كەڭەس كەزەڭىندە مۇناي مەن گازدى, كومىردى, ءتۇستى مەتالدى, سونداي-اق قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى سالۋعا قاجەتتى ماتەريالداردى وندىرۋگە ارنالعان ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار بەلسەندى تۇردە قۇرىلا باستادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزەڭى تەمىر جولداردا جىلجىمالى قۇرامدى جانە جول شارۋاشىلىعىن جوندەۋ بويىنشا وندىرىستىك بازانىڭ قۇرىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. 1950 جىلدارى تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق ايماقتارىندا قارقىندى تەمىر جول قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستانداعى تەمىر جول جەلىسىنىڭ تىعىزدىعى ەكى ەسە ءوستى, ياعني حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ول قازىرگى كۇيىندە قالىپتاستى.
1958 جىلى شىلدەدە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن ۇزىندىعى 13 مىڭ كم بولاتىن ءبىرتۇتاس قازاقستان تەمىر جولى ۇيىمداستىرىلدى. 1977 جىلى الماتى, تىڭ جانە باتىس قازاقستان تەمىر جولدارى قۇرىلدى. سول جىلى مامىردا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىمەن باتىس قازاقستان جولىنىڭ باستىعى بولىپ قۇدايبەرگەن كوپجاساروۆ تاعايىندالدى. باتىس قازاقستان جولى ورال, اقتوبە, قىزىلوردا جانە گۋرەۆ تارماقتارىن قامتىدى.
1978 جىلى ق.كوپجاساروۆ ءوز بۇيرىعىمەن امانگەلدى سەلباەۆتى گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) تەمىر جول باسقارماسى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ءبىر جىلدان كەيىن وسى جولدىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى.
1977 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مەن گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. گۋرەۆ تەمىر جول بولىمشەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ا.سەلباەۆپەن كەزدەسكەنىمىز دە سول كەزدە ەدى. العاشقى كۇننەن باستاپ بىزدە دوستىق قارىم-قاتىناس پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قالىپتاستى.
امانگەلدى اكەسى سيسەنعالي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا اتتانعاننان التى ايدان كەيىن 1942 جىلى قازان ايىندا ەسكەنە ستانساسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە ستالينگرادتى قورعاۋ كەزىندە العان اۋىر جاراقاتتان كەيىن اكەسى ەلگە ورالعان. امانگەلدىنىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى ەسكەنە ستانساسىندا ءوتتى, اعاسى وڭايعالي ەكەۋى اۋدان ورتالىعى دوسسورداعى, ودان كەيىن گۋرەۆ قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىعان. جەكسەنبىدە ءوتىپ بارا جاتقان پويىزداردا قاتتى ايازدا جانە ىستىقتا جۇك پلاتفورمالارىنا جابىسىپ, ەسكەنە ستانساسىنا دەيىن ۇيلەرىنە جەتىپ, دوسسورعا قايتا ورالۋ ءبىر ساعاتقا سوزىلاتىن. وڭايعالي مەن امانگەلدى ماماندىق تاڭداۋىنا سەبەپ بولعان بولات جەلىنىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزىن بالا كەزىنەن كورىپ, سەزىنگەن.
امانگەلدى اعاسى سياقتى تاشكەنت تەمىر جول ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ەڭبەك جولىن 1961 جىلى كەزەكشىدەن باستاپ سودان كەيىن مانەۆرلىك جانە پويىز ديسپەتچەرى, ءبولىم بويىنشا كەزەكشى, اعا پويىز ديسپەتچەرى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, قوزعالىس ءبولىمىنىڭ باستىعى, پويىزدار قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى رەۆيزور, گۋرەۆ-1 ستانساسىنىڭ باستىعى, تەمىر جول ءبولىمىنىڭ (تجب) باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى.
ال مەن گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولىپ ون جىل قىزمەت اتقاردىم.
گۋرەۆ قالاسى 200 مىڭنان استام كوپۇلتتى حالقى بار كاسپي ءوڭىرىنىڭ مادەني, ونەركاسىپتىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ورتالىعى بولدى. توزىعى جەتكەن كوپ تۇرعىن ۇيلەر, اسفالتتالعان جولدار از, جاسىل جەلەكتەر ناشار, اۋىز سۋمەن, جىلۋمەن, الەۋمەتتىك نىساندارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلەلەر كوپ ەدى. جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋگە بيۋدجەت قاراجاتى جەتكىلىكسىز, سۋ قۇبىرى, جولدار نەمەسە كارىز جەلىلەرى سياقتى نىسانداردى سالۋ نەمەسە كۇردەلى جوندەۋ تەك ماسكەۋدە عانا كسرو مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىمەن شەشىلەتىن. بۇل توتەنشە جاعداي كەزىندە جان-جاقتى كومەك كورسەتكەن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. سول كەزدە امانگەلدى سەلباەۆ تەمىرجولشىلاردىڭ ىرگەلى ۇجىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە, وڭدى كومەكتەرىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇستى.
ونىڭ قىزمەتى تۋرالى قازكسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, باتىس قازاقستان جانە الماتى تەمىر جولدارى باسقارماسىنىڭ باستىعى قۇدايبەرگەن كوپجاساروۆتىڭ ەستەلىگىندە امانگەلدى سەلباەۆتىڭ ىسكەرلىگى تۋرالى ايتاتىنى بار. «...گۋرەۆ بولىمشەسىندە بولعان كەزىمدە مەن كوماندالىق قۇراممەن ازدى-كوپتى تانىسىپ, «باسشىلىقتى كۇشەيتۋ كەرەك» دەگەن نىق سەنىمگە كەلدىم. مەن بۇكىل كوماندالىق قۇرامدى ارالاپ امانگەلدى سەلباەۆقا توقتادىم.
ا.سەلباەۆتى كەڭسەمە شاقىرىپ, ونى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندايتىنىمدى جانە تەمىر جول مينيسترلىگى مەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە ۇسىناتىنىمدى ايتتىم. ول بىردەن باس تارتا باستادى: «بۇل جۇمىس قولىمنان كەلمەيدى», دەدى. مەن ونىڭ ءسوزىن ءۇزىپ: «جول ءبولىمىنىڭ (جب) باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەيسىڭ» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ايتتىم. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا باردىق. وڭايباي كۇشەكوۆتىڭ اڭگىمەسى ۇزاققا بارماي, كانديداتۋراسىن ماقۇلدادى. كوپ ۇزاماي امانگەلدى سەلباەۆ مەنىڭ ۇسىنىسىممەن تەمىر جول ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن باتىس قازاقستان جولىنىڭ گۋرەۆ بولىمشەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.
امانگەلدى سەلباەۆ جول ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ ون بەس جىل ەڭبەك ەتتى. بۇل اتىراۋ فيليالى جۇمىسىنىڭ قارقىندى دامىعان جىلدارى ەدى. وسى ون بەس جىل ىشىندە ول قىرۋار جۇمىس اتقاردى, تالاي قيىنشىلىققا شىدادى. بۇل كەرەمەت كۇش پەن جۇيكەنى قاجەت ەتەتىن تۇراقتى تاسىمالداۋ جۇمىسى. جاڭا باسشى قىزمەتكە تاعايىندالعاننان كەيىن, ەڭ الدىمەن, ايانىشتى جاعدايدا بولعان لوكوموتيۆ پاركىن جەدەل تۇردە جاقسارتۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت ەدى. بىراق ودان دا قيىن, بۇكىل ۇجىمنىڭ ۇلكەن كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەتىن تەمىر جولدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن دامىتۋ بولدى. تەمىر جولدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن دامىتۋ دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل ستانسالاردى, بولەك پۋنكتتەردى سالۋ, ولاردى قايتا ۇيىمداستىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. امانگەلدى سەلباەۆ باسقاراتىن بولىمشەلەر ۇجىمى ەڭ قيىن تاپسىرمانى ويداعىداي ورىندادى. بۇل قۇرىلىس كولەمىنىڭ, تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ جىلدام وسۋىنە, جىلجىمالى قۇرام مەن ماتەريالداردىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى.
سەلباەۆتىڭ ۇجىم الدىنا قويعان مىندەتتەرى قىسقا مەرزىمدە ستانسالار مەن توراپتاردى قايتا قۇرۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىستاردى اتقارۋ بولدى. گانيۋشكينو, ماحامبەت, ماقات, قۇلسارى, بەينەۋ, ماڭعىشلاق سياقتى ءىرى ستانسالار قايتا جاڭعىرتىلدى. جۇمىستاردىڭ بارلىق كەشەنى اياقتالعاننان كەيىن اقساي تورابىنداعى الماسۋ تاۋلىگىنە 17 پويىزدان 30 پويىزعا دەيىن ءوستى, ونىڭ ىشىندە قالىپتاستىرۋ جوسپارى بويىنشا 10 پويىز ەكى ەسە بولدى. ارينە, وسىناۋ اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جول ءبولىمىنىڭ وندىرىستىك, تەحنيكالىق جانە كادرلىق الەۋەتىن تۇبەگەيلى جاڭارتۋ قاجەت ەدى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىن باعالاۋ ءۇشىن مىناداي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى كەلتىرۋگە بولادى: ءبولىم قابىلدانعان كەزدە قىزمەتكەرلەردىڭ شتات سانى 21 كاسىپورىندا 6550 ادامدى قۇرادى: كەڭەس وداعى بويىنشا 187 فيليالدىڭ ىشىندە اتىراۋ فيليالى 185-ءشى ورىندى يەلەندى, جۇك اينالىمى 17 750 ملن توننا/كم قۇرادى. بارلىق جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن ءبولىمنىڭ شتاتتىق سانى 14270 ادامعا دەيىن ءوستى, ولار قازىر 37 كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيدى, جۇك اينالىمى ەكى ەسەدەن استامعا ءوسىپ, 41550 ملن توننا/كم قۇرادى. كورسەتكىشتەرى كەڭەس وداعى بويىنشا 185-ورىننان 9-ورىنعا كوتەرىلدى. اتىراۋ مەن بەينەۋدەگى لوكوموتيۆ دەپولارى, بەينەۋ جول ديستانتسياسى, قۇلسارى سيگناليزاتسيا-بايلانىس ديستانتسياسى, 3 پمس سياقتى جاڭا كاسىپورىندار اشىلدى. قۇرىلىس-مونتاجداۋ پويىزى ماڭعىشلاق, بەينەۋ جانە ساي-وتەس ستانساسىن جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە جۇك تاسىمالى تاۋلىگىنە 9 پويىزدان 17 پويىزعا دەيىن ءوستى.
امانگەلدى سەلباەۆ جەرگىلىكتى مامانداردان كادرلار دايارلادى. ول باسقارما باستىعى لاۋازىمىنا كەلگەننەن كەيىن بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس تەمىرجولشىلار باسشىلىق قىزمەتكە كوتەرىلە باستاعانىن, كوپ ۇزاماي ونىڭ جەكە ءوزى دايىنداعان جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ 37 كاسىپورىننىڭ بارلىعىندا باسشى بولعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. جالپى, ونىڭ باسشىلىق كەزىندە 670 ينجەنەر, 1700 تەحنيك ومىرگە جولداما الدى.
باسقارما جانىنان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ اشىلۋى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ەمدەۋ جانە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر, سونداي-اق ولاردى كۇتىپ-ۇستاۋ ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشىمىن تابۋى الەۋمەتتىك سالاعا دەگەن ۇدايى قامقورلىق تانىتتى.
كۇندەلىكتى جۇيەلى جۇمىس, باسشىلىق ستيلىندە ەشبىر قاستاندىقتىڭ بولماۋى, باعىنىشتىلارعا ناقتى مىندەتتەر قويۋ جانە بارلىق اتقارىلعان ءىستى قاتاڭ تالاپ ەتۋ – وسىناۋ كوپقىرلى دا جان-جاقتى باسشى امانگەلدى سەلباەۆتىڭ باستى قاسيەتى...».
مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى لاۋازىمىنا تاعايىندالعاننان كەيىن اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە امانگەلدى سەلباەۆتى ۇسىندىم. ءبىز قىسقا مەرزىم ىشىندە اكىمدىكتىڭ باسشىلىعى مەن اپپاراتىن جاساقتاپ, وبلىستىڭ 2000 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىن دايىنداپ, شەشىمىن تەز تالاپ ەتەتىن بارلىق ماسەلەلەرىن ناقتى سيپاتتايتىن جۇمىس توبىن قۇرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. امانگەلدى سەلباەۆ وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە ءوندىرىس, كولىك, قۇرىلىس سالاسىمەن اينالىستى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ناعىز جولىنا باعىتتاۋ ساراپشى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولدى.
ەكى جىلدىق جۇمىس بويىنشا وبلىستىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى: ناقتى كولەم يندەكسى ونەركاسىپ بويىنشا – 119,6%, وتىن كەشەنى بويىنشا – 124,8%, ونەركاسىپتىك قۇرىلىس ماتەريالدارى بويىنشا – 125%, تاماق ونەركاسىبى بويىنشا – 119%-دى قۇرادى. مۇناي ءوندىرۋ 3,1 ملن تونناعا, بالىق اۋلاۋ 21,1 مىڭ تونناعا, نەمەسە 20%-عا ءوستى. سىرتقى ساۋدا 40 پايىزعا ءوسىپ, 874 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. ينۆەستيتسيالار ۇلعايىپ, 14,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, تۇرعىن ۇيلەردى, الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردى, سونداي-اق جولداردى سالۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارى قارقىن الدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى جەدەلدەدى, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ جالعاستى. سالادا جۇرگىزىلگەن رەفورما ءوز ناتيجەسىن بەردى. ەگەر 1994 جىلى ءوندىرىس سالاسىنىڭ پايداسى 6,4 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 1996 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 12,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ باسقا سالالارى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تۇراقتانا باستادى.
وبلىس ورتالىعىندا جىل سايىن ارقايسىسىندا 3 ملن دانا بەكىرە شاباعىن وسىرەتىن ەكى زاۋىت, وبلىستىق اۋرۋحانا, دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى, اۋداندىق اۋرۋحانا جانە مەشىت سالىندى, وسىنىڭ بارلىعىنا شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاراجاتى جۇمسالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى ىستەردىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ, سونداي-اق حالىقتى بارلىق قىزمەت ءتۇرى-
مەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شارالار قابىلداندى.
امانگەلدى سەلباەۆ ەكى جىل وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىندە بولعاندا بىرلەسىپ ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشە بىلدىك. ءبىرىنشى باسشى رەتىندە مەن بارلىق ستراتەگيالىق ماسەلەلەرمەن اينالىستىم جانە ۇنەمى وبلىستى, ەلدى مەكەندەردى, كاسىپورىنداردى, شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ, ۇجىمدارمەن جانە حالىقپەن كەزدەستىم. ال امانگەلدى سەلباەۆ تاجىريبەلى كاسىپورىن باسشىسى رەتىندە كۇندەلىكتى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرىپ, ونى شەبەرلىكپەن ورىندادى.
1996 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ەل باسشىلىعى: «باتىس قازاقستان تەمىر جولىنىڭ باستىعى ەتىپ ا.سەلباەۆتى تاعايىنداساق, سەنىمدى اقتاي ما؟» دەپ سۇرادى. «ول وتە جاۋاپتى, تاجىريبەلى جانە باسشىعا قاجەتتى قاسيەتتەردىڭ بارلىعىنا يە, سەنىمىڭىزدى اقتايتىنىنا تولىق سەنىمدىمىن» دەدىم.
سونىمەن ا.سەلباەۆ باتىس قازاقستان تەمىر جولىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ودان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن الماتى, تىڭ جانە باتىس قازاقستان تەمىرجولدارىن بىرىكتىرۋ جانە «قازاقستان تەمىر جولى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان تەمىر جولى» رمك باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى جانە وكىلى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتە ول لايىقتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
ا.سەلباەۆ ءوزىنىڭ ءبىلىم جانە مول تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ورنالاسقان ءتورت تەمىر جول ءبولىمىنىڭ جۇمىستارى ناتيجەلى بولۋ ءۇشىن مولىنان جۇمساپ, جوعارى كورسەتكىشكە يە بولدى. اسىرەسە مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى مۇناي-گاز سالاسى: تەڭىز, قاراشىعاناق, قاشاعان, جاڭا جول, قۇمكول, ت.ب. كەن ورىندارىن يگەرۋدە جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا مول ۇلەس قوستى. ول بىرنەشە رەت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, وبلىستىق كەڭەس جانە ءماسليحات دەپۋتاتى, سونداي-اق 12-شاقىرىلىمداعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ونىڭ جەمىستى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعالاندى. ا.سەلباەۆ «پاراسات», «قۇرمەت», ەڭبەك قىزىل تۋ, «حالىقتار دوستىعى» وردەندەرىمەن, مەدالدارمەن, گراموتالارمەن, سونداي-اق «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» اتاعىمەن ماراپاتتالعان. ول ماقات اۋدانىنىڭ, اتىراۋ قالاسى مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ, سونداي-اق ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
امانگەلدى ەكەۋمىز قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى وتباسىمەن ارالاسىپ, دوستاسىپ كەلەمىز. تاماشا وتباسى بار, زايىبى ءسانيا جوعارى ساناتتى دارىگەر, بالالارى انارا مەن يساتاي اتا-اناسىن جەتىستىكتەرىمەن, باقىتتى نەمەرەلەرىمەن قۋانتىپ ءجۇر.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
