مادەني شارانى اشىپ, كوپشىلىككە ونىڭ ماڭىزى جايلى تانىستىرعان يۋنۋس ەمرە تۇرىك مادەنيەت ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الماگۇل يسينا حانىم, بۇل رەتكى كورمە سورەسىنە تۇركيا ەلىنىڭ شانلىۋرفا ولكەسى ورەنجيك اۋىلى ماڭىنداعى گوبەكلىتەپە ەجەلگى عيباداتحاناسىنان تابىلعان اسا قۇندى 30 جادىگەردىڭ فوتوسى قويىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان جادىگەرلەر 1995 جىلى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان. بۇلار نەوليت داۋىرىنە ءتان, شامامەن 8000- 12000 جىل بۇرىنعى مۇرالار ەكەن. ياعني ادام قولىمەن جاسالعان جەر بەتىندەگى ەڭ ەجەلگى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى.
جادىگەر-تاستاردىڭ ءوڭ بەتىندە جابايى جانۋارلار مەن وسىمدىك تۇرلەرى بەدەرلەنگەن. بيىكتىگى 2-6 مەتر, سالماقتارى 2-40 توننا. جادىگەرلەر اراسىندا اسىرەسە «ت» ءارپى پىشىندەس تاستار وتە كوپ كەزدەسەدى. ال الىپ جاتقان اۋماعى 12 فۋتبول الاڭىنداي. بىراق بۇل جەردەن ارحەولوگتەر ادام بالاسىنا ءتان (سۇيەگى, قولدانعان بۇيىمى, قونىسى) ەشنارسە تاپپاعان. سول سەبەپتى دە, جۇمباققا تولى قۇپيا كوپ. سونىڭ ءبىرى – عيباداتحانا جەر استىنا ادامنىڭ قولىمەن كومىلگەن. وعان نە سەبەپ, بۇل دا قۇپيا. كەلەسى قۇپيا – ول داۋىردە بۇگىنگىدەي قۇرىلىس ماتەريالدارى بولماعانىن ەسكەرسەك, مۇنداي ۇلكەن ەسكەرتكىشتەردى كىم, قالاي تۇرعىزعانى بەلگىسىز.
ءتىپتى, بۇل عيباداتحانا حەتت, ليديا, شۋمەر, مايا, مەسوپوتاميا وركەنيەتتەرىنەن مىڭ جىل بۇرىن سالىنعانىن ەسكەرسەك, الەم تاريحىنداعى جاڭا ءبىر مادەنيەت ۇلگىسى بولۋى ابدەن مۇمكىن, دەيدى ماماندار.
«گوبەكلىتەپە مادەنيەتى جىلدار بويى تاريح ساباقتارىندا ايتىلىپ كەلە جاتقان «كوشپەلى قاۋىم تەك ەگىنشىلىكتى ۇيرەنگەننەن كەيىن عانا وتىرىقشى بولدى», دەگەن تەزيستى جوققا شىعارادى. ياعني اڭشىلىقپەن كۇنەلتكەن قاۋىم گوبەكلىتەپە سياقتى ءدىني ورتالىقتاردا باس قوسىپ, وتىرىقشىلىق تۇرمىسقا كوشە باستاعانى ايعاق. بۇل تاريحي جاعىنان العاندا ۇلكەن سەنساتسيا», دەيدى زەرتتەۋشىلەر. قازىرگى تاڭدا بۇل جەردە 15 مونۋمەنتالدى حرام جانە 200-دەن استام وبەليسك بار ەكەنى انىقتالدى.
بۇل جادىگەرلەردىڭ قالاي تابىلعانى جايلى ايتار بولساق, 1983 جىلى ماحمۇت كىلىچ ەسىمدى ازامات جەر جىرتىپ ءجۇرىپ, كومۋلى جاتقان قاشالعان تاس تاۋىپ الادى. ونى مۋزەيگە تاپسىرادى. بۇل تاس بەرتىندە مامانداردىڭ نازارىن اۋدارىپ, العاش رەت 1963 جىلى ىستانبۇل جانە چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ, عىلىم دوكتورى حالەت چامبەل جانە پروفەسسور روبەرت دجون برەيدۆۋدتىڭ باسشىلىعىمەن عيباداتحانا اۋماعىنا زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. بۇلار تابىلعان ولجالارعا سۇيەنە وتىرىپ, شانلىۋرفا ايماعىنداعى بيريس قورىمى مەن سوگۋت ەگىس دالاسىندا قۇندى ارتەفاكتار بار ەكەنىن انىقتايدى. بىراق قازىرگى سەنساتسيالىق جاڭالىقتى 1994 جىلى گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى كلاۋس شميدت اشادى. «بۇل مۇرالار تاريحقا دەگەن كوزقاراسقا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلدى», دەيدى نەمىس ارحەولوگى ل.كلەر.
ءدال قازىرگى تاڭدا تۇركيالىق دوگۋش جانە شاحەنك حولدينگتەرىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن پروفەسسورلار مەحمەت وزدوعان مەن گۇلريز كوزبە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ءۇستى قالىڭ توپىراقپەن كومىلگەن عيباداتحانانى تولىقتاي اشۋ ءىسى شامامەن ءالى 150 جىل جالعاسادى, دەيدى ارحەولوگتەر.
بۇل عيباداتحانا 2011 جىلى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك قۇندى مۇرالار تىزىمىنە ۋاقىتشا, 2018 جىلى تۇراقتى تىركەلگەن. قازىرگى تاڭدا ەجەلگى گوبەكلىتەپە عيباداحاناسىنا كەلۋشىلەر كوپ. سوڭعى 3 جىل ىشىندە كەشەن 1,3 ميلليون تۋريست قابىلداسا, ۆيرتۋالدى نۇسقاسىن 2 ميلليون ادام تاماشالاپتى.
