قوعام • 26 قىركۇيەك، 2022

ەنگەل زاڭى

169 رەت كورسەتىلدى

نەمىس ەكونوميسى ەرنست ەنگەلدىڭ XIX عاسىردا ەنگىزىپ كەتكەن تەورياسى ءححى عا­سىر­دا وزگە ەلدە ەمەس، ءوز جەرىمىزدە پراكتيكادا كو­رى­نىپ ءجۇر. ياعني كۇندەلىكتى تىر­شىلىكتە. ەنگەل زاڭىن قاراپايىم تىلمەن تۇسىن­دىرسەك، «وتباسى نەعۇرلىم كەدەي بولسا، ونىڭ جالپى شىعىندارىنىڭ ۇلەسى سو­عۇر­لىم كوپ بولادى». سايكەسىنشە، «ەل نە­عۇر­لىم باي بولسا، ازىق-ت ۇلىك ۇلەسى سو­عۇر­لىم از بولادى».

قازىر قازاقستاندىقتاردىڭ تاماققا جۇم­سايتىن شىعىنى تاپقان تابىسىنىڭ جارتىسىنان اسىپ كەتتى. دەمەك ەنگەلدىڭ ەكونوميكالىق زاڭدىلىعىنا سايكەس، حالقى­مىز­دىڭ جارتىسىنا جۋىعى كەدەيلىك دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال ساياسي-ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ دەرەگى قازىر ەلىمىزدە كەدەيلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ سانى 5،5 ميلليونعا جەتكەنىن ايتادى.

بۇدان بولەك، قازاقستاندا نەسيەسىن تولەي الماي، قارا تىزىمگە ەنگەن ادامدار سانى ءبىر جارىم ميلليونعا جەتكەن. بۇل تەك قارا تىزىمدەگىلەردىڭ «رەسمي سانى». ال موينىنان قارىز قامىتى تۇسپەگەندەر 6 جارىم ميلليون بورىشكەردىڭ دەنى 1 ميلليونعا جەتپەيتىن نەسيە العان. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ميلليونعا جۋىق حالىقتىڭ ءبىر ايداعى تابىسى 33،9 مىڭ تەڭگەدەن تومەن نەمەسە كۇنىنە شامامەن 2،7 دوللاردى قۇرايدى. ال دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەر ءۇشىن كەدەي­شىلىك شەگىن كۇنىنە 5،5 دوللار دەپ بەل­گى­لەدى.

جالپى، ەلىمىزدە جالاقىسىن جارتىلاي ەمەس، تۇتاس تاماققا جۇمساپ وتىرعان وتبا­سى­لاردىڭ بار ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ارنايى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتى شامالى. كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە باس سۇقساڭىز «قارىز داپتەرى» مەن «كاسپي رەدپەن ءبولىپ تولەيتىندەردىڭ ءتىزىمى» تابىلادى. اۋىر دا بولسا اقيقاتى سول، قازىر قارىزعا كولىك الاتىن­دار ەمەس، تاماق ىشەتىندەردىڭ قاتارى كۇرت كوبەي­گەن. بۇگىنگى الەۋمەتتىك كارتينا وسىن­داي.

بۇۇ باس اسسامبلەياسى 77-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتىنداعى سوزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكالىق جانە ساياسي سانكتسيالار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تىزبەگىن جويىپ، ميلليونداعان ادامعا، اسىرەسە قوعامنىڭ وسال توپتارىنا قاۋىپ توندىرەتىن «جاڭا نورماعا» اينالعانىن ايتتى. «بۇل قيىنشىلىقتار ءوسىپ كەلە جاتقان ينفلياتسياعا، جۇمىس ورىندارىن جوعالتۋعا جانە دامۋشى ەلدەردىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان ۇرەيلەنۋىنە قاتىستى قازىرگى سىن-قاتەرلەردى تەك كۇشەيتە تۇسەدى. بۇل كۇيزەلىستەر، تۇپتەپ كەلگەندە، كليماتتىڭ وزگە­رۋىنە قارسى كۇرەسۋ جانە ورنىقتى دامۋدى قول­داۋ جونىندەگى ءبىز ءبارىمىز كەلىسكەن جەدەل شارا­لاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى»، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

شىنى كەرەك، بۇرىندارى «سابىرلى بولساڭ كەدەيلىك تە قورلىق ەمەس» دەگەن سوزگە توقتايتىن ەدىك. بىراق قازىرگى شىندىق كەدەيلىكتىڭ قورلىق قانا ەمەس، ۇلكەن قاۋىپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. كۇنى كەشە ەلوردا تورىندە سويلەگەن سوزىندە ريم پاپاسى فرانتسيسك «كەدەيلىك – بۇگىنگى ەڭ باستى قاۋىپ-قاتەر»، دەدى. جوقشىلىقتان قاجىعان جۇرتتىڭ سو­زى­نە قۇلاق اسۋ كەرەكتىگىن ايتقان پونتيفيك «ادامزاتقا قامقورلىق جاساۋ دەيتىن ميسسياعا قالاي كىرىسەمىز؟ قالاي باستاعان ءجون؟» دەگەن سۇراققا: «ەڭ الدىمەن ءبىز كەدەيلەردى تىڭداۋدان، پاندەميادان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن كەدەيلەر مەن مۇقتاجدارعا جاھاندىق تۇرعىدا ىنتىماقتاستىق ءبىلدىرىپ، جاھاندىق تەڭسىزدىكتەر مەن تەڭگەرىمسىزدىكتەردەن زارداپ شەككەندەرگە قۇلاق تۇرۋدەن باستايمىز. بايلىعى كوپ، بەرەرى ازداردى ەمەس، كەدەيلەردىڭ قامىن كۇيتتەيىك. ار-ۇجداننىڭ باتىل ءۇنى بولايىق. زامانىمىزدا ەلەۋسىز قالعاندارعا، مۇراسىز، كەدەي جانە دارمەنسىزدەرگە، ءۇنى ەستىلمەيتىندەر مەن ازاپ شەگەتىندەرگە قولداۋ بىلدىرەيىك. سەبەبى كەدەيلىك ىندەتتەردىڭ جانە باسقا دا ۇلكەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ تارالۋىنا جول اشادى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

كەدەيلىكتەن كەلەتىن ەڭ ۇلكەن قاتەر – قىلمىس. سەبەبى قۇلقىندى قىمباتشىلىق قىسىپ تۇرعاندا اقشاسى تاماعىنان ارتىلمايتىن ادام زاڭدىلىقتى ويلاماسى انىق. ەكونوميكاداعى قۇلدىراۋ ادامداردى قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەيتىنىن ءومىردىڭ ءوزى تالاي رەت كورسەتتى. قازىرگى تاڭدا پاندەميادان كەيىن جانە جاپپاي جۇمىسسىزدىق اياسىندا قوعامدا تۋىن­داپ تۇرعان وتكىر سۇراق بار. ول – «كەدەيلىك تىعىرىققا تىرەگەن كەزدە قىلمىس كۇرت وسە مە؟» دەگەن وزەكتى ساۋال.

ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى قىلمىس سانى 2،5 پايىزعا ازايعانىمەن ۇرلىق، قاراقشىلىق شابۋىل مەن توناۋ تومەندەمەي وتىر. بيىلعى 8 ايدا 111 مىڭنان استام قىلمىس تىركەلسە، بەس قىل­مىس­كەردىڭ تورتەۋى جۇمىس­سىز بولىپ شى­عا­دى. جالپى، ەلىمىزدە انىق­تال­عان قىل­مىس­تاردىڭ 80 پايىزى وسى جۇمىس­سىز­دار­دىڭ «ەن­شى­سىندە» ەكەن.

ال ەنگەل زاڭى بويىنشا، ءسىزدىڭ جالپى شىعىندارىڭىزدىڭ باسىم بولىگى قايدا جۇمسالادى؟ ازىق-ت ۇلىككە مە، الدە ساياحاتقا ما؟

سوڭعى جاڭالىقتار

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار