تانىم • 29 قىركۇيەك، 2022

ءتىل جانە WORD

141 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى زامانعى جازۋ قۇرالى – كومپيۋتەردەگى ماتىندىك رەداكتورلار، ونىڭ ىشىندە الەمدەگى ەڭ تانىمال رەداكتور – Microsoft Office Word. Microsoft كومپانياسىنىڭ رەسمي سايتىنداعى انىقتاماعا كوز جىبەرسەك، Word – Macintosh كومپيۋتەرلەرىندە جانە Windows، DOS ورتاسىندا (وپەراتسيالىق جۇيەسىندە) جۇمىس ىستەيتىن، قازىرگى كەزدە كەڭ تارالعان، ەڭ قۋاتتى ماتىندىك پروتسەسسورلاردىڭ ءبىرى. قۇجاتتاردى تەرۋگە، دايارلاۋعا، تۇزەتۋگە، باسىپ شىعارۋعا دايىنداۋعا ارنالعان Windows ورتاسىنىڭ قولدانبالى باعدارلاماسى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

ماتىندىك رەداكتوردى ەلىمىزدە كومپيۋتەر تەحنيكاسى پايدا بولعالى بەرى قولدانىپ كەلەمىز. ايتسە دە ونىڭ بار مۇمكىندىگىن ءتىپتى 5 پايىزعا پايدالا­نىپ وتىرمىز با؟  ارينە، جازامىز، تۇزە­تەمىز، ءماتىندى تۇرلەندىرەمىز، ارىپتەردى ار­لەيمىز، ينتەرۆال، كولونتيتۋل دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ونىڭ سىرتىندا Word-تىڭ وزگە دە مول مۇمكىندىك ۇسى­نىپ وتىرعاندىعىنان حابارسىزبىز. بۇل «حابارسىزدىق» جەكە قولدانۋشى تۇر­عىسىنان عانا ەمەس، جالپى ءتىل عىلىمى، اكادەميالىق، مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى حابارسىزدىق. ويتكەنى ەلىمىز بويىنشا ءجۇز پايىز قولدانىستاعى ماتىندىك باعدارلاماعا ءالى كۇنگە نازار اۋدارىپ، ونى جەتىلدىرۋگە، دامىتۋعا قادام جاسالعان ەمەس. بيلل گەيتستىڭ دايىن باعدارلاماسىن، ونىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساتىلۋى ءۇشىن قازاق تىلىندەگى (الەمدەگى 86 ءتىلدىڭ ىشىندە) جاسالعان نۇسقاسىن پايدالانعانىمىزعا قاناعات ەتىپ كەلە جاتقان جايىمىز بار.

بىزگە ەملە كەرەك ەمەس پە؟

ورىس تىلىندەگى Word ونداعى ءماتىن­نىڭ ورفوگرافيالىق قاتەسىن شيقان­داي قىزىل ەتىپ كوزىڭە كورسەتىپ بەرەدى. پۋنكتۋاتسيالىق قاتەنى كوك سىزىقپەن، ستيليستيكالىق قاتەنى جاسىلمەن سىزادى. ال قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىندا مۇنداي مۇمكىندىك جوق. ويتكەنى باعدارلاما­عا ءتىلىمىزدىڭ ەملەسى ەنگىزىلمەگەن. قاتە جازىلعان، بايقاماستان قاتە تەرىلگەن، ەملەگە سايكەس كەلمەيتىن ءسوزدىڭ دۇ­رىس نۇسقاسىن، ياعني رەسمي ءتىل عىلىمى، اكا­دەميالىق عىلىم «قازاق ءتىلىنىڭ نورماسىنا ساي كەلەدى» دەپ تانىعان نۇسقاسىن كورسەتىپ، دۇرىس نۇسقاسىن ۇسىنا المايدى. نەلىكتەن؟

سەبەبى قازىرگى قولدانىستاعى Word-تا قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى مەن پۋنك­تۋاتسياسى جوق، ءتىپتى رەسمي سوزدىك قورى جاسالماعان. باعدارلاما مۇمكىندىگى بولا تۇرا قاتە ءسوزدى دۇرىس نۇسقامەن سالىستىرا المايدى، ويتكەنى سوزدىك بازاسى جوق، نەگە سۇيەنەرىن بىلمەيدى. قازاق ءتىلى كومپيۋتەر ءۇشىن تۇسىنىكسىز سيمۆولداردىڭ جيىنتىعى عانا. مىسالى، Word سىرتتان، ينتەرنەتتەن كەلگەن ءماتىندى تەكسەرىپ شىعۋعا مىندەتتى. قازاقشا ءماتىن جاڭادان اشىلعاندا، ونى ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافيا­سى تۇرعىسىنان ءبىر تەكسەرىپ، قىپ-قىزىل ەتىپ استىن سىزىپ، تولىقتاي قاتە دەپ تانيدى دا «ەملە قاتەلەرىنىڭ شامادان تىس كوپ بولعانىنا بايلانىستى تۇزەتۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ قو­لىن ءبىر سىلتەيدى. باع­دارلامانىڭ وتە ما­ڭىزدى فۋنكتسياسىن قازاق وزىنە قاجەت دەپ تاپپاسا، ءتىلىنىڭ تازالىعىن، ساۋاتتىلى­عىن كەرەك ەتپەسە، Microsoft-قا ول نە كەرەك؟

وسى سەبەپتى باعدارلامادا قاتەنى ­بىر­دەن كورسەتەتىن قىزمەت بولماعاندىق­­­­­تان، كەز كەلگەن قولدانۋشى كومپيۋتەر­­دە ءما­تىندى تەرگەن كەزدە ءوزىنىڭ ساۋاتتى­لىق دەڭگەيىنە، ءتىلدى سەزىنۋىنە، ادەبي جادىنا عانا سۇيەنەدى. سوندىقتان دا سوزدەردى «قۇداي اۋزىنا قالاي سالدى»، سولاي جازادى. تىنىس بەلگىلەرىن «كو­ڭىلى تۇسكەن جەرگە» قويا سالادى. قازاق تىلىندەگى كەز كەلگەن قۇجاتتا، قاتىناس ءىس قاعازدارىندا، ماقالالاردا، ءتىپتى ادەبي قولجازبالار­دا قاتەدەن كوپ نارسە جوق. ءتىلىمىزدىڭ ەلەكتروندى جازۋ قۇرالىنىڭ قىزمەتىندە وسىنداي «قاتە­تۇزەتكىش» بولماعان­دىق­تان، وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر، ءتىپتى مۇعالىمدەر دە ساۋات­سىز جازادى. كوبىسى «ن» مەن «ڭ»-دى، «ۇ» مەن ء«ۇ»-ءنى شاتاستىرادى. ەگەر ماتىندىك رەداكتور وسى قاتەلەردىڭ استىن قىزىلمەن سىزىپ كورسەتىپ، قاشان تۇزەتپەيىنشە ەسكەرتۋىن «الماي تۇرىپ السا»، سول  تۇزەتۋلەر ار­قىلى-اق قازاقتىلدى قولدانۋشىنىڭ ساۋات­تىلىعى ارتار ەدى. 

كوپ جوقتىڭ قاسىندا تاعى ءبىر جوعى­مىز بار، ول – Word-تا ورفوەپيامىز­­دىڭ بول­ماۋى. ءتىل عالىمدارىنىڭ قا­جى­ماس ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 61500 ءسوزدى قام­تيتىن «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق سوز­دىگى» جاسالعان (2004 ج.). سوزدەردىڭ ايتىلۋىن، دۇرىس دىبىستالۋىن ورفو­ەپيالىق ەرەجەلەرمەن رەتتەگەن، ءسوز ما­دەنيەتىنىڭ ساقتالۋىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس. بىراق تيراجى تاتىمسىز – 3000 دانا، ءتىپتى كىتاپحانالارعا جەتپەيدى. ال بۇل قىزمەت بارشاعا قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن باسقا تىلدەردەگىدەي، Word-تىڭ ءبىر فۋنكتسياسى رەتىندە ىسكە قوسۋىمىز كەرەك. ارنايى سيمۆولدى باسقاندا ءسوزدىڭ دۇرىس دىبىستالۋىن، ايتىلۋىن ەستي الاتىنداي مۇمكىندىك بولۋعا ءتيىس. بۇل – ءتىل ۇيرەنۋشىگە عانا ەمەس، اكتەرلەرگە، ديكتورلارعا، عالىم­داردىڭ وزىنە، جالپى حالىققا قاجەت دۇنيە.

Word ءتىلدى دامىتا ما؟

Word-تىڭ كوررەكتورلىق قىز­مەتىنەن تۋىندايتىن تاعى ءبىر قۇبىلىس بار. ماسەلەن، ءوز باسىم ينتەرنەتتەن جۇك­تە­گەن ورىس تىلىندەگى كىتاپتاردى وقىعاندا، كوبىنەسە سانسكريتتەن ەنگەن سوزدەر نەمەسە جاڭا تەرميندەردى، اتاۋلار مەن شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ اتى-ءجونى ءتارىزدى ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنا ءالى ەنبەگەن سوزدەردى ماتىندىك رەداكتوردىڭ قاتە رە­تىندە بەلگىلەپ بەرگەنىن كورگەندە ۇنەمى تۇزەتىپ وتىرامىن.

مىسالى، ءدال قازىر اشىپ وتىرعان كىتاپتا «ترانسپەرسونالنىي» جانە «راندوميزيروۆاننوە» سوزدەرى قاتە رەتىندە قىزىلمەن سىزىلىپ تۇر. ءبىرىنشى ءسوزدىڭ دۇرىس نۇسقاسىن Word ونى ەكىگە ءبولىپ «ترانس پەرسونالنىي» دەپ كورسەتسە، ەكىن­شى ءسوزدىڭ دۇرىس نۇسقاسى مۇلدەم جوق دەيدى. سول كورسەتىلگەن سوزدەردى، ءما­­تىن قان-جوسا بولىپ تۇرماۋى ءۇشىن ءتىن­تۋىردىڭ وڭ جاق تۇيمەسىمەن (باتىرماسىمەن) باسقاندا اشىلاتىن تەرەزەلەردىڭ ىشىندەگى «سوزدىككە قوسۋ» كومانداسى ارقىلى ورىس ءتىلىنىڭ Word-تاعى سوزدىگىنە قوسامىن. ويتكەنى ءبىرىنشى تەرمين پايدا بولعالى جارتى عاسىردان استى، ال ەكىنشى انگليتسيزمنىڭ دە ءومىر سۇرۋگە حاقى بار، «راندومنىي» ءسوزى (random – كەزدەيسوق) كوپتەن بەرى قولدانىستا. ەندى كىتاپتىڭ بۇكىل ماتىنىندەگى وسى سوز­دەر بىردەن «دۇرىس» دەپ تانىلادى. كەيىننەن، باعدارلامانىڭ جاڭارتىلۋى (program update) جۇرگەن كەزدە، وسى سوزدەر Windows-تى قولداناتىن بارلىق كومپيۋتەردە ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە قوسىلادى دا، بۇدان كەيىنگى ماتىندەردىڭ ىشىندەگى وسى ءسوز ەندىگى جەردە زاماناۋي ورىس ءتىلىنىڭ بىرلىگىنە اينالادى.

ال ەندى قازاق تىلىندەگى ءماتىن Word رەداكتورىندا وسى جولمەن وڭدەلەتىن بولسا، ءبارىمىز دە وسىلاي جاسايتىن ەدىك قوي. سول ارقىلى ءتىلىمىز جاڭا سوزدەرمەن تولىعاتىن ەدى. اۆتورلاردىڭ وزىندىك ستيليستيكاسىنان تۋاتىن سوزدەر، نەولوگيزمدەر، جاڭا تەرميندەر، ديالەكت سوزدەر، جاڭا ءسوزجاسامدار وزدىگىنەن قوسىلار ەدى. ابايدىڭ «زينھار» سوزىنەن باستاپ، بارلىق اقىن-جازۋشىنىڭ وزىندىك سوزدەرى بار. اسىرەسە ول اقىندارىمىزدا كوپ، ال تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم اعامىزدىڭ شى­عارماشىلىعىن بۇل تۇرعىدان العاندا مۇنداي اۆتورلىق سوزدەردىڭ كەنى دەۋىمىزگە بولادى.

ارينە، بۇل جاعدايدا وزگە دە مىڭ­دا­­عان قولدانۋشىنىڭ وزىندىك سوزدەرى، ءسوز­­جاسامدارى  اكادەميالىق عىلىم ءالى دە «دۇرىس»، «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ەرە­جەلەرىنە ساي كەلەدى» دەپ تانىماي جاتىپ، سوزدىك قورىمىزعا قوسىلا بەرەتىنى انىق. مىسالى، تاياۋدا عانا رەسەيدە «ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى شاۋرما، تەروبورونا، تەلەگرام-كانال، شترافيزولياتور، انتيۆاكسەر، بۋمەرى، پوگۋگليت، پوكەرفەيس ءتارىزدى 149 سوزبەن تولىقتى» دەپ حابارلاندى. بۇل سوزدەردى «ۆپەچاتلەنيە» سوزىندەي ن.كارامزين ءتارىزدى جازۋشى ويلاپ تاپقان جوق، بۇلار ەڭبەك، تۇرمىس، ءومىر پروتسەسىندە پايدا بولعان سوزدەر. قازاق تىلىندە دە ءدال وسىنداي ءۇردىس ءجۇرىپ جاتىر. ال ءتىل ماماندارى ولاردى ارشىپ، كەرەگىن الىپ، كەرەكسىزىن تاستاپ، تىلىمىزگە ۇدايى مونيتورينگ جاساپ وتىرۋى كەرەك. بالكىم، ءتىل تەك اۋىزەكى جولمەن عانا ەمەس، تەرميندەر مەن نەولوگيزمدەر جاساۋ ارقىلى عانا ەمەس، ينتەراكتيۆتى جولمەن، قازىرگى زاماناۋي جازۋ قۇرالىنىڭ كومەگىمەن دە دامۋى كەرەك شىعار؟ بۇگىندە سوزدىك قورى ءبىر ميلليونعا جەتكەن اعىلشىن ءتىلى وسى جولمەن بايىپ وتىر.  سوندىقتان دا ەڭ الدىمەن Word-قا ءتىلىمىزدىڭ تەزارۋسىن – ونىڭ لەكسيكاسىن تولىق قامتيتىن سوزدىك قورىن ەنگىزىپ، ەملەسىن ىسكە قوسۋ كەرەك.

ءتىل بايلىعى Word-تا بار...

كەلەسى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – ماتىندىك رەداكتوردا سينونيمدەر سوزدىگىنىڭ بول­ماۋى. Word-تىڭ اعىلشىن، ورىس تىلدەرىندەگى نۇسقالارىندا ءسوزدى تەرىپ وتىرعان كەز­دە ونىڭ سينونيمدەرىن ءتىنتۋىردىڭ وڭ جاق تۇيمەسىن باسقاندا اشىلاتىن فۋنك­تسيالاردىڭ ىشىنەن «سينونيمدەر» تەرەزە­سىندە ءتىزىلىپ تۇراتىن سوزدەردەن تاڭداپ الۋعا بولادى. ءبىز بۇل جاعىنان دا تازا ماقرۇمبىز.

سينونيمدەردىڭ ماڭىزى جونىندە ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. «ماسەلەن، قازاق تىلىندە بەت، ءجۇز، ءتۇر، ءتۇس، كەلبەت، كورىك، ءوڭ، اجار، شىراي، ءپىشىن، كەسكىن، ديدار، نۇسقا، رەڭ، راي، الپەت، ۇسقىن، ءمۇسىن، نىساي، سۇرەڭ، سيىق، سۇرىق، تۇرپات، بادەن، سىقپات، ءار، پورىم، پوشىم، سىڭاي دەگەن سينونيمدەر بار ەكەن ء(ا. بولعانباەۆ. قازاق تىلىندەگى سينونيمدەر سوزدىگى. 1962 ج. 63-بەت). ەگەر وسىنشا سىڭارلارىنىڭ ورنىنا «بەت» دەگەن ءبىر عانا ءسوزدى قالدىرساق، ءتىلىمىزدىڭ قالايشا بايلىعى بولماق؟ وندايدا كوركەم سويلەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بە؟ «ۇسقىنى جامان ەكەن» دەگەنمەن «بەتى جامان ەكەن» دەگەننىڭ اسەرلىك ءمانى بىردەي مە؟» دەيدى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ اعامىز ءبىر پولەميكالىق ماقالاسىندا.

ەگەر ءبىر عانا «click» – تۇيمەنى ءبىر باسۋ ارقىلى ونىڭ كوز الدىندا كەز كەلگەن ءسوز­دىڭ سينونيمدەرى ءتىزىلىپ تۇراتىن بولسا،  ادام ­ول ءماتىننىڭ سوڭىنا دەيىن «بەت» دەپ توپە­لەي بەرەر مە؟ الدە سوزدەردىڭ قيسىن­دى، ­ورىندى، رەتتى، ۇيلەسىمدى، نانىمدى، دالەلدى، راۋا، سايكەس سينونيمدەرىنىڭ ىشى­نەن بىرەۋىن تاڭدار ما ەدى؟ Word ماتىندىك رەداك­تورىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىندا، ياعني انا ءتىلىمىزدىڭ زاماناۋي جازۋ قۇرالىن­دا وسىنداي فۋنكتسيانىڭ بولۋى – جازۋ، سويلەۋ ءتىلىمىزدى جاداعايلانۋدان ساقتاپ، ءار قازاقتان شەشەن جاساي الار ەدى.

وبالى نە كەرەك، ينتەرنەتتە ينتەر­اكتيۆتى قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەر سوزدىگى بار (https://sozdikqor.kz/sinonim)، جاقسى جۇمىس ىستەيدى، ىڭعايلى-اق. بىراق ينتەر­نەتكە قوسىلماعان كەز كەلگەن ۇيدەگى كوم­پيۋتەردەگى Word رەداكتورىندا وسىنداي بارشاعا قولجەتىمدى قىزمەتتىڭ بولۋى ءتىلى­مىزدىڭ بايلىعى ءۇشىن باعا جەتپەس قۇن­دىلىق بولار ەدى.

ءبىر قىزىعى، Word-تىڭ بۇرىنعى ءبىر نۇسقاسىندا (1997 جىلعى Word-8 الدە 2000 جىلعى Word-9 بولۋ كەرەك) سينونيمدەر قىزمەتى بار بولاتىن. ونىڭ كەيىنگى نۇسقالاردا ءتۇسىپ قالۋى ءوزىمىزدىڭ تاراپىمىزدان سۇرانىستىڭ، قاجەتتىلىكتىڭ، تالاپتىڭ بولماعاندىعىنان ەكەندىگى تۇسىنىكتى.

قازاق تىلىندە قانشا ءسوز بار؟

بىرەۋلەر سوزدىك قورىمىزدا 2،5 ميلليون ءسوز بار دەسە، تاعى ءبىر اقىنىمىز تەلەديداردان ءبىر ميلليون دەگەن ساندى اتايدى. ينتەرنەتتە «600 مىڭ ءسوزىمىز بار، الەمدە ءسوز قورىنان ءۇشىنشى ورىندامىز» دەپ كورسەتسە، 15 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» 150 مىڭنان استام ءسوز بەن ءسوز تىركەسى ەنگىزىلىپتى. ال  بىرتومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە «قازاق سوزدىگىندە» 106 مىڭ اتاۋلى ءسوز بەن 48 300 ءسوز تىركەسى قامتىلعان ەكەن. 1974-1986 جىلدارى شىققان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» 66 مىڭ 994 اتاۋ ءسوز بار دەلىنگەن. 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» 92 مىڭ 300 ءسوز قامتىلىپتى (ب. قالي ۇلى).

ال ەگەر وسى قاپتاعان تسيفرلاردى قاس قاعىمدا رەتكە كەلتىرىپ، جۇيەلەپ، «ناق وسى كۇنى، استانا ۋاقىتىمەن 12.00 بويىن­شا قازاق ءتىلىنىڭ قورىندا وسىنشاما ءسوز تۇر» دەپ ءدال كورسەتە الاتىن قۇرال بار دەسەم، سەنەر مە ەدىڭىز؟ بۇل دا – Word رەداكتورى. بىراق ول ءۇشىن الدىمەن ءبىرشاما ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلەدى: بىرىنشىدەن ەلەكتروندى سوزدىك قورىمىزدى قۇرىپ الۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قولدانىستاعى سوزدىكتەرمەن قاتار، قازىر قولعا الىنىپ جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن پايدالانۋىمىزعا بولادى. ءتىلدىڭ ۇلتتىق كورپۋسى – ينتەرنەتتەگى ءتىلىمىزدىڭ جالپى ءماسسيۆى، قانشا مىڭ رەت قايتالا­نىپ تۇرسا دا سانالاتىن، ينتەرنەتتەگى قازاق­تىلدى كونتەنتتىڭ قۋاتىن ايقىنداي­تىن كورسەتكىش. قازىر ۇلتتىق كورپۋستا 40 ميل­­ليوننان استام ءسوز بار ەكەن. وتە از كورسەتكىش – ورىس ءتىلىنىڭ كورپۋسىندا 1،5 ميلليارد ءسوز بار.

Word-تا ءماتىننىڭ ستاتيستيكاسى بار – وقشاۋلانعان ماتىندە قانشا ءارىپ، قانشا ءسوز بار ەكەندىگىن كورسەتىپ بەرەدى. ءبىز ونىڭ سىرتىندا، Word-تىڭ تىلدىك بازاسىمەن جۇمىس ىستەيتىن ءتىلىمىزدىڭ جالپى ستاتيستيكاسىن جاساپ الۋىمىزعا بولادى. بۇل ورتاڭقول پروگراميستىڭ قولىنان-اق كەلەتىن شارۋا. سودان كەيىن Word-قا سول ەلەكتروندى تۇردەگى ءسوز بازاسىن ەنگىزىپ، «قايتالانىپ تۇرعان سوزدەردى الىپ تاس­تاپ، ءار ارىپتەن باستالاتىن سوزدەردى ءالىپ­بي رەتىمەن تىزىمدەپ، سانىن كورسەت» دەپ پارمەن بەرسەك جەتكىلىكتى. ساناۋلى سەكۋندتا دايىن بولادى. «سوڭعى 30 كۇن ىشىن­دە قوسىلعان سوزدەردى كورسەت» دەپ تە كوماندا بەرە الامىز. ياعني ءتىلىمىزدىڭ تىرشىلىك تىنىسىن، دامۋ پروتسەسىن ناقتى، رەالدى جاعدايدا قاداعالاۋعا بولادى.

ارينە، بۇل جەردە عالىمدارىمىزعا «قولمەن» دە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. مىسالى، «الما» ءسوزى قاي جاعدايدا زات ەسىم (apple)، قاي جەردە ەتىستىك (do not take) ەكەندىگىن باعدارلاماعا ء«تۇسىندىرىپ»، ومونيمدەردى تانۋدىڭ دۇرىس الگوريتمىن جاساپ بەرۋ كەرەك.

سوندىقتان دا لينگۆيستەرگە كومپيۋتەر ماماندارىمەن بىرلەسىپ مىقتاپ جۇ­مىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىلىمىزدىڭ ستاتيس­تي­­كاسى جاسالسا، عالىمدارىمىزدىڭ جۇ­مىسى دا جەڭىلدەي تۇسەر ەدى. بۇرىندا­رى ءتىل ­ماماندارى ءار سوزگە جەكە كارتوچ­كا اشىپ، تالداۋ جاساپ، ونىڭ قولدانى­لۋى­نىڭ ­مى­سالدارىن كىتاپ، جۋرنالداردان ىزدەپ تولتىرىپ وتىراتىن. ەندىگى جەردە ءسوز­دىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن الىپ، ونىڭ قول­دانىلۋىن ۇلتتىق كورپۋستان، قالا بەردى Google-دەن ىزدەي الادى، ءتىپتى بۇل پروتسەستى اۆتوماتتاندىرۋعا دا بولادى.

دەمەك ءوز تىلىمىزگە ءوزىمىز «يە بولىپ»، ونىڭ ساندىق، ساپالىق كورسەتكىشتەرىن ناقتىلاپ الۋ، ونى رەالدى ونلاين جاع­دايدا قاداعالاپ وتىرۋ – ءوز ەركىمىزدەگى، ءوز قولىمىزدان كەلەتىن شارۋا، تەك كەشىك­تىرمەي قولعا الساق بولعانى.

تەلەفونداعى توزاق

Word – ءتىلىمىزدىڭ رەسمي ەلەكتروندى جازۋ قۇرالى. جەكە قولدانۋشى، بارشا حالىق، مەكەمەلەر، رەسمي ورگاندار مەن مەكتەپ-ۋنيۆەرسيتەتتەر، وقۋشى مەن ىزدەنۋشى، مۇعالىم مەن اكادەميك، ءبارى-ءبارى وسى ماتىندىك رەداكتوردى قولدانادى. مۇندا اتالعان كەمشىلىكتەر – سوزدىك قور، ورفوگرافيا، سينونيمدەر سوزدىگىنىڭ، ورفوەپيانىڭ جوقتىعىنا قاراماستان، ول ۇنەمى قولدانىستا. ارقايسىمىز ءبىلىم دەڭگەيىمىزگە قاراي قاتەسىز جازۋعا، تىلدىك مادەنيەتتى ساقتاۋعا تىرىسامىز. بىراق قازىرگى زاماناۋي جاعدايدا ودان وزگە، بارلىق حالىق، ۇلتىمىز، جۇرتىمىز تولا­يىم، تۇتاسىمەن قولداناتىن تاعى ءبىر تىل­دىك جازۋ قۇرالىمىز بار. ول – سمارتفون.

ءتىلىمىزدىڭ ناقتى قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ، ۇلتىمىزدىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنىڭ بۇ­گىنگى كۇنگى ەڭ ءدال، انىق، ناقتى كورسەتكىشى – وسى سمارتفوندارداعى تىلدىك قاتىناس. 

قازىرگى ەڭ كەڭ تارالعان WhatsApp-تى اشىپ كورسەڭىز – قاتە جازۋ، قازاق سوزدەرىن ورىس ارىپتەرىمەن تەرۋ، تىنىس بەلگىلەرىنىڭ بولماۋى، سوزدەردىڭ ادەيى بۇرمالانۋى، «نەستەۆاتسىن» (نە ىستەپ جاتىرسىڭ)، «شگاين دەۆاتىرمگو» (شىعايىن دەپ جاتىرمىن عوي) سياقتى تۇرپايى ءسوزجاسامدار، دورەكى، وعاش سوزدەر، سوزدەردى ايتىلۋىمەن جازۋ، ورىس جانە قازاق سوزدەرىنەن قويىرت­پاق جاساۋ سياقتى لينگۆيستيكالىق قۇبى­لىستاردىڭ ءبارى وسىندا. انا ءتىلىن سىيلاماۋ، قور قىلۋ، بىلعاۋ، بارىنشا قارادۇرسىن دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ مەسسەند­جەر قولدانۋشىلارىنىڭ باستى ۇستانىمى ءتارىزدى. ساۋاتسىز جازعانىنا بۇل جەردە ەشكىم ۇيالمايدى، نامىستانبايدى، كە­رى­سىنشە ەملە ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ سانگە اينالعان. بۇل جاعىنان العاندا بۇگىنگى WhatsApp-تى قازاق ءتىلىنىڭ تارتىپ وتىرعان توزاعى دەرسىڭ.

بۇل جەردە WhatsApp پەن Facebook-تىڭ نەمەسە سمارتفون وندىرۋشىلەردىڭ ەشقانداي كىناسى جوق، قايتا ولاردىڭ حا­لىققا انا تىلىندە بايلانىسۋىنا مۇم­كىندىك جاساپ بەرگەنىنە راحمەت. ماسەلە سول مۇمكىندىكتى ءوزىمىزدىڭ قالاي ىسكە اسىرىپ وتىرعانىمىزدا.

ال ەندى تىلگە تونگەن بۇل قاتەرمەن، وسى تەرىس قۇبىلىستارمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟ ويتكەنى مەسسەندجەردەگى ساۋاتسىز­دىق ءتىلدىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى، ول بىرتىن­دەپ قولدانبالى ءتىلدىڭ نورماسىنا اينالادى، ءتىل عىلىمى جەكە، قولدانىستاعى اۋىزەكى ءتىل ءوز بەتىمەن جەكە كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل تەز جۇرەتىن پروتسەسس، ويتكەنى WhatsApp-تى حالىق كۇن سايىن، ءسات سا­يىن قولدانادى.

بۇل جەردە ار-نامىسقا شاقىرۋ، ۇيالتۋ، ءوتىنۋ، ۇگىت-ناسيحات جۇرمەيدى. سمارتفون وزىنىكى، ساۋساق وزىنىكى، كىم قالاي جازسا دا ءوز ەركى. دەمەك ماجبۇرلىك كەرەك. ول ءۇشىن سول، حالىق كۇندەلىكتى قولداناتىن سمارتفون مەن ءتۇرلى گادجەتتەرگە ارنايى ءتىل باعدارلاماسىن مەملەكەت ءوزى جاساپ بەرۋى كەرەك. قازىرگى سمارتفوندارداعى ءسوزدى تەرىپ وتىرعاندا كەلەسى ءسوزدى ۇسى­ناتىن «پودسكازكا» قىزمەتىمەن قاتار، جازىلعان ءسوزدىڭ قاتەسىن كورسەتىپ، تۇزەتىپ، سول سوزدەردىڭ دۇرىس نۇسقاسىن بەرىپ، سوزدەردىڭ ءسينونيمىن ۇسىنىپ وتىراتىنداي باعدارلاما كەرەك. ەگەر قاتە ءسوز تۇزەتىلمەيتىن بولسا، ول كەلەسى كونتاكتقا مۇلدەم جىبەرىلمەيتىن، جونەلتىلمەيتىن بولسىن. سوندا عانا قولدانۋشى جازىپ وتىرعان ماتىنىنە نازار اۋدارادى.

ول «كوپ كۋتيپ كالدينبا» دەپ تەر­گە­نىمەن، جازۋ تەرەزەسىندە ونىڭ «كوپ كۇتىپ قالدىڭ با؟» دەگەن نۇسقاسى شىعىپ تۇرسا، ونى ساۋساقپەن ءتۇرتىپ تۇزەتە سالۋ وڭاي. «جاقسى» ءسوزىنىڭ تۇسىندا ءتاۋىر، اجەپتاۋىر، كەرىم، كەلىستى، ءايبات سوزدەرى شىعىپ تۇرسا نەمەسە «ونشا ەمەس» دەي سالۋدىڭ ورنىنا سۇرىقسىز، ءوڭسىز، ءارسىز، ۇسقىنسىز، بادەنسىز، كورىكسىز، رەڭسىز، كەس­كىنسىز، سۇرەڭسىز، كەيىپسىز، قياپاتسىز، رەپەت­سىز، ديدارسىز، ءوڭ-سۇرسىز، سيىقسىز، سۇرە­پەتسىز دەپ ءتىزىلىپ تۇرعان سينونيمدەردەن تاڭداي الساق، ءبارىمىز دە ادەمى، تازا، كوركەم جازۋعا تىرىساتىن ەدىك. جازۋ تۇ­زەلگەن سوڭ سويلەۋ مادەنيەتى دە ارتادى، ايتپەسە قازىرگى مەسسەندجەرلەردەگى اۋديو-، بەينەحابارلاماداعى جاستاردىڭ سويلەۋ دەڭگەيىن، ءتىلدى يگەرۋ دەڭگەيىن كورىپ ءجۇرمىز – وتە تومەن.

مەملەكەت وسىنداي ءتىل باعدارلاما­سىن جاساۋمەن قاتار، ونى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سمارتفون، ءتۇرلى گادجەتتەر ساتامىن دەگەن كومپانيالارعا تەگىن تاراتىپ، سونى مىندەتتى تۇردە ورناتۋعا مىندەتتەۋى كەرەك. ولاردىڭ قازىرگى قولدانىستاعى ميل­ليونداعان قۇرىلعىدا وسى ءتىل پاكەتىن قوندىراتىن «جاڭارتىلۋ» جۇرگىزۋىن قا­داعالاۋ كەرەك. سوندا عانا جاعداي تەز ارادا تۇزەلەدى، ءتىپتى وزگە ەلدەر بىزدەن ۇلگى الار ەدى.

سوزدىك جاسايتىن ۋاقىت جەتتى

تاياۋدا ەل پرەزيدەنتى Microsoft-تىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ، بىرلەسىپ تىعىز جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. دەمەك ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جۇمىسىن جان­داندىرامىز دەگەن تالپىنىسىن پاي­دالانۋعا ءتيىسپىز. عالىمدارىمىز الدى­مەن بار-جوعىمىزدى جيناقتاپ، تۇسىنىكتى، ناقتى تەحنيكالىق تالاپتارىن (software specification) قۇراستىرىپ، ءوتىنىشىن ايتسا Microsoft قارسى بولمايدى، سونشالىقتى قىمباتقا دا تۇسپەۋى كەرەك. ءتىپتى جوعارىدا اتالعان سوزدىكتەردىڭ بارلىعىن دا Word-تىڭ ىشىنە سىيعىزۋعا بولار ەدى، Windows وعان 1 تەرابايتقا دەيىن جاد ۇسىنا الادى.

ارينە، باعدارلامانىڭ تۇپنۇسقا كودى اشىق (open source software) دەپ سا­نال­عاندىقتان، ءوز كۇشىمىزبەن دە «شۇ­ق­ىلاپ» بىردەڭە ىستەۋگە، جەتىلدىرىپ كو­رۋ­گە بولار. بىراق «شىمشىق سويسا دا قا­ساپشى سويعانى» دۇرىس. ونىڭ سىرتىندا Microsoft ۇسىناتىن كوپتەگەن كە­رەكتى باعدارلاما بار (Microsoft Excel، Microsoft Access، Microsoft Groove، Microsoft InfoPath، Microsoft OneNote، Microsoft Outlook، Microsoft PowerPoint، Microsoft Publisher)، وسكەلەڭ ۇرپاق زاماناۋي ساۋاتتى بولۋ ءۇشىن ولاردى دا وزىمىزگە يكەمدەپ العانىمىز ءجون.

بيىل Microsoft رەسەيدەن كەتەتىنىن مالىمدەدى، ياعني ونداعى بارلىق كوم­پيۋتەردەگى Windows باعدارلاماسى ەندى قايتا جاڭارتىلمايدى. باعدارلاما دا ءتىرى اعزا ءتارىزدى، دامىپ، جاڭارتىلىپ، جەتىلدىرىلىپ وتىرماسا، كۇندەردىڭ كۇنىن­دە مۇلدەم اشىلماي قالادى. ارينە، Word-تان وزگە دە كوپتەگەن تەگىن ماتىندىك رەداك­تور بار (LibreOffice Writer، WPS Office Writer، Apache OpenOffice Writer، AbiWord، SoftMaker FreeOffice TextMaker ءتارىزدى). بىراق ولار وسى باعدارلامالار­دىڭ Windows-پەن سايكەستىگى ماسەلەسىن شەشە الماسا، كەمىندە 30 جىلدا جيناقتال­عان ەلەكتروندى جازۋ تاريحىنان، مۇراعاتى­نان، ءبىلىم مەن ادەبي-مادەني قورىنان ايىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن، ءتىل ءۇشىن، جالپى ۇلت ءۇشىن ودان وتكەن قانداي تراگەديا بولماق؟!

سوندىقتان دا ءتىلىمىزدى دامىتۋ، وركەن­دەتۋ، جەتىلدىرۋ جۇمىستارى ءبىر ءسات توق­تاماۋعا ءتيىس. جاڭادان تۋىنداعان قيىن­­دىقتارعا قارسى جاڭا مۇمكىندىكتەر تابۋىمىز كەرەك.

 

بەرىك تۇرعانبەك ۇلى،

قازاقستان  جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،

ساياساتتانۋ ماگيسترى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار