ەكولوگيالىق تولەمنىڭ اۋىرتپالىعى
«تەررا ۆيتا» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ناسيحات يساباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەكولوگيالىق تولەمدەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە اجەپتاۋىر سالماق ءتۇسىرىپ وتىر.
«كاسىپورنىمىزدا جالاقىعا 1,5% ەكولوگيالىق تولەم قوسىلىپ بەرىلەدى جانە 10 كۇن ەكولوگيالىق دەمالىس تا تولەنەدى. بىزگە كوپتەگەن مىندەتتەمە جۇكتەلگەن. ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدى رەنجىتپەۋگە تىرىسامىز. ماسەلەن, سىياقى ۇنەمى بەرىلىپ تۇرادى. الايدا ەكولوگيالىق تولەم ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. نەگە ونى تەك شاعىن جانە ورتا بيزنەس تولەۋى كەرەك؟ 1949 جىلى يادرولىق بومبالاردى ءبىز جاردىق پا؟ بۇل – ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي اينالىساتىن ماسەلەسى. ەكولوگيالىق پروبلەمالار ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشىلۋگە ءتيىس. مىسالى, ناقتى اتاۋلى كومەك تۇرىندە جاردەمدەسسىن. ءبىز ونسىز دا ءوز مىندەتتەمەلەرىمىزدى ارتىعىمەن ورىنداپ كەلەمىز. نەلىكتەن مۇنى ءبىزدىڭ موينىمىزعا ارتىپ وتىر؟! بۇل تۋرالى دەپۋتاتتار ونداعان جىل بويى ايتىپ كەلەدى. بىراق ماسەلە ورنىنان قوزعالار ەمەس. اي سايىن جالاقىعا 1,5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندەگى سومانى قوسا تولەۋىمىز كەرەك. ەگەر دە اەك-ءتىڭ كولەمى وزگەرسە, سايكەسىنشە تولەم سوماسى دا وزگەرەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون», دەدى ن.يساباەۆا.
بانكتىڭ تالابى تىم قاتال
كاسىپكەرلەر شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ساياساتى تىم قاتال ەكەنىن ايتادى. مىسالى, ءبىر ءوتىنىشتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر شامامەن 6-9 ايداي قاراۋى مۇمكىن.
«داعدارىس جاعدايىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ احۋالى قانداي دەپ سۇراعىڭىز كەلسە, مىنا نارسەنى ايتايىن. 20 جىلدان ارتىق ءبىر عانا بانكتىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ كەلەمىن. ولار مەنى جاقسى بىلەدى. مىسالى, جۋىردا 26 ملن تەڭگەگە باعالاناتىن قوندىرعىنى ساتىپ الۋ قاجەت بولدى. قارىزدارىم جوق بولعانىنا جانە بانكتىڭ ءمىنسىز كليەنتى ەكەنىمە قاراماستان, نەسيە الۋعا بايلانىستى ءوتىنىشىم 9 اي قارالدى. مۇنىڭ سالدارىنان ساتىپ الىنۋعا ءتيىس قوندىرعىمىز شەكارادا تۇرىپ قالدى. سەبەبى قىتاي پاندەميانى جاريالادى. ال بۇل جابدىق بىزگە اۋاداي قاجەت ەدى. دەمەك, قاعازباستىلىق, بيۋروكراتيالاندىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن بايقايسىز. ءبىر كەزدەرى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ مەملەكەتتەن قىرۋار كولەمدەگى اقشانى العانىن بارلىعى جاقسى بىلەدى. اقىرى سول قاراجاتتى العان ەكەن, وندا شوب-تىڭ دا جاعدايىن جاقسارتۋعا بولار ەدى عوي؟! ونىڭ ورنىنا بانكتەر كەرىسىنشە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ بويىنشا شارتتاردى قاتاڭداتتى», دەدى «تەررا ۆيتا» كومپانياسىنىڭ باسشىسى.
وتاندىق بيزنەستى كىم قورعايدى؟
ءوڭىردىڭ ىسكەر ورتاسى ەلىمىزگە كوشىپ كەلىپ جاتقان شەتەلدىك بيزنەسكە دە الاڭداۋلى. كاسىپكەرلەر وتاندىق بيزنەستىڭ مۇددەسىن لايىقتى قورعايتىنداي قۇزىرلى ورگانداردىڭ جوقتىعىنا قاپالى.
«قازىر ەلىمىزگە شەتەلدىك بيزنەس سۋبەكتىلەرى جاپپاي اعىلىپ جاتىر. ال ءبىزدى, ياعني وتاندىق بيزنەستى كىم قورعايدى؟ ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعاي الاتىنداي قۇزىرلى ورگاندار بار ما؟ بۇعان كۇمانىم بار. مىسالى, رەسەيدىڭ كاسىپكەرلەرى 100% وزدەرىنە قولايلى جاعدايدا ءبىزدىڭ نارىققا ەش الاڭسىز كىرە الادى. ال ەلىمىزدىڭ ىسكەر جاندارى ءدال سولاي رەسەيدە ءوز ونىمدەرىن وتكىزە الا ما؟ جوق! سەبەبى رەسەيلىكتەر ءوز نارىقتارىن ساۋاتتى قورعاپ العان. 2015 جىلدان باستاپ ۇكىمەتتىك ەمەس ستاندارتتار ماسەلەسى جونىندە تالاي ارپالىستىق. ناتيجەسىندە, ول جۇمىس ىستەمەدى. سودان كەيىن يندۋستريالدى سەرتيفيكاتتى دا جاسادىق. ول دا ماردىمدى ناتيجە بەرمەدى», دەدى ن.يساباەۆا.
ءبىر تەرەزە قاعيداتى جۇمىس ىستەمەيدى
شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا بەرىلەتىن ارتىقشىلىقتار ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرىنە دە كورسەتىلۋگە ءتيىس دەگەن ويدا. سونداي-اق قاعازباستىلىق پەن بيۋروكراتيالاندىرۋ شارۋانىڭ شاتقاياقتاپ تۇرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, دەيدى اباي وبلىسىنىڭ ازاماتتارى.
«ەلىمىزدە كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما بار. ايتالىق شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى تارتساڭىز, بىرقاتار جەڭىلدىك بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە بيزنەسكە ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولۋ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جانە تاعى سول سەكىلدى. بىراق تا ينۆەستور رەتىندە ءوز قاراجاتىڭدى سالساڭ وندا مۇنداي ارتىقشىلىقتاردى يەلەنۋىڭىز ەكىتالاي. ياعني ەلىمىزدە شەتەلدىك كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن بارلىعى جان-جاقتى ويلاستىرىلعانىمەن وتاندىق ينۆەستورلارعا مۇنداي سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار قاراستىرىلماعان.
قازىر ءبىز سەمەيدە قالقانشا بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەمدەۋ بويىنشا قازاقستانداعى العاشقى كلينيكانىڭ قۇرىلىسى جوباسىن قولعا الدىق. بىرنەشە رەت اكىمدىككە وسى كلينيكانىڭ قۇرىلىسىنا جەر تەلىمىن ءبولۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن ەدىك. دەسە دە جەر ۋچاسكەسىن ءوز قاراجاتىمىزعا ساتىپ الۋعا تۋرا كەلدى. ساتىپ العان ۋچاسكەمىزدىڭ اينالاسىن كوركەيتىپ, اباتتاندىرۋ ءۇشىن جاقىن ماڭدا جاتقان جەردى قوسىپ العىمىز كەلگەن. جەر قاتىناستارى بولىمىنە بارىپ, اتالعان ماسەلەنى رەتتەپ بەرۋدى وتىندىك. الايدا جەر قاتىناستارى كودەكسىندە بۇل ءتارتىپ ءبىر تەرەزە قاعيداتى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل زاڭ جۇمىس ىستەمەيدى. بۇكىل قۇجاتپەن ءتۇرلى ورگانداردى ارالاپ, مۇنىڭ بارلىعىنا 9 ايداي ۋاقىتىمىز كەتتى. وسىنشاما ۋاقىتىمىز ءتيىستى قۇجاتتاردى جەر قاتىناستارى بولىمىنە تاپسىرىپ, ەكى اپتا ىشىندە ولاردان مەنىڭ سۇراعىما جاۋاپتى ەستۋ ءۇشىن عانا جۇمسالدى. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن ءوزىمىز ورىنداپ ءجۇرمىز. تۇتاستاي العاندا, ءبىر تەرەزە قاعيداتى ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتتى», دەدى Nucmed كومپانياسىنىڭ وكىلى راۋشان فاتحۋلينا.
اشىلماي جاتىپ جابىلعان تسەح
بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى رىسبيكە تىلەۋقابىلوۆا 2013 جىلى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن نەسيە الىپ, تىگىن تسەحىن اشقان. ايتسە دە ول كاسىبىنىڭ ءناسىبىن دە كورىپ ۇلگەرمەگەن. سەبەبى اۋداندىق اكىمدىك جەرگىلىكتى كاسىپكەردى جارتى جولدا قالدىرىپ كەتكەن.
«2013 جىلى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن نەسيە الىپ, تىگىن تسەحىن اشقان ەدىم. سول كەزدە شامامەن 50-دەن استام ادام كرەديت الىپ, ءوز كاسىپتەرىن باستاعان بولاتىن. اۋدان اكىمدىگى سوڭىمىزدان قالماي وسى مەملەكەتتىك باعدارلامانى پايدالانۋدى ۋاجىپتەگەن ەدى. ال ىسكە كەلگەندە, كاسىبىمىز تۇرالاپ, دامىماي قالدى. سەبەبى تاپسىرىس جوق. ءوزىمىز دايىنداعان بيزنەس جوسپاردى قابىلداماي, وزدەرىنىڭ بيزنەس جوسپارىن بىزگە ساتتى. ەرىكسىز الۋعا تۋرا كەلدى. ستاندارتتاۋ ءراسىمى سىندى بارلىق تالاپتى ورىنداپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ اياسىندا تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا تالپىندىق. الايدا وعان دا جولاتپاي قويدى. سالدارىنان شىعىنعا باتىپ, تىگىن تسەحىن جابۋعا ءماجبۇر بولدىق. نەسيەنىڭ نەگىزگى سوماسىن تولەۋگە مۇمكىندىگىمىز بولمادى. ۇيدەگى مالدىڭ بارلىعىن ساتتىق», دەدى بەسقاراعايلىق ازاماتشا.
قاراعايلى وڭىردە تۇراتىن حالىقتىڭ دەنى زايمدىق قاراجاتتى كوبىنەسە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا العان. ايتسە دە بۇل امالدارىنان ماردىمدى ناتيجە شىقپاپتى. ويتكەنى كوپ جاعدايدا ءتورت تۇلىك مال برۋتسەللەز اۋرۋىنا ۇشىرادى دەگەن جەلەۋمەن تاركىلەنەتىن كورىنەدى. بۇعان اۋدان حالقى كۇمانمەن قاراپ وتىر.
تۇمسا تابيعاتىمەن كورىكتى بەسقاراعاي اۋدانىندا قوردالانعان پروبلەما جەتكىلىكتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋداندا 8 اكىم اۋىسقان. جەرگىلىكتى شارۋالار جايىلىمعا جەر تابا الماي وتىرعاندا قاراباس اۋىلدىق وكرۋگىندە 16,5 مىڭ گەكتار جەردىڭ Long Xin كومپانياسىنا نەلىكتەن بەرىلگەنىن تۇسىنبەي دال.
«وندا نەمەن اينالىسىپ جاتىر دەسەڭىز, ولار 3 حالىقارالىق كونۆەنتسيامەن تىيىم سالىنعان ۋلى پەستيتسيدتەردى كونتراباندالىق جولمەن الىپ ءوتىپ, جەردى وڭدەپ جاتىر. ەندى جالعا الىنعان جەردى قازاقستان ازاماتىنىڭ اتىنا راسىمدەپ, 49 جىلداي پايدالانۋدى كوزدەپ وتىر», دەدى قاراباس اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى.
گرەك-ريم كۇرەسىنەن بالالار جاتتىقتىرۋشىسى ەرجان امارحانوۆتىڭ ەرتىستىڭ ماڭىنان قاۋىپسىز جاعاجاي سالىپ جاتقانىنا دا ءبىراز بولدى. سپورت مامانى جاعاجايداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قالا اكىمدىگىنەن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋ بويىنشا كومەك سۇراعان. الايدا باپكەر جەرگىلىكتى بيلىك قۇرعاق ۋادە بەرۋدەن ارى اسا الماي كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. سونىمەن قوسا جاعاجايدى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن ارنايى تەحنيكا دا قاجەت بولىپ تۇر. بۇل ورايدا سەمەيدە جىل سايىن ەرتىسكە باتىپ, قازا تاباتىنداردىڭ سانى ارتپاسا دا كەمىمەي جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ايتالىق, بىلتىر 11 ادام سۋعا باتسا, سونىڭ 3-ءى – بالالار.
اباي وبلىسى
