رەسەي پرەزيدەنتى تاياۋدا جاساعان ۇندەۋىندە تەرريتورياسىن قورعاۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. كرەمل باسشىسىنىڭ بۇل ءسوزى ۋكراينادا كىشىگىرىم «تاكتيكالىق» يادرولىق جارىلىس جاسالۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتى لاۋلاعان وتتاي ءورشىتتى. ءوز كەزەگىندە اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن مۇنداي قادام ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ ناشار اسكەري شيەلەنىس بولاتىنىن جەتكىزدى.
تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ – مايدان شەبىندە قولدانۋعا نەمەسە شەكتەۋلى يادرولىق سوققى بەرۋگە ارنالعان شاعىن يادرولىق زاريادتار. ونى قولدانعان جاعدايدا اۋقىمدى راديواكتيۆتى لاستانۋ بولمايدى. ناقتى اۋماقتاعى نىسانالاردى جويۋعا پايدالانىلادى. ەڭ شاعىن دەگەن تاكتيكالىق يادرولىق وقتۇمسىقتىڭ قۋاتى ءبىر كيلوتوننا تروتيلگە دەيىن جەتەدى. ياعني جارىلىستىڭ قۋاتى مىڭ توننا تروتيل جارىلىسىنىڭ قۋاتىنا شامالاس. مۇنداي قارۋدىڭ ەڭ اۋقىمدىسى 100 كيلوتونناعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ال ستراتەگيالىق يادرولىق قارۋ الدەقايدا قۋاتتى, مىڭ كيلوتونناعا تەڭ. ستراتەگيالىق اتوم بومبالارى الىس قاشىقتىقتا, مىڭداعان شاقىرىم جەردەگى نىساندى جويۋعا ارنالعان.
تاريحتاعى ەڭ قۋاتتى تەرمويادرولىق جارىلىس كەڭەس وداعى تۇسىندا جاسالدى. «تسار» اتوم بومباسىنىڭ قۋاتى 58 مەگاتوننادان استى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, حيروسيماعا تاستالعان امەريكالىق يادرولىق بومبانىڭ قۋاتى 15 كيلوتونناعا تەڭ. اقش بارلاۋ قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, رەسەيدە 2 مىڭعا جۋىق تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ بار. تاكتيكالىق يادرولىق وقتۇمسىقتاردى كادىمگى راكەتالارمەن, قاناتتى نەمەسە تاكتيكالىق زىمىراندارمەن, ءتىپتى ارتيللەريالىق سناريادتارمەن بىرگە قولدانۋعا بولادى. ولاردى ۇشاقتاردان نەمەسە كەمەلەردەن دە ۇشىرۋعا مۇمكىندىك بار. مۇنداي وقتۇمسىقتار زىمىراندارعا, تورپەداعا نەمەسە تەرەڭدە جارىلاتىن بومبالارعا ورناتىلادى. اقش تاراپى رەسەيدىڭ كەيىنگى جىلدارى مۇنداي قارۋ-جاراق جاساۋعا قوماقتى قارجى جۇمساپ, ولاردىڭ قاشىقتىعى مەن دالدىگىن ارتتىرعانىنا سەنىمدى.
تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ ەشقاشان ناقتى اسكەري قاقتىعىستاردا قولدانىلعان ەمەس. اقش نەمەسە رەسەي سەكىلدى يادرولىق دەرجاۆالار بۇگىنگە دەيىن تاكتيكالىق ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كادىمگى زاماناۋي قارۋلاردى پايدالانۋدى ءجون كورىپ كەلدى. بۇعان قوسا, ازىرگە بىردە-ءبىر يادرولىق دەرجاۆا تاكتيكالىق يادرولىق قارۋدى قولدانعاننان كەيىن باستالاتىن يادرولىق سوعىسقا كىنالى اتانۋعا تاۋەكەل ەتكەن ەمەس.
ۋكرايناداعى جاعداي ءبىر بولەك تە, الەمدەگى كەيىنگى كەزدەگى يادرولىق قارۋعا قاتىستى ماسەلە بولەك تاقىرىپ. سوڭعى جىلدارى اتوم بومباسىن جاساۋدا قايتا جارىس باستالعانداي. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە يادرولىق قارۋ بار. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى – اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا اتوم بومباسىنىڭ زاڭدى يەگەرى سانالادى. بۇدان بولەك, يزرايل, ءۇندىستان جانە پاكىستان دا يادرولىق ارسەنالى بار ەلدەر قاتارىندا. يران دا اتوم بومباسىن يەلەنۋگە مۇددەلى. ال سولتۇستىك كورەيانىڭ ءجونى بولەك. كحدر بيلىگى بىرنەشە رەت يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزىپ, الەمدى شۋلاتقانى ەسىمىزدە.
وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كەلىسىمدەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, اقش تاراپى دونالد ترامپ كەزىندە يرانمەن جاسالعان كەلىسىمنەن شىقتى. سونداي-اق قىسقا جانە ورتا قاشىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ شارتى دا بۇزىلدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.
اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ, كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى. وسىلايشا, 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدى.
بۇدان كەيىن يران قاراپ جاتقان جوق. ەل پارلامەنتى ۋران وندىرىسىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ, ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قابىلدانعان كەلىسىم بويىنشا بايىتۋ مولشەرىن 3,67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتتىك ورىنتاققا دجو بايدەن جايعاسقاننان سوڭ اقش تاراپى يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى قايتا جانداندىرۋعا نيەت ءبىلدىردى. ءسويتىپ, كەلىسسوزدەر باستالعان. ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىسادى. قازىرگە دەيىن كەلىسسوزدەردىڭ بىرنەشە راۋندى ءوتتى. جىل باسىندا كەلىسىمگە قول قويىلۋعا ءسال قالعاندا ۋكرايناداعى سوعىس باستالىپ كەتىپ, اڭگىمەنىڭ سوڭى اياقسىز قالدى.
شىلدەدە سولتۇستىك كورەيا باسشىسى كيم چەن ىن اقش پەن وڭتۇستىك كورەياعا قارسى يادرولىق كۇش قولدانۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. «قارۋلى كۇشتەرىمىز كەز كەلگەن قاقتىعىسقا جاۋاپ بەرۋگە تولىق دايىن. يادرولىق وقتۇمسىقتارىمىز دا ءدال ءارى جىلدام قيمىلداپ ءوز ميسسياسىن اتقارماق», دەگەن ەدى سولتۇستىك كورەيا كوشباسشىسى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك كورەيانىڭ قارۋلى كۇشتەرى قارسى كەلسە, سەۋل مەن ونىڭ اسكەرلەرىنىڭ كوزى جويىلادى دەپ سەس كورسەتتى.
وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندە زور ءرول وينايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ويتكەنى ەلىمىز اتوم بومباسىنىڭ ازابىن از تارتقان جوق. ەستەرىڭىزدە بولسا, 1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اتوم بومباسىن العاش رەت سىناقتان وتكىزدى. سودان باستاپ كسرو يادرولىق قارۋدى تاجىريبەدەن وتكىزۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن ەدى. سەمەي پوليگونىندا جارىلعان اتوم بومبالارىنىڭ جالپى سانى 456-عا جەتىپ جىعىلادى. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالعان. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋلاردىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان «بالاقاي» اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە قۋاتتى.
كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ ءبىراز بولىگى قازاقستانعا مۇراعا قالعانى ءمالىم. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى 28 تامىزدا قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات, سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قارۋعا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋمەن كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.
سەمەي توپىراعىندا اتوم بومباسى جارىلعاننان 60 جىل وتكەن سوڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى قارارعا قول قويىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالادى. اتالعان قارار قازاقستان تاراپىنىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان بولاتىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.
جالپى, كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ «ەنشىسىنە» وتە مول يادرولىق ارسەنال مۇراعا قالدى. بۇل – «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە باسەكەلەسكەن اقش-تى بەيجاي قالدىرعان جوق. ءتىپتى حالىقارالىق قوعامداستىق تا وداق تارقاعاننان كەيىن جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەرگە كۇمانمەن قاراعان-دى. قازاقستاننىڭ وقتۇمسىقتارى باتىستىڭ بەتكەۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىرعانى مىنادان-اق بايقالادى. ەكىجاقتى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ شەتەلدىك شەنەۋنىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلىمىزگە ءجيى ات باسىن بۇردى. ايتسە دە, ءبارىن مازالاعان ءبىر عانا ماسەلە: قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى باتىس ەلدەرىن عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق. اراب الەمى دە وقتۇمسىقتاردى ساتىپ الۋعا نيەتىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, 1992 جىلى سول كەزدەگى ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي قازاقستاننىڭ اتوم بومباسىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار قارجىلاي كومەك بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەت ءۇشىن بۇل اربايتىن ۇسىنىس. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى. بىراق قازاقستان مۇنداي جومارت ۇسىنىستان باس تارتتى.
مىنە, وسىلايشا, قازاقستان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل شەشىم جەر-جاھاندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەتۋگە باعىتتالعان سونى قادام بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. بۇگىندە ەلىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىندە وزگەلەرگە ۇلگى. جالعىز قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن شارتاراپتى اتوم بومباسىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەسى تۇسىنىكتى. الايدا ەلىمىزدىڭ شەشىمى الەمدى قاۋىپتى قارۋدان قۇتقارۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
