– كونستانتين نيكولاەۆيچ, كيىكتىڭ سانىن قالاي رەتتەيمىز؟ قانداي جولدارى بار؟
– كيىكتەردىڭ ءبىر عانا پروبلەماسى بار – كوشىپ-قونۋعا بەيىم. ءبىر اۋماقتى تۇراقتى مەكەن ەتە المايدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. ول ءۇشىن سەلەكتسيالىق جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. مىڭداعان كيىكتىڭ ىشىندە ادامعا جاقىن, جۋاس تۇرلەرى دە كەزدەسەدى. مىنە, سولاردى ىرىكتەپ الىپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستارمەن اينالىسۋ كەرەك. سوندا بۇلاردان وربىگەن بىرنەشە بۋىننان كەيىن بەلگىلى ءبىر اۋماقتاردى عانا تۇراقتى مەكەن ەتەتىن كيىكتەر ءوسىپ-ونەدى. مۇنى كيىكتى قولعا ۇيرەتۋ پروتسەسى دەسە دە بولادى.
– ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– الدىمەن سەلەكتسيالىق جۇمىسقا قاجەتتى كيىكتەردى ىرىكتەپ الامىز. ودان كەيىن ولاردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە جەتەرلىك اۋماقتاردى قورشاۋ كەرەك. بۇعان ءبىر عانا اۋماق جەتكىلىكسىز. دۇرىسى ءتورت اۋماقتى قاراستىرۋ. تيىسىنشە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا كيىكتەردىڭ مەكەنىن اۋىستىرىپ وتىرامىز. سوندا اۋماقتىڭ ءبارى بىركەلكى پايدالانىلادى. ءدال وسىنداي ادىسپەن مارالدار دا قولعا ۇيرەنگەن. كيىكتەردى دە وسىلاي ۇيرەتىپ الامىز.
– الەمدە مۇنداي تاجىريبە بار ما؟
– الەم ەلدەرىندە كيىكتى قولعا ۇيرەتۋ تاجىريبەسى جوق. سەبەبى كيىك بىرنەشە مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا عانا كەزدەسەدى. كوپ بولىگى قازاقستاندا شوعىرلانعان, ارينە. رەسەي مەن قاراقالپاقستاندا بار. موڭعوليا مەن تۇرىكمەنستاندا دا كەزدەسەدى. قىتاي كيىك ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە تالپىنىپ جاتىر. بىراق بۇل قادامدارىنان ءالى ناتيجە شىققان جوق. ۇكىمەت ءبىزدىڭ باستامانى قولداسا, قازاقستان كيىكتى قولعا ۇيرەتكەن الەمدەگى العاشقى مەملەكەت اتانۋى مۇمكىن. وزگەلەر جاساپ كورمەگەن دۇنيەنى ءبىرىنشى بولىپ ءبىز باستايىق. وندا تۇرعان نە بار. كيىك – ءبىزدىڭ جاۋىمىز ەمەس. دەمەك تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتتەرى رەتىندە ءوزارا ۇيلەسىپ ءومىر سۇرۋگە ءتيىسپىز. ءومىردىڭ زاڭى وسىلاي. عىلىمنىڭ مىندەتى – ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ۇسىنۋ. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – سونى جۇزەگە اسىرۋ. قانداي جاعداي بولسىن تىعىرىقتان اربانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي شىعۋعا ءتيىسپىز.
– جالپى, كيىككە قاتىستى وسىنداي ماسەلەلەر الدان شىعارىن بىلدىڭىزدەر مە؟
– ارينە. 2010 جىلى-اق ايتىپ, دابىل قاققانبىز. الايدا بۇعان ەشكىم نازار اۋدارعان جوق. وكىنىشكە قاراي, ەندى ماسەلەمەن ناقتى بەتپە-بەت كەلگەندە عانا ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. بىلاي قاراساڭىز, قازاقستاننىڭ جەرى ۇلكەن. بىراق شارۋالارعا دا, جانۋارلارعا دا جەر جەتپەيدى. ويتكەنى شەنەۋنىكتەردىڭ جەردى ءبولۋ جۇمىسىندا شيكىلىك كوپ. ولار ادامداردىڭ مۇددەسىن جانۋارلاردان بيىك قويادى. دۇرىس شىعار. بىراق جانۋارلاردىڭ تارالۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ دە اقىلعا سىيمايدى.
جول سالعاندا دا جانۋارلاردىڭ جايىن ويلامايمىز. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن كەسىپ ءوتۋ جابايى اڭدار مەن جانۋارلار ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل جاعداي ەسكەرىلمەيدى. ال شەتەلدەردە وسىنىڭ وزىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. سول سەبەپتى ولار ەكودۋك سالادى. ەكودۋك دەگەنىمىز – جابايى جانۋارلاردىڭ جولدى قاۋىپسىز كەسىپ وتۋىنە ارنالعان ۇلكەن ءارى كەڭ كوپىر نەمەسە توننەل. جانۋارلار ەكودۋكتان وتكەندە بۇل ماڭدا جولدىڭ, باسقا دا كەدەرگىنىڭ بار-جوعىن دا اڭعارمايدى, سەزبەيدى. سەبەبى ولاردىڭ ورىسىنە, جايىلىمىنا ەشكىم قاساقانا كەدەرگى كەلتىرگەن ەمەس. الەممەن بىتە قايناسىپ جاتقان سوڭ, ءبىز دە جوق دەگەندە وسىنداي دۇنيەلەردى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.
– ءبىزدىڭ قوعام قىزىق. بىرەسە كيىك جوعالىپ بارادى دەپ دابىل قاعادى. بۇل جولى كيىكتىڭ كوبەيگەنىن پروبلەماعا اينالدىردىق. اۋەلدە ايتىلعانداي, كيىكتەردىڭ سانىن اتۋ ارقىلى دا رەتتەۋگە بولا ما؟
– بۇل جاعداي براكونەرلىكتى ءورشىتۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازاقستاننىڭ كيىك ءمۇيىزىن ساتۋمەن اينالىساتىن حالىقارالىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قاتىسى بار. ونى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. ماسەلەن, 2011-2018 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىندا كيىكتىڭ 13 545 ءمۇيىزى تاركىلەنگەن. بۇل دەگەنىمىز – 6 772,5 جۇپ. وسى ارالىقتا 1 520 كيىكتىڭ ولەكسەسى انىقتالدى. سوندا ءبىر كيىككە 4,46 جۇپتان كەلەدى. كيىكتەردى زاڭسىز اۋلاۋ سالدارىنان مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدى 2018 جىلدىڭ مولشەرلەمەسى مەن كولەمىنە سايكەس باعالاساق, 18 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايدى ەكەن.
كونتراباندالىق ارەكەتتەردىڭ 70,9 پايىزى كيىك مۇيىزدەرىن ترانزيتتەۋ كەزىندە انىقتالادى. ال مۇيىزدەردى الدىنا الا جيناپ, دايىنداۋ ارەكەتتەرىنىڭ ۇلەسى شامالى تومەن. كونتراباندالىق جولمەن سىرتقا كەتەتىن كيىك مۇيىزدەرى نەگىزىنەن ءتورت باعىت بويىنشا شىعارىلاتىنى بەلگىلى. ونىڭ نەگىزگى ۇلەسىن قازاقستان – قىتاي باعىتى قۇراپ وتىر. سىرتقا شىعارىلاتىن مۇيىزدەردىڭ 71,1 پايىزى وسى باعىت ارقىلى وتەدى. ودان كەيىنگى ورىندا قازاقستان – رەسەي باعىتى تۇر. ونىڭ ۇلەسى – 22,8 پايىز. رەسەيدەن قازاقستان اۋماعى ارقىلى زاڭسىز تاسىمالداناتىن جاعدايلار دا اراگىدىك تىركەلەدى – 5,1 پايىز. مۇيىزدەردى وزبەكستاننان رەسەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان تەرريتورياسىن پايدالانۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس – 1 پايىز. ارانى اشىلعان براكونەرلەر 5-7 مىڭ ءمۇيىزدى بىردەن شەكارا اسىرىپ جىبەرۋگە تىرىسادى.
ەلىمىزدە براكونەرلەرگە قاتىستى قاتاڭ شارالار قولدانىلاتىنى ءمالىم. ونىڭ ناتيجەسىن دە بايقاپ وتىرمىز. دەگەنمەن ءالى دە زاڭدى بەلدەن باساتىندار بار. مەنىڭشە, كيىكتەردىڭ سانىن رەتتەۋگە قاتىستى قوعامداعى كەز كەلگەن داۋ براكونەرلەردىڭ تابەتىن اشىپ جىبەرۋى مۇمكىن. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك.
– «كيىك سانىن رەتتەۋ ءۇشىن قاسقىردى كوبەيتۋ كەرەك» دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر. مۇنىمەن كەلىسەسىز بە؟
– قاسقىر سانىنىڭ ازايۋى قازىر بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا اكەپ سوقتىرعان نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى ەكەنى راس. قاسقىر ازايىپ ەدى, شيبورىلەر كوبەيدى. ولاردىڭ كوبەيگەنى سونشا, ءومىرى مەكەندەمەيتىن ءۇستىرت پەن ماڭعىشلاقتان دا كەزدەسە باستادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونى قىزىل قاسقىرعا بالاپ ءجۇر. ءشيبورى – جولدا كەزدەسكەننىڭ ءبارىن تالعاماي جۇتاتىن تويىمسىز جىرتقىش. ال قاسقىر كەز كەلگەن دۇنيەنى جەي بەرمەيدى. قاسقىر قاشاندا ءوزىن بيىك ۇستايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ءبىز قاسقىر مەن كيىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ الدىق. بۇل رەتتە قاسقىردىڭ ورنىن شيبورىلەر باسىپ وتىر. بۇل دا وزەكتى ماسەلە. ءشيبورىنىڭ سالدارى كوپ بولماق. سوندىقتان قاسقىر سانىن كوبەيتۋ ماڭىزدى. تابيعاتتاعى كوپ دۇنيە وسى قاسقىرلارعا بايلانىستى. ولارعا سانيتار رەتىندە عانا قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. قاسقىر – دالانىڭ سۇسى, قورعانى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار كوپ جاعدايدا تابيعاتتىڭ زاڭىنا ارالاسىپ كەتەدى. ماسەلەنىڭ ءبارى دە وسىدان تۋىندايدى. تابيعات قاشاندا ءوزىن-ءوزى رەتتەگەن. سولاي بولىپ قالا بەرمەك. وعان كەدەرگى كەلتىرمەۋ كەرەك. تابيعاتتاعى ءار اڭ مەن جانۋاردىڭ وزىندىك ءرولى بار. ولار تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتايدى. تابيعاتتاعى اڭ-قۇس ءبىر-ءبىرىن وزدىگىنەن رەتتەپ وتىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا قاسقىردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماڭىزدى.
– ادەتتە, قاسقىردى قاۋىپتى سانايمىز عوي. ال كيىكتىڭ بيىلعى ارەكەتى قاسقىردان دا جامان. تىم قاۋىپتى بولىپ تۇر. شارۋالار ءۇشىن, ارينە. جوڭكىلىپ كوشەدى, جايىلىمدى وتايدى, ەگىستىكتى تاپتايدى. سوندا كيىكتەردىڭ ادامعا قاجەتتى ەتى مەن مۇيىزىنەن بولەك, تابيعات ءۇشىن باسقا پايداسى بولماعانى ما؟
– راس, كيىكتى كيەلى اڭ سانايمىز. قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, بارشا ادام بالاسى ءۇشىن سولاي. بىراق سويتە تۇرا ونى اۋلايمىز. ەتىن جەيمىز. ءمۇيىزىن ساۋدالايمىز. ونىڭ ادامعا تيگىزەر پايداسى وسى. ال تابيعات ءۇشىن شە؟ تابيعات ءۇشىن دە پايداسى بار. بىرىنشىدەن, كيىكتەر وزگە ءتىرى دۇنيەلەر سەكىلدى بيوگەندىك اينالىمنىڭ نەگىزگى قۇراۋىشتارى سانالادى. ياعني كيىكتەر الدەنەنى جەيدى جانە ولاردى دا الدەكىمدەر قورەك ەتەدى. ارينە, قازىر كيىك ەتىن جەيتىندەر از. بىراق براكونەرلەر كوپ. ءمۇيىزى الىنعان كيىكتىڭ ولەكسەسى توپىراققا اينالادى. بيوگەندىك اينالىم دەگەن وسى. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرادى. ەكىنشىدەن, كيىكتەر جوڭكىلىپ ءجۇرىپ جولىندا شەگىرتكەنىڭ توپىراقتاعى تۇقىمىن تۇياعىمەن مىجىپ كەتۋ ارقىلى تابيعي تەپە-تەڭدىك قالىپتاستىرادى. مۇنى ولاردىڭ تابيعاتقا دەگەن «قوسىمشا پايداسى» دەگەن دۇرىس شىعار. ايتپەسە, ولار ءار شەگىرتكەنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋمەن اينالىسپايدى.
– كيىكتەردى وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى عوي...
– البەتتە. سەبەبى كيىكتەر بىرنەشە ەلدىڭ اۋماعىندا عانا كەزدەسەدى. دەسە دە, كوپ بولىگى نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەلدە شوعىرلانعان. سوندىقتان شەتەلدىكتەر كيىكتەردى ءوز كوزىمەن كورىپ, قىزىقتاۋعا قاشاندا قۇمار. جانۋارلار دۇنيەسى كىم كىمدى بولسىن قاتتى قىزىقتىرارى انىق. اسىرەسە شەتەلدىك تۋريستەرگە تاڭسىق. مەنىڭشە, تابيعاتتىڭ ەرەكشە جاراتىلىسىن كورۋگە باتىستان, امەريكادان تۋريستەر كوپتەپ كەلەر ەدى. ماسەلەن, باتىس تۋريستەرى كيىك تۋرالى مۇلدەم بىلمەيدى دەپ ايتا الامىن. سەبەبى مۇنداي جانۋار ول ولكەدە كەزدەسپەيدى. حالىقارالىق تۋريستەر ءۇشىن كيىكتەردى الىستان بولسا دا ءبىر كورۋ ۇلكەن ولجا بولار ەدى. سوندىقتان كيىكتەر ارقىلى قازاقستانداعى ءتۋريزمدى وپ-وڭاي دامىتۋعا بولادى. جارناماسىن جاقسىلاپ جاساسا, تۋريستەر اعىلعالى تۇر. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءجىتى ويلاستىرىلۋى كەرەك. ويتكەنى ءتۋريزمدى دامىتامىز دەپ تابيعاتقا جانە كيىكتەرگە نۇقسان كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماڭىزدى. بالكىم, كىشىگىرىم كەمپينگ-تۋرلار ۇيىمداستىرعان دۇرىس شىعار.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
