاردىڭ پرولەتاريات كوسەمىنىڭ مەسەلىن قايتارماي ون ءتورت ۆاگون بالىق جىبەرگەنى تالاي شىعارماعا ارقاۋ بولعان-دى.

بۇل كورسەتىلگەن كومەكتىڭ ءبىر پاراسى عانا. بۇدان بولەك، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۇسى كەزىندە دە حالقىمىز مەيىرىمدىلىك پەن قوناق­جاي­لىلىقتىڭ ەرەكشە ۇلگى­سىن كورسەتە ءبىلدى. وتكەن عاسىر­دىڭ 1937 جانە 1949-جىلدارىندا جەر اۋدا­رىل­عاندارعا العاشقى بولىپ جەرگى­لىكتى قازاقتار كومەك قولىن سوزدى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ەلىمىزگە بەس ميلليون ادام جەر اۋدارىلعان ەكەن. ءار جىلدارى ەلگە 800 مىڭ نەمىس، 102 مىڭ پولياك، 19 مىڭ كورەي وتباسى، 507 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىق­تارىنىڭ وكىلدەرى، سونداي-اق قىرىم تاتارلارى، تۇرىكتەر، گرەك­تەر، قالماقتار جانە باسقالار جەتكىزىلدى.

جەر اۋدارىلعاندار، قۋدالان­عاندار الجير، كارلاگ سەكىلدى لاگەر­دەردە جان تۇرشىگەرلىك ازاپ كور­گەنى بەلگىلى. اشتىقتان بۇرا­تىل­عان تۇتقىندارعا قازاق­تاردىڭ قۇرت لاقتىرىپ، جانىن ساقتاپ قالعانىن دا ناۋبەتتەن امان قالعانداردىڭ ۇر­پاعى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگى­مەلەيدى.

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قوناقجاي قازاق حالقى اشتىقتان بۇراتىلعان رەسەي حالقىنا توننالاپ ازىق-ت ۇلىك جىبەرگەن ەدى. كەيىننەن جازىقسىز جەر اۋدارىلعاندارعا كومەك قولىن سوزدى. تاريح قايتا­لانادى دەگەن راس شىعار، ءبىر عاسىر­دان كەيىن سوعىستان قاشقاندار ەلىمىزدە تاعى باس ساۋعالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار