ەكونوميكا • 23 قىركۇيەك، 2022

مەيرام پىشەمباەۆ: ماشينا جاساۋ – ەكونوميكا درايۆەرى

64 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى جىلدارداعى ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان، جۇرىسىنەن جاڭىلماي، العا ىلگەرىلەگەن ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ قاتارىندا وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى دا بار. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن جان-جاقتى قولداۋ مەن جۇيەلى جۇمىستىڭ، كاسىپورىندار ۇستانعان دۇرىس ستراتەگيانىڭ ناتيجەسىندە سالادا ايتارلىقتاي سەرپىلىس بايقالىپ وتىر. دەگەنمەن، وڭ شەشىمدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر دە جوق ەمەس. وسى ورايدا ءبىز قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– مەيرام قۇدايبەرگەن ۇلى، ماشينا جاساۋ وتە كۇردەلى ءوندىرىس ەكەنىن جاقسى بىلە­مىز. سوندىقتان ونىڭ ءتۇرلى قيىن­دىق­تارمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىنى دە بەلگىلى. سوعان قاراماستان، سالا ەل ەكونوميكاسىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. جالپى، سالانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي؟

– راس ايتاسىز، ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن قولايلى كەزەڭ دەگەن تۇسىنىك جوق. ويتكەنى ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي، بۇل – وتە كۇردەلى ءوندىرىس. سوندىقتان سالانىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن اشىپ، لايىقتى ءونىم جاساۋ، يندۋستريانىڭ ساپالى ءارى جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن كادر تاپشىلىعى، قارجىلاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى، ۆاليۋ­تالىق قۇبىل­مالىلىق سەكىلدى ماسە­لەلەردى ەڭ­سەرۋگە ءماجبۇرمىز. وسىن­داي قات-قابات دۇنيەلەرمەن قاتار، ءوندىرىستى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن زەرتتەۋلەرمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ، ءوندىرىس ينفراقۇرىلىمى مەن وتكىزۋ نارىقتارىن دامىتۋ سەكىل­دى اۋقىمدى جۇمىستى دا ات­قا­رىپ كەلەمىز. مەملەكەتتىك ور­گان­­داردىڭ بيۋروكراتياسى مەن شاما­دان تىس ءنورماتيۆيزمى دە كەيدە تەجەۋشى فاكتور بولىپ ال­دان شى­عاتىنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق.

مىنە، وسىنداي كەدەرگىلەرگە قاراماس­تان، وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى سە­نىمدى تۇردە العا باسىپ كەلەدى. ماسەلەن، بۇل سالا­داعى ءوندىرىس كولەمى 2010-2021 جىل­دارى التى ەسە ءوستى. ياعني 376 ملرد تەڭگەدەن 2،4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ايتار­لىقتاي ۇلعاي­دى. مۇنداي ءۇردىس بيىل دا باي­قالىپ وتىر. سەگىز ايدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا ما­شي­نا جاساۋ سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 1،3 ەسە، ياعني 1،4 ترلن تەڭگەدەن 1،8 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. قازىر سالا­نى دامىتۋدىڭ 2019-2024 جىل­دارعا ارنال­عان جول كارتاسى بويىن­شا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. اتالعان قۇجات ماشينا جاساۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن عانا ەمەس، جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دە قامتيدى.

سالانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى دە ارتىپ كەلەدى. ايتالىق، 2010-2021 جىلدارى وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكونوميكاداعى، ياعني ەل­دىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسى 1،9 ەسە (1،5 پايىزدان 2،8 پايىزعا دەيىن)، ونەر­كاسىپ­تەگى ۇلەسى 2 ەسە (3،1 پايىزدان 6،3 پا­يىزعا دەيىن)، وڭدەۋشى سەكتورداعى ۇلەسى 1،4 ەسە (9،8 پا­يىزدان 13،9 پايىزعا دەيىن) ۇلعايدى. ماشينا جاساۋشىلار ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، ارتاراپ­تاندىرىلعان ءارى تەح­نولوگيالىق سيپات­تاعى ۇلتتىق ەكو­نوميكانى قالىپ­تاستىرۋعا جار­دەمدەسۋگە نيەتتى. قازىرگى تاڭدا رەس­پۋبليكادا 3،5 مىڭنان استام ماشينا جاساۋ كاسىپورىنى جۇمىس ىستەيدى. ولار 115 مىڭ ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.

قازاقستاندا وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا ءتيىستى العىشارتتار بار. مۇنىڭ ءبارى بولاشاقتا ونىمدىلىگى جوعارى ءارى ەكسپورتقا باعدارلانعان وڭدەۋ سەكتورىن جانە جالپى ونەركاسىپتى قۇرۋعا بەرىك نەگىز بولا الادى. العىشارت دەپ وتىرعانىمىز – ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق بازا، وندىرىستىك جانە ادامي الەۋەت. قازىرگى جاعدايدا ەلدە دە، الەمدە دە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ جانە ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى شيەلەنىسە تۇسۋدە. مۇنداي ىرگەلى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن، سالا­داعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى جان­دان­دى­رىپ، دامۋ ديناميكاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ول كەڭ اۋقىمدى تەحنولوگيالىق جاڭعىر­تۋ نەگىزىندە ەكونوميكانىڭ باسقا سالا­لارىنداعى ءوسۋدىڭ جوعارى سەرپىنىن قامتا­ماسىز ەتۋگە قابىلەتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءاردايىم اۋقىمدى سۇرا­نىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن.

ماشينا جاساۋ لايىقتى جالاقى دەڭگەيى مەن ساپالى جۇمىس ورىندارىنا سۇرانىس تۋدىرادى، بىلىكتى مامان­داردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. جوعارى قوسىمشا قۇن مەن ەكونو­ميكا­نىڭ فاكتور­لىق ونىمدىلىگىن وندىرۋ­گە، جاڭا تەحنولوگيا­لار مەن ونىم­دەردى بەيىمدەۋگە ءارى وندىرىسكە ەن­گىزۋگە قابى­لەتتى. ماشينا جاساۋ سالاسى تۇتاستاي وڭدەۋ­شى ونەركاسىپتىڭ وسۋى­نە بارىنشا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرە­دى ءارى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان باستى قوزعاۋشى كۇش بولۋ­عا قابىلەتتى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى حا­لىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە وڭ اسەر ەتەدى. مىسالى، ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءبىر جاڭا جۇمىس ورنى وزگە سالالاردا شامامەن 7-8 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشادى.

– الەمدەگى قازىرگى گەوساياسي جاعداي وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟

– ءيا، الەمدەگى گەوساياسي احۋال دا، ەكونوميكالىق جاعداي دا وتە كۇردەلى بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي، مۇنىڭ كەز كەلگەن ەلدىڭ كەز كەلگەن بيزنەسىنە جاقسى اسەر بەرمەسى انىق. ونى ءبارى ءبىلىپ، ءتۇسىنىپ وتىر. دامىعان دەرجاۆالاردىڭ سانكتسيالىق تەكەتىرەسى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تىكەلەي ءارى قاتاڭ اسەر ەتەدى. قازىر بولىپ جات­قان جاعدايلاردىڭ الەمدىك ەكونو­ميكاعا، مەملەكەتارالىق شارۋا­شىلىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستارعا قالاي قانشالىقتى زيان اكەلەتىنىن بولجاۋ قيىن. قازىرگى تاڭدا وندىرۋشىلەر مەن جەت­كىزۋشىلەر اراسىنداعى وندىرىس­تىك قاتىناستار زارداپ شەككەن كەزدە ەل ىشىندەگى تاۋەكەلدەردى ەسەپتەۋ دە قيىن. شىنىندا دا، ءبىزدىڭ سالادا مۇنىڭ بارلىعى شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. ءبىر عانا جيىنتىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءوندىرۋشىنىڭ وندىرىستىك تسيكلىن بۇزۋى مۇمكىن. ال مۇنىڭ سالدارى جامان. مەرزىمدى وتكىزىپ الۋى مۇمكىن، ايىپپۇلدار ارقا­لاپ، نەسيەلىك بەرەشەك ءوسۋى ىقتيمال، كليەنتتىك بازانى جوعالتىپ الۋى مۇمكىن.

ءبىزدىڭ كاسىپورىندار اقش، قىتاي، تۇركيا، يزرايل، ۇلى­بريتانيا، اۋسترا­ليا، كانادا مەملە­كەتتەرىمەن، ەۋروپالىق وداق جانە تمد ەلدەرىمەن، الەم­دىك ءىرى كومپانيالار مەن حالىق­ارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىمەن وندىرىستىك تۇرعىدان تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان. بۇل رەتتە الەم نازارىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى – قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەس. ەكى ەل اراسىنداعى تا­ۋار اينالىمى ونداعان ميلليارد دوللارعا جەتىپ وتىر.

ارينە، ەنەرگيا رەسۋرستارىن (مۇناي، گاز، كومىر) جانە مەتالداردى (تيتان، اليۋميني، مىس، نيكەل، پاللادي، تەمىر كەنى)، جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلاردى (ميكروسحەمالار، كومپيۋتەرلەر، باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ، جارتىلاي وتكىزگىشتەر)، جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتتەحنيكامەن، اۆياتسيامەن بايلانىس­تى تەح­نولوگيالاردى جەتكىزۋ توقتاعان كەزدە جۇ­مىس ىستەۋ قيىن. دەسە دە، قازاقستان بي­لىگى ەل ءۇشىن، وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن جاھاندىق پروتسەستەردىڭ ىقپالىن جۇمسارتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ سالا دا ارىپتەس ەلدەردىڭ بارلىعىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەي­تۋگە ۇمتىلاتىن بولادى جانە ازىرشە بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلىپ تۇر. ۇلتتىق ستا­تيس­تيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە، وسى جىل­دىڭ 7 ايىندا قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىند­اعى تاۋار اينالىمى 13،7 ملرد دول­لاردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ ساي­كەس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 7،8 پا­يىز­عا جوعارى. ءوسىم ەكسپورت (6،3 پايىز­عا ۇلعايدى) ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر. سول سەكىلدى ءبىزدىڭ باسقا ەلدەردەگى سەرىك­­تەس­تەرى­مىزبەن دە قا­رىم-قاتىنا­سىمىز جاقسى. ءوزارا مۇد­دەلى­لىك بار. سىرتتاعى بايىرعى ارىپ­تەس­­­تەرى­­مىزدىڭ قيىندىقتاردى باستان وتكە­­رىپ وتىرعانىنا قاراماس­تان، ءبىز ءالى دە بىرلەسىپ، ەكونومي­كا­لىق ءوزارا ءىس-قي­مى­­لى­مىزدى جالعاس­تىرۋ جولدارىن ىزدەپ جا­تىرمىز. ويتكەنى بۇل – بيزنەس. سون­دىق­تان ونى باسقاشا قابىلداماۋ كەرەك.

– ماشينا جاساۋ – اۋقىمدى سالا. ونىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى تەمىر جولمەن بايلانىستى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– ماشينا جاساۋ سالاسى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكا­سى­نىڭ يندۋستريا­لىق قۋاتىنىڭ وزەگى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءدال وسى سالادا ەكونوميكانى ارتا­راپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىك قالىپ­تاسادى. ەكونوميكا سالا­لارىنىڭ بارلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءوندىرىس قۇرالدارى قۇرى­لادى. ماسەلەن، ماشينا جاساۋ سالاسى قازاقستاندا 37 كىشى سالانى قامتيدى جانە ونەركاسىپتىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى سارا­لانعان سالاسى بولىپ سانالادى. مىسا­لى، ءسىز ايتقان تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدىڭ سالا ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولە­مىنە قوسقان ۇلەسى 12 پايىزعا تەڭ. بىلتىر تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋداعى ءوسىم 73 پايىزعا جەتىپ، 286 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سەكتورداعى وقشاۋلاۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيى 50 پايىزدان جوعارى.

2010-2020 جىلدارداعى ين­دۋس­تريا­لاندىرۋ كەزەڭىندە تەمىر جول ماشيناسى سالاسىندا «تۇلپار-تالگو» ۆاگون جاساۋ زاۋىتى، لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى، ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى جانە «پرومماشكومپلەكت» ىسكە قوسىلدى. ولار جوعارى تەحنولو­گيالىق ونىمدەر شىعارادى ءارى ەكسپورتتايدى. ءبىزدىڭ ەلگە بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن General Electric، General Motors، Alstom، JAC، «كاماز»، «ترانسماشحولدينگ» سەكىلدى ترانسۇلتتىق كومپانيا­لار كەلدى. قازاقستاندا ەلەكتروۆوزدار، جولاۋشىلار جانە رەفريجەراتورلىق ۆاگوندار، تەمىر جول دوڭگەلەكتەرىنىڭ جۇپتارى مەن وستەر شىعارۋ جولعا قويىلعان. رەلستى بەكىتۋ ەلەمەنتتەرى مەن باعىتتامالى بۇرمالار، ۇزىندىعى جوعارى رەلستەر جانە باسقا دا جيىنتىقتار وندىرىلەدى.

قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، ترانزيتتىك الەۋەتى، تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋ نارىعىنداعى ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىس، جۇرگىزىلىپ وتىرعان يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى وتاندىق تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدىڭ قالىپ­تاسۋى مەن سەرپىندى دامۋى ءۇشىن سينەر­گەتيكالىق اسەر بەردى. تەمىرجول جىل­جىمالى قۇرا­مىنىڭ پاركىندە 1 800-دەن استام لوكوموتيۆ، 139 مىڭ جۇك ۆاگونى جانە شامامەن 2،6 مىڭ بىرلىك جولاۋشىلار ۆاگونى بار. ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيى 46 پايىزعا تەڭ. بۇل تەمىر جول سالاسىن دا، سول سياقتى تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدى دا ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن بازالىق العىشارتتار بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازاقستاندا تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدى دامىتۋدى جانە پەرسپەكتيۆالى جاڭا جو­بالاردى ىسكە اسىرۋدى قولداۋ جال­عاسادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.

– جالپى، سالادا جەدەل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن قانداي پروبلەمالار بار؟

– ارينە، قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە جانە دامۋدىڭ جالپى وڭ سەرپىنىنە قارا­ماستان، سالادا ماشينا جاساۋدى ءتيىم­دى دا­مىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر­عان تەجەۋشى فاكتورلار دا بار. سونىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنە توقتا­لايىن. ءبىز شيكىزات پەن جيىن­تىق­تاۋىشتاردىڭ يمپورتىنا قاتتى تاۋەلدىمىز. ويتكەنى وزىمىزدە بازا­لىق دايىنداۋ وندىرىستەرى جوق. ماسەلەن، ەلدەگى جالپى يمپورتتىڭ شامامەن 17 ملرد تەڭگەسى ماشينا جاساۋ سالاسىنا ءتيىپ وتىر. بۇل – ەلدەگى جالپى يمپورتتىڭ 45 پايىزى، ال وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى يمپورتتىڭ 52 پايىزى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە مەتالل ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 2 ەسە، جىلىنا 1،2 ملن توننادان 2،4 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار بىلتىر بولات پروكاتىنىڭ باعاسى بىردەن 60-80 پايىزعا ۇلعايدى. ماشينا جاساۋ ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى مەتالداردىڭ ۇلەسى 30-60 پايىزدى قۇرايدى. الايدا قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ مەتاللۋرگتەر ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىن قاجەتتى مەتالل ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتپەيدى.

سونىمەن قاتار الەمدىك نارىق­تا ماشينا جاساۋ ونىمدەرى­نىڭ 2 ملرد دوللارعا ازايعانى بايقالىپ وتىر. ويتكەنى ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋدا كەدەرگىلەر بار. ماسەلەن، قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ ۇزاق ۋاقىتتى الادى. سونداي-اق بىزدە قولايلى شارتتار بويىنشا ەكسپورتتىق قارجىلاندىرۋ ۇسىنىلماعان. سالانىڭ نەگىزگى قورلارى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. ماشينا جاساۋدا جابدىقتىڭ توزۋى 52 پايىزدى قۇراپ وتىر. ولاردى رەتتەۋ ءۇشىن كرەديت كەرەك. ال كرەديتتىڭ مولشەرلەمەلەرى تىم جوعارى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 42 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجات جەتىسپەيتىنىن ايتتى. سويتە تۇرا، بانكتەردە تريلليونداعان تەڭگە قارجى ءىس جۇزىندە ەكونوميكاعا ەش پايداسىن تيگىزبەي بوسقا جاتىر. قولجەتىمدى قارجى رەسۋرس­تارىنىڭ جەتىس­پەۋشىلىگىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ جۇكتەمەسى 50 پايىزدان اس­پايدى. سالا كاسىپورىندارى جەڭىل­دەتىل­گەن قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى.

بۇل رەتتە ورىن العان پرو­بلەما­لاردى شەشىپ، وڭدەۋ ونەر­­كاسىبى مەن ماشينا جاساۋ­دى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس، قازاقستان ماشينا جاساۋ­شىلار وداعى ۇكىمەتپەن جانە سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ، وتاندىق وندىرۋشى­لەردى قولداۋ بويىنشا تۇراقتى جانە جۇيە­لى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ايتا­لىق، يندۋست­­ريالىق سەرتيفيكاتى بار وتان­دىق تاۋار ون­دىرۋشىلەرگە بىرقاتار باسىم­­دىق بەرىل­­دى. ماشينا جاساۋ ءونىمىن ەكس­پورت­تاۋ­­شى كاسىپورىندارعا قوسىلعان قۇن سالى­عىن قايتارۋدىڭ وڭايلاتىلعان تەتى­گى ازىر­لەندى. ەندى زاڭناماعا جانە نور­ما­تيۆ­تىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.

2022 جىلدان باستاپ ەلدە وندىرىل­مەيتىن تەحنولوگيالىق جابدىقتىڭ يمپورتىنا ەسەپكە الۋ ادىسىمەن قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋ جەڭىلدىگى 3 جىلعا ۇزارتىلدى. بيىلعى اقپاننان باس­تاپ شەتەلدىك وندىرۋشىلەردەن مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن ليفتىلەر، ترانسفورماتورلار، اۆتوبۋستار، گاز، سۇيىق­تىق جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەپتەۋىش­تەر ساتىپ الۋعا ەكى جىلعا تىيىم سالىندى. ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى ارقىلى 3 پايىزدان اسپايتىن مولشەر­لەمە بويىنشا وڭدەۋشى ونەركا­سىپ جو­با­لارىن نەسيەلەۋ قۇرالى ەنگىزىلدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جوبالاردى قوسىمشا مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ناقتىراق ايتساق، 2022 جىلعا – 285 ملرد تەڭگە، 2023 جىلعا 135 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بيرجالىق ساۋدا-ساتتىققا قولجەتىمدىلىگى كەڭەيتىلدى. «تاۋار بيرجالارى تۋرالى» زاڭعا بيرجالىق ەمەس تا­ۋارلار ساۋداسى­نىڭ جاڭا ءتارتىبى، وتاندىق تاۋار وندىرۋ­شىلەردىڭ ساۋدا-ساتتىعىنا قاتىسۋىنا دەلدالدارسىز تىكەلەي قول جەتكىزۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

سونداي-اق بازالىق وندىرىستەر قۇرۋ، جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى ساتىپ الۋ كەزىندە وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ وداق مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىندا سارالانعان سالىق مولشەرلەمەلەرىنە كوشۋ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ وتىر.

– الدا قانداي ماقسات-مىندەتتەر تۇر؟ جوبا-جوسپار­لارمەن بولىسە وتىرساڭىز.

– وداق سالانىڭ جانە وتان­دىق وندىرۋ­شىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامى­تۋعا، ارتتىرۋعا ودان ءارى جان-جاقتى جار­دەم­دەسۋدى كوزدەپ وتىر. ماشينا جاساۋ سالاسى – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرى. جاھاندىق ساۋدانىڭ 40 پايىزى وسى سالامەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز ءوز كاسىپورىندارىمىزعا ىشكى نارىقتا عانا ەمەس، الەمدىك نارىق­تا دا ءوز ورنىن تابۋعا كومەك­تەسۋ ءۇشىن ناقتى مىندەتتەر قويىپ وتىرمىز. مەملەكەت تە ەل مەن قوعام­نىڭ ورنىقتى دامۋىنا تىكەلەي باي­لانىستى ماشينا جاساۋ سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالاردىڭ دامۋىن قولداۋدى جالعاستىرۋى كەرەك. ەگەر نازاردان تىس قالىپ قويسا، مۇنىڭ سالدارى بىردەن بايقالماق. بۇل ەكونو­ميكالىق بازانىڭ بەرىكتىگىنىڭ تومەن­دەۋىنە، ەكونوميكانىڭ سىرتقى كۇيزە­لىس­تەرگە توتەپ بەرە الماۋىنا، جۇمىس­پەن قامتۋ دەڭ­گەيىنىڭ تومەندەۋىنە، ماكرو­ەكو­نو­ميكالىق تۇراقسىزدىققا جانە ازا­مات­تارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى الەمدە جەرگى­لىكتى وندىرۋ­شىلەرگە دەگەن قولداۋ ەرەكشە.

باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ بىزدەن ماشينا جاساۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋعا دەگەن كەشەندى كوزقا­راستى تالاپ ەتەدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى كەلەسى ۇرپاققا قال­دىرا المايمىز. لايىقتى بولاشاق ءبىزدىڭ بىر­لەس­كەن كۇش-جىگەرىمىز بەن بۇگىنگى ناتيجەلى جۇمىسىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. قازىرگى جاعدايلار مەن سىن-قاتەر­لەر وتاندىق ماشينا جاساۋدى وزىڭ­قى ءارى ساپالى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا تا­سىلدەر مەن جۇيەلى شەشىمدەر ازىرلەۋ­دى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان سالانى دامىتۋ بو­يىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس­تىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن، جاڭا سەر­پىن بەرەتىن بىرىڭعاي جانە كەشەندى ساياسات قاجەت. وندا ينۆەستيتسيالار تارتۋ­عا، وندى­رىستىك جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىك­تەردى دامىتۋعا، ويلاستىرىلعان ساۋ­­دا ساياساتىنا، ىشكى نارىقتى قورعاۋ (تەحنيكالىق رەتتەۋ) ارقىلى وتاندىق ءونىم ءۇشىن وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتۋ ساياساتىنا ايىرىقشا ءمان بەرىلۋى كەرەك. اتالعان ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ قاجەت جانە بۇل ءتيىستى مارتەبەسى بار قۇجات شەڭبەرىندە عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەتپەن وتان­دىق ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ جونىن­دەگى كەشەندى جوسپاردى ازىرلەۋ ماسەلە­سىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. سالانى دامىتۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى سالانىڭ ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورتىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتۋعا، وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورتتىق ءتۇسىمىن ۇلعاي­تۋ ەسەبىنەن سالىق سالىناتىن بازا­نىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

فارحات قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

«تازا كوكجايلاۋ» اكتسياسى ءوتتى

ەكولوگيا • بۇگىن، 19:11

ءرۋبلدى ساتىپ الۋ 31%-عا ءوستى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ۇقساس جاڭالىقتار