قازاقستان • 28 قىركۇيەك، 2022

تۇگەل تۇركىنىڭ تۇلعاسى

3397 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ، ۇلت بولمىسىنىڭ كەمەل­دەنۋىنە ايانباي قىزمەت ەتكەن، جاڭا داۋىردە دە ءوزىنىڭ ۇستا­نىمىنان باس تارتپاي، جارقىن بولاشاق ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن اعزام جانداردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

تۇگەل تۇركى جۇرتىنا اتى شىق­قان ارداقتى جازۋشى ءتىرى بولسا بيىل 90 جاسقا تولار ەدى. بۇل – قازاق جۇرتىنىڭ عانا ەمەس، ۇلى كوشتىڭ اتاجۇرتتان انادولىعا دەيىن عاسىرلار بويى ءىزىن سالعان الىپ گەوگرافيانىڭ بويىمەن مەكەندەگەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ۇلى تويى.

جازۋشى شەرحان مۇرتازا­دان قالعان رۋحاني مۇرانى تىز­بەك­تەپ، قازاق وقىرمانىنا كور­سەت­كەن ارتىق بولادى دەپ ساناي­مىز. دەگەنمەن، تۇرىك تىلىنە اۋدا­رىلعان «قىزىل جەبە» روما­نى­نىڭ ەكى تومى، «اي مەن ايشا» رو­مانى، ءبىر توپ اڭگىمەلەرى مەن پۋب­­ليتسيستيكالىق وي-تولعام­دارى تۇركى ادەبيەتىنىڭ اسىل جاۋھار­لارىنا اينالعانىن ايتۋىمىز كەرەك.

كورنەكتى جازۋشى كەڭەس ودا­عىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە دە ءوزىنىڭ پۋبلي­تسيستيكالىق ماقالالارىندا ۇلت­تىق رۋح، تاۋەلسىزدىك، ۇلت پەن ءتىل تاقىرىپتارىن ءجيى-ءجيى قوزعاپ ءجۇردى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ول ساياسي ەركىندىك بەرىلگەنىنە قاراماستان، رۋحاني ەركىندىك پەن ۇلتتىق بولمىس تۋرالى ءسوز قوزعاپ، ءتىل ماسەلەسىن كوتەرىپ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا اينالعان وزەكتى تاقىرىپتاردى ىلعي دا ايتىپ، وتكىر دۇنيەلەرىن، تەرەڭ ويلارىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە جاريالادى. بۇل ويلاردى جازۋشى ءوزىنىڭ كوركەم شىعارمالارىنا دا ارقاۋ ەتكەن بولاتىن. ويتكە­نى جازۋشىنىڭ قايبىر كوركەم اڭگىمەسىن وقىپ كورەتىن بولسا­ڭىز، ول شىعارما ۇلت تاعدىرى تۋرالى ءوربيدى. نەگىزىنەن جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا وقىرمانعا اقىل-كەڭەس بەرمەيدى، باعىت-باع­دار سىلتەمەيدى. ول اڭگىمەسىن بايان­­داي كەلە، وقىرمانعا فيلو­سوفيالىق وي سالادى. وسىلايشا ويلاۋعا، ويلانۋعا يتەرمەلەيدى. ال كەي جەردە جازۋشى شەبەرلىك­پەن وقىرماندى اڭگىمەسىنە ءۇيىرىپ اكەتەدى دە، جەر استىنان قازىنا تاۋىپ بەرگەندەي، ۇيرەتەدى، اشىپ كورسەتەدى.

شەرحان مۇرتازانىڭ ادام مەن قوعامدى قانشالىقتى تانى­عانىن، تىرشىلىكتىڭ زاڭىن، جاراتىلىستى، تاريحتى جانە تاريحي ەۆوليۋتسيالىق دامۋدى قان­شالىقتى تەرەڭ بىلگەنىن جازۋ­شىلىق شەبەرلىگى ارقىلى جانە كوركەم ءتىلدى بيىك دەڭگەيدەگى قول­دانىسى ارقىلى جەتكىزىپ وتىر­عاندىعىن بايقايمىز. سو­نىڭ ناتيجەسىندە جازۋشى تەك ادەبيەتشى رەتىندە عانا ەمەس، ويشىل، فيلوسوف رەتىندە دە وقىر­ماندى ويلاسۋعا شاقىرادى جانە وي-تولعاۋدىڭ الەمىنە قاراي الىپ شىعادى.

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، شەرحان مۇرتازا الەمى – وتە كۇر­دەلى الەم. ويتكەنى ونىڭ ءون بو­يىندا قالامگەرلىك تە، قايراتكەرلىك تە، ۇستازدىق تا، ويشىلدىق تا بار. ونى كوزىقا­راقتى وقىرمان شىعارمالارىن وقىپ انىق كوز جەتكىزە الادى. ول كۇشەنىپ جازبايدى. جازعان دا ەمەس. ەركىن سىلتەيدى. سەنىممەن باياندايدى. ءبىلىپ ايتادى. وتكىر سوزبەن ءتىلىپ تە جىبەرەدى. ۇيقاس ءۇشىن ەمەس، ناقتى شەگەلەپ جەت­كىزەدى. دەمەك ءبىز ايتقان قاسيەت جازۋشىنىڭ بويىندا تابىلماسا، ونى نىق سەنىممەن جەتكىزە الماس ەدى جانە ءوز وقىرمانىن دا سەندىرە الماس ەدى عوي.

شەرحان مۇرتازا – قارىمدى قايراتكەر. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە، ءالى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كۇن بات­پاعان كەزدە ول الاش زيالىلا­رىن تانۋعا جانە تانىتۋعا قىزمەت ەتتى. ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇبىندە قا­لىپ، شاڭ باسىپ قالعان قۇندى دۇنيەلەردى قايتا ءتىرىلتتى. ءوزىنىڭ ماقالالارىنا دا الاشتى ارقاۋ ەتتى. ويتكەنى ول تاقىرىپتى وتە جاقسى بىلەتىن. تۇرار رىسقۇلوۆ­تىڭ ءومىربايانىن ابدەن زەرتتەپ، «قىزىل جەبە» اتتى رومان-ەپوپەيا جازدى ەمەس پە؟!.

توم-توم بولىپ شىققان جازۋ­شىنىڭ شىعارمالارى بۇگىندە رۋحاني قازىناعا اينالدى. جۋر­ناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى كامال سمايىلوۆپەن بىرگە جازعان «ەلىم ساعان ايتامىن، ەلباسى سەن دە تىڭدا» اتتى كىتابى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن قۇندى دۇنيە بولسا، ء«بىر كەم دۇنيە» اتتى وي-تولعامدار جيناعى ءالى كۇنگە دەيىن وقىرماننىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن ويلى كىتاپ بولىپ قالدى.

شەرحان مۇرتازا ۇلتتىق بولمىستى كوركەم شىعارمالارىن­داعى كەيىپكەرلەرى ارقىلى كورسە­تەدى، نە بولماسا پۋبليتسيستيكا­لىق ماقالالارى ارقىلى اشىق جەتكىزەدى.

قازاقستاننىڭ ساياسي تۇرعى­دان تاۋەلسىز بولۋىنا قاراماستان، ول كەرىسىنشە ەلدىڭ ەگەمەندىككە تولىق قول جەتكىزبەگەندىگىن، حا­لىقتىڭ بۇل جاعدايدا سەنىمىنەن ايىرىلعاندىعىن جانە كەيبىر توپتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراپ بارا جاتقاندىعىن اشىق ايتادى.

ۇلتتىق بولمىسى بيىك تۇعىر­دان كورىنگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تۇ­رار رىسقۇلوۆ. جازۋشى­نىڭ «قىزىل جەبە» رومانى مەم­لە­­كەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىربايانىن عانا بايانداپ قويماي، ونىڭ ۇلت ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىن، جان-دۇ­نيەسىن، مىنەز-ق ۇلىعىن، ۇلتتىق ۇس­تانىمىن ءتۇرلى وقيعالار مەن ديالوگتار ارقىلى اشىپ كورسەتەدى. بۇل شىعارما وتكەن داۋىردە، ياعني قازاقستاننىڭ ءالى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەگەن كەزىندە جازىلعان. اۆتوردىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتۋىنشا، بۇل شىعارمانى شيرەك عاسىردا زەرتتەپ ءجۇرىپ قاعازعا تۇسىرگەن. ۇلت تۋرالى، ۇلتتىق وي، تۇلعا تۋرالى ايتۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن ۋاقىتتا مۇنداي كەسەك دۇنيەنى جازىپ شىعارۋ – ۇلكەن ەرلىك. ويتكەنى بۇل رومان-ەپو­پەيادا ءبىر عانا تۇلعانىڭ ءومىرى باياندالمايدى، تۇتاس قازاق قوعا­مىنىڭ تارتقان قاسىرەتى، ۇلت­تىق بولمىسى، تىرشىلىگى، سالت-ءداس­­تۇرى بوياۋى قانىق سۋرەتتەرى ار­قىلى جەتەدى. اۆتور رومان-ەپو­پەياداعى الىپ كارتينانى ۇلت­­تىق بوياۋ ارقىلى سالادى جانە سول ۇستانىمىنان باس تارتپايدى.

ءاسىلى، جازۋشى الاش رۋحتى بول­عاندىقتان، تۇرار رىسقۇ­لوۆ­تىڭ بويىنداعى قاسيەتتى بايان­داپ وتىرعاندا دا ۇلت رۋحى­مەن باياندايدى. سونداي-اق الاش ­يدەيا­سىن كەيىپكەر ارقىلى جەتكىزەدى. ­بۇل رۋح جانە يدەيا ونىڭ بار­لىق جازۋلارىندا كورىنىس تابادى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ول تا­لاي مارتە «قازاق» دەيتىن ۇلت­تىق سيپاتى بار ادامداردى ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋگە، ۇلت دەگەندە ءۇنسىز قالماۋعا شاقىرعان. «دەمو­كراتيا – جۇگەنسىزدىك ەمەس!» دەپ كەسىپ ايتقان ءبىر عانا سوزىن­دە وسى تەرەڭ ءمان جاتىر. ال جەل­توق­سان كوتەرىلىسى تۋرالى ءسوز بول­عان­دا، ول: «بۇل كوتەرىلىس – يمپە­ريا-
­ليس­تىك كۇشكە كورسەتىلگەن قار­­سى­­­­لىق. «مەن قازاقپىن!» دەگەن جاس­تاردىڭ كورگەن قاسىرەتكە قار­سى شىققان مىنەزى ەدى»، دەگەن-تۇ­عىن. سول سياقتى جەر ماسەلەسى­نە دە نا­زار اۋدارىپ، جەردىڭ ەل­دىڭ مەن­شىگىندەگى دۇنيە ەكەندىگىن ­ايتىپ، شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا تى­يىم سالۋ قاجەت دەپ بيىك مىنبە­دەن ارىس­تانداي اقىرعان بولاتىن.

شەرحان مۇرتازانىڭ پۋبلي­تسيستيكالىق ماقالالارىن اقتا­رىپ، «قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى قان­داي بولۋ كەرەك؟»، دەگەن ساۋالعا جا­­ۋاپ­ ىزدەپ، سارالاپ قاراعانى­مىز­­دا، اۆتوردىڭ پىكىرىنشە، قازاق بالاسى اۋەلى ادام بولۋ كەرەك ەكەن. تاۋەلسىز بولۋ كەرەك. جاۋاپ­كەر­­شىلىكتەن باس تارتپاي، زاڭعا با­عىنۋ كەرەك. وتانعا ادال بولۋ كە­رەك. جەردى تازا ۇستاپ ساقتاۋ كە­­رەك. ۇستانىمدى بولۋ كەرەك. بيىك مۇراتى، اسقاق ارمانى بولۋ كە­رەك. مىقتى مامان بولىپ، تاري­حىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. ۇلتتىق ونەر مەن ادەبيەتتى، مادەنيەت پەن ءتىلدى قۇرمەتتەۋ كەرەك. حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىلىپ، اتادان قالعان رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ كەرەك. كورشىمەن تاتۋ، دوسقا ادال بولۋ كەرەك. رۋحاني بايلىققا نازار اۋدارۋ قاجەت. ونەرپاز بولۋ كەرەك. ءبىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن، ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ەڭبەكقور ازامات بولۋ كەرەك.

كورنەكتى جازۋشىنى تۇركى الە­مىنىڭ ماقتانىشى دەپ ايتتىق. راسىندا، ونىڭ تۇركى الەمىنە قاتىستى جازعان دۇنيەلەرى، اڭىز-اڭگىمەلەرى از ەمەس. اتاتۇرىك تۋرالى جازعان ماقالاسى دا كەزىندە جۇلدە العان بولاتىن. ءتىپتى ءوزى­نىڭ ءبىر سۇحباتىندا ول قازاقتىڭ بايراعىندا ءبورىنىڭ سۋرەتى تۇرۋ كەرەك دەگەن. كوك ءبورى تۋرالى اڭىز­دى بىرنەشە جەردە مىسالعا كەلتىرەدى. وسىلايشا، التى الاش­تىڭ تەگى تۇركى قاعاناتى ەكەندى­گىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالىپ، تۇر­كى تايپاسىنان شىققان بۇگىنگى تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن قارىم-­قا­تى­ناستى مىعىم ۇستاپ، دامىتۋ كەرەك ەكەندىگىنە ۇنەمى نازار اۋدا­رىپ وتىرادى. وسى سەبەپ­تەن كەيبىر ءورىستىلدى جۋرناليستەر ونى تۇرانشىل، تۇرىكشىل دەپ سى­ناعان دا بولاتىن.

ءبىر كەزدەرى ول قازاقستاندا ۇلت­تىق تەلەارنانىڭ جوق ەكەندى­گىن، حالىقتىڭ تەك ورىس جانە با­تىستىق تەلەارنالارعا تەلمىرىپ قارايتىنىن قىنجىلا جەتكىز­گەن بولاتىن. ونىڭ ويىنشا، بۇل جاع­­داي مادەني تۇرعىدان جاۋلاپ الۋ دەپ سانالادى. نەگىزىنەن، بۇل ماسەلە قازاقستاندا عانا ەمەس، تۇركيادا دا ورىن العان. بۇل ماسە­لەنى ول ءدال ۋاقىتىندا كو­تەر­گەن بولاتىن. قازىر تۇتاس تۇر­كى الەمى سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر.

شەرحان مۇرتازانىڭ پىكىرى بويىنشا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قان­شالىقتى ماڭىزدى بولسا، ۇلت­تىق سانانىڭ جات دۇنيەلەردەن ساق­تالۋى دا سونشالىقتى ما­ڭىز­­دى. ويتكەنى ۇلتتىق سانا سان­سى­راپ قالسا، ۇلتتىق بولمىس ب ۇلى­نەدى جانە وتانسۇيگىشتىك قاسيەتى جوعالادى. مۇنى تۇسىنگەن قاي­راتكەر جازۋشى ۇنەمى ايتىپ تا، جازىپ تا وتىردى.

انا ءتىلى، ۇلتتىق بولمىس جانە مادەنيەت – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. ءتىلسىز بولمىس­تى، مادەنيەتتى ەلەستەتۋ قيىن. سوندىقتان تىلىنەن اجىراعان ۇلت ءوز بولمىسىن ساقتاپ قالادى دەگەنگە سەنىم ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس. وي-سانا ءتىل ارقىلى كورى­نىس تابادى. ۇلتتىق بولمىستىڭ ىشىن­دە سەنىم، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ ساقتالادى. ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۇلت­تىق بولمىستى ءتىل جانە مادەنيەت ارقىلى دامىتادى.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جا­­­­زۋ­شى شەرحان مۇرتازانىڭ تىلگە قاتىستى ايتقانى – ءبىر بو­لەك دۇنيە. «قىزىل جەبە» رومان-ەپوپەياسىندا ارقاۋ بولعان تۇلعانىڭ رۋحى – ۇلتتىق رۋح، ءتىلى – قازاقتىڭ ءتىلى. ارعىسى تۇركى بابالاردىڭ، بەرگىسى الاشتىڭ ۇلى رۋحى. ول ءوزىنىڭ ءبىر جازۋىندا: «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن قازاقتىڭ ءتىلى دە مەملەكەتتىك جانە رەسمي ءتىل رەتىندە جاريالانۋ كەرەك. ناعىز تاۋەلسىزدىك دەگەن وسى! وسىعان بايلانىستى قازاق مەكتەپتەرىنە باسىمدىلىق بەرىلەدى. بولاشاق قازاق تىلىندە دەپ ويلايتىن اتا-انالار بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرە باستايدى. بازبىرەۋلەردىڭ ءتىل مىنانداي مارتەبە الۋ كەرەك، نە بولماسا انانداي بولۋ كەرەك دەپ ساندىراقتاعانى جەتە­دى. ولار ورىس تىلىنە دە سونداي مار­تەبە بەرگىسى كەلەدى. سوسىن مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ شىعا كە­لەدى. مەملەكەتتىك ءتىل دەگەنىڭىز سو­نىڭ ناتيجەسىندە قۇر ءسوز بولىپ قالادى. قازاق تىلىندە ەشكىم سويلەمەيتىن بولادى، ەشكىمگە قاجەت بولماي قالادى. ال مۇنداي جاعدايدا ەشكىم ءوزىنىڭ بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرگىسى كەلمەيدى. جاپپاي ورىس مەكتەبىنە بەرە باس­تايدى. كەيبىر عالىمسى­ماق­تار قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بو­لا المايدى دەپ ساندىراقتاي­دى»، دەپ جازادى. سونداي-اق ول پار­لامەنتتە وتىرعانداردىڭ كو­بىسى قا­زاق ەكەنىن، بىراق ولاردىڭ كو­بىسى قازاقشا ءسوزدى باستاپ، ورىس­شا جالعاستىرىپ، ورىسشا اياقتاي­تىندىعىن جەتكىزەدى. ونىڭ ويىن­شا، قازاق تىلىنە قارسى بولاتىندار – باسقا ەمەس، قازاقتىڭ ءوزى.

سونىمەن بىرگە ول تىلگە قاتىس­تى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرعان عا­لىمداردىڭ دا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەي وتىرعاندىعىن ايتىپ، عىلىمي اتاق-داڭققا قان­شالىقتى لايىقتى، نە لايىق­تى ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ونى­مەن قوسا تەلەارنادا سوي­لەگەن جۋرناليستەردىڭ دە تىلگە نەم­قۇرايدى قارايتىنىن ايتىپ سىني كوزقاراسىن بىلدىرەدى.

شەرحان مۇرتازا تاۋەل­سىز­دىكتىڭ تىلدەن باستالاتىندىعىن اشىق جازاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت قازاق تىلىندەگى تەلە­باعدارلامالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك، ءتىلدى ساقتاپ وتىراتىن قالامگەر قاۋىمىمەن تى­عىز جۇمىس ىستەۋ كەرەك، «زاڭ – مەملەكەتتىڭ توعىز قابات، تور كوزدى ساۋىتى» دەپ سيپاتتاما بەر­گەن زاڭ سالاسى دا قازاقشا سوي­لەۋگە ءتيىس جانە جەرگە ارنايى مارتەبە بەرىلۋى كەرەك. وسىلايشا، مەملەكەت ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جولىندا جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك.

تۇركى دۇنيەسىنە تانىمال تۇل­عا شەرحان مۇرتازا بالا كەزىن­دە كوپ قيىن­دىق كورگەن. سوندىق­تان حالىقتىڭ تارتقان قاسىرە­تىن، ­كور­گەن ازابىن جان-تانىمەن سەزىنگەن. جاستىق شاعىنان باس­تاپ، ۇلت زيالىسى مارتەبەسىنە دەيىنگى جالعاسقان ءومىر جولىندا ول قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى قاتار الىپ ءجۇردى. تۋما تالانت رەتىندە ۇلتتىق ءتىلدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. «شەرحان ايت­قان» دەيتىن تالاي ءسوز تىركەسىنىڭ اۆتورى. بۇگىندە ماقال-ماتەلگە اينالعان كوپتەگەن سوزدەردى تا­ۋىپ ايتقان بولاتىن. «شىندىق – اششى ءارى اجارسىز» دەپ اقي­قا­ت-­­
تى عانا ارقالادى. ويىن اشىق ءارى انىق جەتكىزەتىن. ەشتەڭە­دەن قاي­مىقپاي تۋراسىن ايتا­تىن. قاجەت دەسە سىناپ تا جىبەرە­تىن. سوندىقتان ول ۇلتتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان عانا جازعان جوق. ءوزىنىڭ ويىن اشىق ايتىپ، ەلدىڭ ءسوزىن سويلەيتىن.

جاھاندانۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان ۋاقىتتا ول ۇلتتىق قۇندىلىق­تار­عا عانا ءمان بەردى. ويتكەنى ۇلت­تى جوعالتىپ الماۋ – باستى ماسەلە ەدى. بۇل ماقساتتا اتقارعان قىزمەتى بەكەر بولعان جوق. قازاق تىلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ماڭگى-باقي ەلدىڭ ەسىندە قالاتىنى بەلگىلى.

وسى ورايدا كورنەكتى جازۋ­شىنىڭ سوزىمەن ماقالانى اياقتا­عىمىز كەلەدى: ء«تىلسىز ەل بولماي­دى. انا تىلىنەن اجىراعان ەل – ءوزىنىڭ تاريحىنان، تامىرىنان ايىرىلعان ەل. تىلىنەن اجى­راعان ەل – اتا-باباسىنىڭ، اكە-شەشە­سىنىڭ اتىن ۇمىتقان ەل. ال وندايلاردى «ماڭگۇرت» دەيدى».

 

نەرگيز بيراي،

پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، PhD

 

تۇركيا، دەنيزلي

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇمىتىلماس تاريحي ءسات

پىكىر • بۇگىن، 07:43

باتىل كوزقاراس، بايىپتى جول

پىكىر • بۇگىن، 07:42

ەل سەنىمىن ارتتىرعان

پىكىر • بۇگىن، 07:41

قاپىسىز حالىق قالاۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:40

شاعىن بيزنەستىڭ شاراپاتى

بيزنەس • بۇگىن، 07:39

ساپالى ينتەرنەت قولجەتىمدى

قوعام • بۇگىن، 07:35

ۇقساس جاڭالىقتار