ازات مىنەز, بوستان رۋح

اڭگiمەنi ءا دەپ باستاپ, ءۇش-ءتورت سوي­­لەم وقۋىڭىز-اق مۇڭ ەكەن, الدەبiر دۇنيە­لiك مۋزىكا سىزىلىپ, سىڭسىپ قويا بەرەدi. سول مۇڭدى ءھام بويلاۋىق مۋزىكا اڭگiمەنi وقىپ بiتكەنشە بiر ۇزiلمەيدi.

بۇل قايدان شىققان مۋزىكا؟ نەنiڭ مۋزىكاسى؟ سازسىرنايدىڭ ءۇنi مە؟ جوق, شاڭقوبىزدىڭ ۋiلi مە؟

بۇل – ادام جانىنىڭ مۋزىكاسى. بۇل – ادامدى ادام ەتكەن, ادامدى ادامدىق كەيiپكە ەندiرەتiن كيەلi سەزiمدەردiڭ, ياكي اڭساۋ مەن ساعىنىشتىڭ ۋiل-ءۇنi. سونىڭ كوركەم سوزبەن تاڭبالانعان نوتاسى.

اڭگiمەنiڭ باستى كەيiپكەرi – باقتاشى قالتىراۋىق شال. «قالتىراۋىق شال قىلشىلداعان جiگiت كەزiندە دە قالتىراۋىق ەدi, ءومiر بويى وسى كەمiستiكتەن ازاپ شەگiپ كەلەدi». قالتىراۋىقتىڭ ءومiرi دە, جاعدايى دا, كۇيi دە – اتتىلى كiسiنiڭ جانىنداعى جاياۋداي تىم قوراش, تىم جۇپىنى, تىم كۇيكi. بiراق وسى شالدىڭ جۇرەگi قالاي نۇرلى, ادەمi دەسەڭiزشi?!

قاسيەتتi حاديستە مىناداي ءتامسiل بار:

«– يا, راسۋلاللا, ايتىڭىزشى, ادام­داردىڭ ابزالى قايسى؟

– ءاربiر تازا جۇرەكتi ادام – ادامنىڭ ابزالى.

– تازا جۇرەكتiلiك دەگەن نە؟

– كوركەمدiكتi جاقسى كورۋ. ادەمiلiكتi اڭساي بiلۋ» ء(ال-بۇحاري ريۋايات ەتكەن حاديستەن). دەمەك ادامنىڭ ابزالدىعى اتاقپەن, مانساپپەن, اقشامەن ەمەس, ونىڭ كوركەمدiكتi كورە بiلۋ, ادەمiلiكتi سەزiنە الۋىمەن ولشەنەدi ەكەن. قالتىراۋىق شال دا ءوز كوڭiلiنiڭ ەمiن ادەمiلiكتەن iزدەيدi. ءوز جانىن ءوزi ادەمiلiكپەن شۋاقتاندىرىپ, ادەمiلiكپەن جۇباتادى.

ەندi وسى جەردە ازداپ شەگiنiس جاساۋعا تۋرا كەلەدi. ءوزi تۋاسى كەمiس (ياكي قالتى­راۋىق) بولسا, ءوزiنiڭ نە قايرات-كۇشi, نە اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان ونەرi بولماسا, ونىڭ ۇستiنە ءومiر بويى اۋىل-ءۇيدiڭ سيىرىن باعۋدان قولى بiر بوساماسا, مۇنداي قالتىراۋىقتىڭ ومiرiندە ءوزiن-ءوزi جۇباتا الاتىنداي نەندەي ءمان, قانداي ادەمiلiك, قايبiر ماعىنا بولۋى مۇمكiن؟ جارايدى, ءومiردiڭ ءمانi ادەمiلiكتە-اق بولسىن دەلiك. بiراق قالتىراۋىقتىڭ ءومiرi ادەمi ەمەس قوي: تومەنشiك, سۇرقاي, قادiرسiز, قورلىقتى. ونى باسىناتىندار دا, قالتاسىندا اقشاسى بولا تۇرا سيىرىنىڭ اقىسىن بەرمەي كەتەتiندەر دە از ەمەس...

راس, قالتىراۋىقتىڭ ءومiرi ادەمi ەمەس. ادەمi دەۋگە ەشكiمنiڭ اۋزى باتىپ بارا قويماسى دا انىق. الايدا قال­تىراۋىقتىڭ ءومiرi ادەمi بولماسا دا, ونىڭ ومiرiندە ادەمi ساتتەر بار! ادەمi ساتتەردiڭ جۇرەكتە قالدىرعان ادەمi iزدەرi بار! قاي جىلى ەدi? باياعىدا («...قاراپ وتىرسا, سودان بەرi دە قىرىق جىل ءوتiپ كەتiپتi»), بوزبالا شاعىندا قالتىراۋىق «تاماعى اق قاعازدان دا اپپاق» سۇلۋ قۇدا­شانىڭ, قىلىقتى بويجەتكەننiڭ تۇسىنا بارىپ:

بiزدiڭ اۋىل بۋرىلدىڭ تورiندە وتىر,

ءوزiڭ كورگەن باياعى جەرiندە وتىر.

شىنىمەنەن كوڭiلiڭ بiزدە بولسا,

ساعات سايىن كوزiمە كورiن دە وتىر, –

دەپ شالقىتا بiر اۋىز ولەڭ ايتقان. مi­نە, وسى ساۋلەلi, سيرەك ءساتتi قالتىراۋىق ۇمىتا المايدى. ۇدايى ەسiنە الىپ, الگi تىم قىسقا, تىم شولاق, بايانسىز, بiراق ءتاتتi, شۇعىلالى, ادەمi ءساتتi كوكiرەك كو­زiمەن, كوڭiل دۇنيەسiمەن جيi iزدەيدi. اڭسايدى. Iزدەگەن, اڭساعان سايىن كوڭiل­دiڭ كiرiن, تiرلiكتiڭ ازابى مەن قورلىعىن ساعىنىشتىڭ نۇرىمەن جۋىپ كەتiرiپ, الدەبiر مەيiرلi, شۇعىلالى, كەشiرiمدi كەيiپكە ەنەدi...

كوركەمدiكتi جاقسى كورۋ, ادەمiلiكتi اڭساي بiلۋ ارقىلى ءوز جانىن ءوزi جىلىتىپ, ءوز كوڭiلiن ءوزi جۋىندىرىپ جۇرگەن قالتىراۋىق شالدىڭ جۇرەگiندەگi شۇعى­لا مەن نۇرعا, قاناعات پەن ىنساپقا قا­راپ وتىرىپ, ءداۋiت پايعامباردىڭ شام­دالىنىڭ جارىعى تۇسكەندەي ءوز جانىڭىز دا نۇرلانىپ, كەڭەيiپ سالا بەرەدi.

شەرحان مۇرتازانىڭ «التىن تiكەنi» – شاپ-شاعىن بولعانىمەن, ءجۇز جاساعان بايتەرەكتiڭ تامىرىنداي اسا تەرەڭ, سىرلى, قازينەلi اڭگiمە. مۇندا ءبارi بار: پوەزيا دا, ءپالساپا دا, پسيحولوگيا دا, مۋزىكا دا!

* * *

1994 جىل. شەراعاڭ – رەسپۋبليكالىق «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى­نىڭ پرەزيدەنتi. سول كەزدە مىناداي بiر ءۇردiس بار ەدi. ءار توقساندا ء(اربiر ءۇش ايدا) بۇكiل وبلىس اكiمدەرi مەن كۇللi رەسپۋبليكالىق مەكەمەلەردiڭ باسشىلارى ارنايى جيىنعا شاقىرىلاتىن جانە بۇل جيىندى قازاقستان پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆتىڭ ءوزi وتكiزەتiن.

وسى ءداستۇرلi جيىندا شەراعاڭ­نىڭ اتىنا ەلباسى قاتتى سىن ايتتى. ءسوزi­نiڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناعان سايدى: وسكەمەندەگi ورىس اعايىندار ءدال قازiر «قا­زاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى­نىڭ جۇمىسىنا قاتتى نارازى. ويتكەنi قازاقشا حابارلار كۇرت كوبەيiپ كەتكەن دە, ورىسشا حابارلار مۇلدە ازاي­عان. بۇ قالاي؟ «رەسەيگە كەتەمiز, رەسەيگە كوشەمiز!» دەگەن سوزدەر دە وسىندايدان كەيiن ءوربيتiنiن نەگە ەسكەرمەيمiز؟ بiزدiڭ مەملەكەتتiك ساياساتىمىزعا ق ۇلىقسىز قاراپ, تارازىنىڭ باسىن تەڭ ۇستاۋعا موينى جار بەرمەسە, وندا بiز دە شەرحان مۇرتازانىڭ ورنىنا باسقا ادام, باسقا كادر قاراستىرامىز جانە ت.ت.

ءۇزiلiس كەزiندە شەراعاڭدى iزدەدiم. ويتكەنi سىننىڭ بiر ۇشى قازاق راديوسىنا دا تيiپ جاتتى (ول كەزدە مەن قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى ەدiم). شەراعاڭ پرەزيدەنتتiك اپپاراتتىڭ ­جا­­ۋاپتى قىزمەتكەرiن بىلاي شىعارىپ, جەكiپ تۇر ەكەن:

– شىندىققا جاناسپايتىن مۇنداي دەرەكتi پرەزيدەنتكە كiم بەرەدi? ارينە, سەندەر بەرەسiڭدەر! تۇيمەدەيدi تۇيەدەي ەتiپ كورسەتiپ! ايتپەسە قازاقشا حابارلار ورىسشا حابارلارعا قاراعاندا ءسال عانا باسىم. بۇل جەردە اتتان سالاتىنداي ەشتەڭە جوق. «قازاقستاندا قازاقشا كوبەيiپ كەتتi» دەگەن نە سۇمدىق؟! قازاقستانعا قازاقشا ەشۋاقىتتا كوپتiك ەتپەيدi! قاراعىم-اۋ, سەن اعىلشىنداردىڭ «بiزدiڭ انگليادا اعىلشىنشا كوبەيiپ كەتتi!» دەگەنiن ەستiدiڭ بە؟ نە بولماسا, وزبەكتەردiڭ, فرانتسۋزداردىڭ؟ ەستiگەن ەمەسسiڭ جانە ەستiمەيسiڭ دە!..

شەراعاڭنىڭ كۇيiنەتiندەي دە ءجونi بار ەدi. ەگەر جاڭىلىسپاسام, ءدال سول كەزدە ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى (قازاقستاندiكi بار, رەسەيدiكi بار) تاۋ­لiگiنە رەسپۋبليكامىزدا قازاق تiلiندە – 9 ساعات, ورىس تiلiندە 180 ساعات حابار تاراتىپ جاتقان بولاتىن.

نە كەرەك, شەراعاڭنىڭ ۇزiلiستەن كەيiن جارىسسوزگە شىعاتىنى بەلگiلi بولدى. شەراعاڭا:

– كiشiرەيە سالىڭىز, تiپتi كەشiرiم سۇراي سالىڭىز! قاتتى ايتپاسا, قاتاڭ سىناماسا, ونىڭ نەسi پرەزيدەنت؟! «وتە ورىندى سىنادىڭىز, ەندi بۇل سىننان تيiستi قورىتىندى شىعارىپ, كەمشiلiك-تەرiمiزدi تۇزەۋگە بار كۇش-جiگەرiمiزدi جۇمىلدىرامىز» دەي سالىڭىز!» دەگەندەر دە تابىلدى, سونىمەن بiرگە:

– جارىسسوزگە شىقپاي-اق قويىڭىز, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ الاسىز. بۇل جەردە ۇندەمەگەن, ۇندەمەي قۇتىلعان ابزال, – دەۋشiلەر دە بولدى.

سونىمەن شەراعاڭ جارىسسوزگە شىق­تى. كiشiرەيگەن دە جوق, كەشiرiم سۇراعان دا جوق. سەبەبi...

ء«وز زيالىلارىنا قىرعيداي تيگەن وكi­­مەتتەن مەن ەشۋاقىتتا كەشiرiم سۇرا­مايمىن!» بۇل – جۇسiپبەك ايماۋى­ت­ ۇلىنىڭ ءسوزi. اقتىق ءسوزi. 1931 جىلى دار الدىن­دا ايتقان ءسوزi. ەگەر جۇسiپبەك ايما­ۋى­ت ۇلى ءوز ارiپتەستەرi سەكiلدi كە­شiرiم سۇراي سالسا («كەشiرiم سۇراۋدىڭ» ناتيجەسiن­دە جۇسiپبەكتiڭ جانىنداعى توعىز ادام امان قالعان), تiرi قالاتىنى كۇمانسiز ەدi. ج.ايماۋىت ۇلى كەشiرiم سۇراۋدى قاجەتسiز دەپ تاپقان. نەگە؟ بiز ۇلتى­مىز­دى سۇيگەنiمiز ءۇشiن ەشكiمنەن كەشiرiم سۇراماۋىمىز كەرەك! اللادان دا, ادامنان دا! ەگەر كەشiرiم سۇرادىق پا, وندا بiز ەشۋاقىتتا ۇلت بولا المايمىز. قۇن­­سىز­دانامىز, ارزاندايمىز. كەرi­سiن­شە, ۇلتىن سۇيە الماعاندار, ۇلتىن سۇيە بiل­مەيتiندەر سۇراسىن كەشiرiمدi! بۇل – جۇسiپبەك ايماۋىت ۇلى ۇستانعان پرين­تسيپ. شامامەن, شەراعاڭ دا وسى پرين­تسيپتi ۇستاندى. ويتكەنi تارازىعا تۇسكەن ماسەلە – ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق تiل تۋرالى ەدi. ال شەراعاڭ ۇلتتىق مۇددەنi, ۇلتتىق تiلدi, ۇلتتىق ماسەلەنi ەشۋاقىتتا ساۋداعا سالعان ەمەس!

شەراعاڭ ءسوزiن سابىرلى باستادى. قازاق راديوسىندا دا, «قازاقستان» تەلە­ارناسىندا دا قازاقشا حابارلاردىڭ ورىسشا حابارلارعا قاراعاندا ءسال باسىمداۋ ەكەندiگiن ايتا كەلiپ, ونىڭ سەبەپ­تەرiن سانامالاپ شىقتى. ماسەلەن, قازاق راديوسىن تەك قازاقستانداعى قازاق­تار عانا ەمەس, سوناۋ قىتاي مەن رەسەي­دەگi قازاقتاردىڭ دا, وزبەكستان مەن قارا­قالپاقستانداعى قازاقتاردىڭ دا تىڭدايتىنىنا توقتالدى. «قازاقستان» تەلەارناسىنداعى حابارلار ورىسشا حابارلاردان ءسال باسىم ءتۇسiپ جاتسا, ونىڭ بالالارعا ارنالعان قازاقشا حابارلاردى كوبەيتۋ زارۋلiگiنەن تۋىنداپ وتىرعا­نىن العا تارتتى. «سرىبنىح باسقارىپ وتىر­عان «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتi قىر سوڭىمىزعا ءتۇسiپ الدى, – دەدi سونىمەن بiر­گە شەراعاڭ, – «قازاقستان» تەلەراديو­كور­پوراتسياسى تۋرالى كۇن ارالاتا بiر ماقالا باسادى. ماقالالارىنىڭ ءبارi – «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە». «قازاقشا حابارلار كۇرت كوبەيiپ, ورىسشا حابارلار مۇلدە ازايدى» دەگەن وتiرiك دەرەكتi ورتتەي قاۋلاتىپ جۇرگەن دە – وسى گازەت!».

وسىدان سوڭ, شەراعاڭ كۇندەي كۇر­كiرەپ, نايزاعايداي شاتىرلادى:

– تەلەراديو دەگەنiمiز نە؟ ول – ۋىز! ۋىزىندا جارىماعان, ۋىزعا جارىماي وسكەن بالا نە بولادى؟ ونى ءبارiڭiز دە بiلەسiزدەر! قازiرگi كۇننiڭ بالالارى تەلەديداردى ەمiپ وسەدi. بالالارعا ارنالعان قازاقشا حابارلاردى كوبەيتكەنiمiز دە سوندىقتان! قازاقتىڭ راديوسى مەن قازاق­تىڭ مەملەكەتتiك تەلەارناسىندا «قازاقشا كوبەيiپ كەتتi...» دەگەن نە سۇمدىق؟! پرە­زيدەنتتiڭ اينالاسىنداعى ازاماتتارعا ايتارىم, شاتاسپاڭدار ولاي! وزگەنi دە شاتاستىرماڭدار!

بۇدان كەيiن كوزاينەگi جالتىراپ ەلبا­سىنا قارادى:

– اسا مارتەبەلi پرەزيدەنت مىرزا! جاڭا سiز وتە قاتتى ايتتىڭىز. سiزدiڭ ءسو­زi­ڭiز ماعان اۋىر تيدi... الپىستان اسقان جا­سىم بار, وسى ۋاقىتقا دەيiن ەشكiمنەن قىزمەت سۇراعان ەمەسپiن! وسى قىزمەتكە جiبەرگەن دە – وزدەرiڭiز! مەن – جازۋشى اداممىن. مەنiڭ قارۋىم – قولىمداعى قالامىم! بالكiم, قىزمەتiمدi تارتىپ الار­سىزدار, بiراق مەنiڭ قولىمداعى قالا­مىمدى ەشكiم دە تارتىپ الا المايدى!

ءالi كۇنگە دەيiن ەسiمدە, شەراعاڭنان كەيiن 15 ادام سويلەدi. كiلەڭ مارقاسقالار! قازاقتىڭ جاقسى مەنەن جايساڭدارى! بiراق سولاردىڭ بiردە-بiرەۋi (قانشا دەگەنمەن ۇلتتىڭ مۇددەسi تارازىعا ءتۇسiپ جاتقان جوق پا؟!) «شەرحان مۇرتازانىڭ ءسوزiنiڭ جانى بار. ەسكەرۋ كەرەك ەكەن...» دەگەن جاداعاي جاردەم, جاياۋ قولپاشقا جارامادى.

ءا, ايتپاقشى, ولجاس سۇلەيمەنوۆ پiكiر بiلدiرگەن ەدi عوي. ول نە دەدi? ولجە­كەڭ بىلاي دەدi:

– سرىبنىح اۋىرىپ قالىپ, بۇگiن­گi جيىنعا كەلە المادى. شەرحان مۇرتا­زانىڭ ورتامىزدا جوق ادامدى سىرتىنان سىناۋى, سىرتىنان عايبات ءسوز ايتۋى ادامگەرشiلiككە جاتپايدى! سرىبنىح – مەنiڭ دوسىم! ول – تۋراشىل, مەملەكەتتiڭ مۇددەسiن كۇيتتەپ جۇرگەن ادال ازامات!

ال ەندi مەملەكەتتiڭ, ياكي قازاق­ستان­نىڭ «مۇددەسiن كۇيتتەيتiن سول تۋراشىل, ادال ازامات» قايدا قازiر؟ ء«ايت, شۋ, قاراقۇيرىق» دەپ, باياعىدا بالا-شاعاسىن الىپ رەسەيگە كەتiپ قالعان. بiرجولا! ەستۋiمiزشە, ماسكەۋدە تۇرادى. بiر كەزدەرi قازاقستاندا تۇرعانىن, قازاقستاننىڭ ازاماتى بولعانىن ۇمىتىپ تا كەتكەن...

ءلايلا شە؟ ءلايلا بەكەتوۆا؟ جوعارى­داعى جيىننان سوڭ كوپ ۇزاماي-اق شەر­اعاڭ قىزمەتتەن شەتتەتiلiپ, ونىڭ ورنىنا ءلايلا بەكەتوۆا كەلگەن بولاتىن.

قازiر ءلايلا بەكەتوۆا جەنەۆادا (شۆەي­­تساريادا) تۇرادى. كۇيەۋi ۆ.ۆ.حرا­پۋنوۆ – شۆەيتساريانىڭ ەڭ باي ادامدا­رى­نىڭ بiرi. قازاقستاننىڭ قىرۋار باي­لىعى مەن قارجىسىن قىمقىرعان ەرلi-زايىپتىلاردى بiزدiڭ بيلiك سوتقا تارتا الماي الەك. جاقىندا عانا تەرگەۋشiلەر انىقتادى, كۇيەۋi حراپۋنوۆ الماتىنىڭ اكiمi بولىپ تۇرعان كەزiندە ءلايلا بەكە­توۆانىڭ تەك قاراقان باسىنىڭ(!) بiر الماتىنىڭ وزiندە(!) 4 كوتتەدجi, 9 ءۇيi, 50-گە جۋىق جەر تەلiمi بولىپتى!..

* * *

بiر ازامات iرi ءارi جاۋاپتى قىزمەتكە تاعايىندالدى. وسى ازامات جونiندە شەراعاڭنان سۇرادىم:

– بiلۋشi مە ەدiڭiز, بۇ كiم؟ قازاققا جانى اشيتىن ازامات پا, جوق الدە...

– مەن بۇل جiگiتتi تانىمايمىن, – دەدi شەراعاڭ, – بiراق اكەسiن سىرتتاي بiلۋشi ەدiم. مۇنىڭ اكەسi, قۇداي قىل­سا قايتەرسiڭ, ءوزi قازاق بولا تۇرا بار عۇ­مىرىن قازاقتى جەك كورۋمەن, قازاقتاردان بەزiنۋمەن وتكiزدi. اۋلادا قازاق بالالارىمەن ويناپ جۇرگەن ءوزiنiڭ بالاسىن كورسە, تەرiسiنە سىيماي اشۋلانىپ, ايعاي سالادى ەكەن.

– ءاي, پالەنباي, شاپشاڭ بەرi كەل!

سودان الدىنا كەلگەن بالاسىنا:

– مەن ساعان قاشانعى ايتام قازاق بالالارىمەن ويناما دەپ! ويناعىڭ كەلە مە, ەۆرەيلەردiڭ, ورىستاردىڭ بالاسىمەن وينا! قازاقتىڭ بالاسىمەن ەشۋاقىت­تا ويناۋشى بولما! جولاما ولارعا! – دەيدi ەكەن. ارينە, ورىسشالاپ ايتادى عوي. وسىلاي دەپ تۇرعانىن تالاي ادامدار كوزiمەن كورiپ, قۇلاعىمەن ەستiگەن... وسىنداي ورتادا, وسىنداي وتباسىدا وسكەن بالا قاي بiر وڭۋشى ەدi...

كوپ ۇزاماي-اق شەراعاڭنىڭ ايت­قانى ايداي كەلدi. الگi ازامات ءوزi باسقارىپ وتىرعان سالانى تۇگەلدەي ورىس تiلiنە كوشiردi. «تۇگەلدەي ورىس تiلiنە كوشiرگەنi» نەسi? بۇرىندارى بۇل سالادا iس قاعازدارى قازاق تiلiندە دە جۇرگiزiلەدi ەكەن. سونى توقتاتتى. Iس قاعازدارى تەك بiر-اق تiلدە, ورىس تiلiندە عانا جۇرگiزiلەتiن بولدى. وسى سالادا قىزمەت iستەيتiن قازاقتاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق تiلگە جانى اشيتىن ازاماتتار بار بولاتىن, ولاردى دا بiرتiندەپ جۇمىستان كەتiرiپ تىندى...

شەراعاڭنىڭ بiر «قايراتكەر» تۋرالى وسىدان وتىز جىل بۇرىن ايتقانى دا اينا-قاتەسiز كەلدi دە قويدى.

– سەندەر مۇنى بiلمەي ءجۇر ەكەنسiڭ­دەر, ءالi-اق كورەسiڭدەر, قازاققا ون مىڭ ورىس جابىلىپ ءجۇرiپ جاساي المايتىن جاماندىقتى مۇنىڭ جالعىز ءوزi جاسايدى! – دەگەن ەدi.

شەراعاڭنىڭ بۇل جەردە «ون مىڭ ورىس» دەپ وتىرعانى – ارينە, شوۆينيست ورىستار, يمپەرياشىل, وكتەم, وركەۋدە ورىستار.

قازiر جاڭاعى «قايراتكەر» بۇكiل ورەن-جارانىمەن (ايەلi, قىزدارى, جيەندەرi, دوستارى, شاكiرتتەرi جانە ت.ت.) قازاق تiلiنە قارسى. ءوزi قازاق بولعاننان كەيiن عانا تارتىنىپ جۇرگەن سياقتى, بۇل «قاي­راتكەر» ءالi-اق «قازاق تiلiندە وقۋدى, قازاق تiلiندە بiلiم الۋدى, قازاق تiلiندە جازىپ-سىزۋدى, قازاق تiلiندە سويلەۋدi, جالپى قازاق تiلiن قولدانۋدى مۇلدە دوعارساق قايتەدi, وسى...» دەگەندi دە ايتا­دى. بۇعان شەك كەلتiرمەي-اق قويىڭىز...

* * *

1950-70 جىلدارى ارالىعىندا 700 قازاق مەكتەبiنiڭ جابىلىپ قالعانى جونiندەگi دەرەكتi تاپقان دا (قالاي تاپ­قانىن, قايتiپ iندەتكەنiن سۇراماپپىن) جانە سونى العاش رەت جارياعا شىعارعان دا – شەراعاڭ. بۇل دەرەك تۇڭعىش رەت ساعات اشiمباەۆ جۇرگiزەتiن «قارىز بەن پارىز» تەلەحابارىندا ايتىلدى. ايتقان – شەرحان مۇرتازا.

 – بۇل 700 مەكتەپتiڭ زاردابىن بiز ءالi 700 جىل تارتامىز, – دەگەن ەدi شەراعاڭ. سول راسقا اينالىپ كەلەدi...

* * *

قاراپ وتىرساڭىز, شەراعاڭنىڭ ءومiرi – قيان-كەسكi كۇرەس.

«لەنينشiل جاستىڭ» (قازiرگi «جاس الاش») باس رەداكتورى بولىپ جۇر­­گەن كەزiن شەراعاڭ بىلاي ەسكە تۇسiرەدi: «برەجنەۆ كەزiندە چەرنىشەۆ دەگەندەردi الىپ كەلدi قازاقستانعا. ايەلi (برەجنەۆا) «قازاقكونتسەرتتiڭ» باستىعى ەدi. كۇيەۋi دە سوندا iستەيتiن. سولار «قازاقكونتسەرت­تi» ابدەن جەپ بiتiرiپ, تامتىعىن قال­دىر­ماي جاتقان كەزدە «لەنينشiل جاس­تا» «قازاقكونتسەرت, حال قالاي؟» دەگەن ماقالا باسىلدى. بۇل ماقالا بومبا بول­دى. «لەنينشiل جاستىڭ» قوعامعا, بيۋرو­كراتيزمگە تاستاعان بومباسى ەدi. اقىرى ادiلدiك جەڭiپ, چەرنىشەۆتەر قازاقستاننان كەتiپ تىندى...».

ءوزiمiز دە شەت-جاعاسىن كوردiك, شەر­حان مۇرتازا باسقارعان «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتi (قازiرگi «ەگەمەن قازاق­ستان») بار-جوعى بiر جىلدىڭ iشiندە ەكi وبلىس اكiمiنiڭ (و كەزدە «وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى» دەپ اتالاتىن), بiر مينيستردiڭ, بiرنەشە اۋدان باسشىلارىنىڭ ورنىنان كەتۋiنە سەبەپشi بولدى. نە ءۇشiن؟ قازاقتىڭ مۇددەسiنە ءجۇردiم-باردىم قاراعانى ءۇشiن.

مۇنىڭ سىرتىندا گازەت قانشاما دۇمبiلەز كادرلار مەن توڭمويىن شەنەۋ­نiكتەردi, « ۇلى حالىقتىڭ وكiلiمiن...» دەپ كەۋدەسiن سوعاتىن ەدiرەڭبايلاردى, كارتا ويىنى مەن ويناسقا تويمايتىن ديرەك­تورلاردى, ۇلتتىڭ نەسiبەسiن جەگەن وزبىرلاردى, ەرتەڭiن ويلامايتىن شو­لاق بەلسەندiلەردi تاۋبەسiنە كەل­تiردi دەسەڭiزشi. شىمكەنتتەگi كiرپiش زاۋى­تىنىڭ «تاريحىن» زەرتتەپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن ­العان عالىمسىماقتى ايداي الەمگە اش­كەرە قىلدى. قاسيەتتi قارا شاڭىراقتىڭ ­قاسيە­تiن كەتiرگەنi ءۇشiن ءال-فارابي اتىن­داعى قازمۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتiنiڭ دەكانى كۋزمەنكونى ­ورنىنان العىزدى...

شەراعاڭ سوندا دا قاناعاتتانبايدى:

– ءاي, سەندەردiڭ دەنەلەرiڭدە اعىپ جاتقان قازاقتىڭ قانى ەمەس. بالىقتىڭ با, باقانىڭ با, بiردەڭەنiڭ قانى... ايت­پەسە, انا ارال تەڭiزiندە تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان كوكسەركەنi (بالىقتىڭ ءتۇرi) جازار ەدiڭدەر عوي. قانە, كوكسەركەنi كiم جازادى؟ – دەپ, قاراۋىنداعى جۋرناليستەردi تاعى بiر قيىرعا باعىتتايتىن.

* * *

تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كە­يىن كوپ وتكەن جوق, ءبىر كۇنى شەراعاڭ گازەت ۇجىمىن جيناپ الىپ بىلاي دەدى:

– مەن بۇگىننەن باستاپ شەرحان مۇرتازاەۆ ەمەس, شەرحان مۇرتازا بولامىن. بىلە بىلسەڭدەر, سەزىنە الساڭدار, تۇسىنە الساڭدار, «-وۆ», «-ەۆ» دەگەندەر – زورلىقشىل ەلدىڭ, ۇستەم يمپەريا­نىڭ, ياعني وتارشىل رەسەيدىڭ ءبىزدىڭ ارقاي­سىمىزدىڭ ماڭدايىمىزعا قىزدىرىپ باسقان قۇلدىق تاڭباسى. قارعىس تاڭباسى! مىنە, تاۋەلسىزدىك الدىق, ەركىندىك ال­دىق. ەندى مەنىڭ قۇل بولعىم كەلمەيدى! قىزدىرىپ باسقان قۇلدىق تاڭبانى كورمەيتىندەي, وسى تاڭباعا كوندىگىپ جۇرە بەرەتىندەي ءبىز مال ەمەسپىز! قىلشا موينىمىزدى قۇلشا ءيىپ كەلگەنىمىز دە جەتەر, ەندى قۇلدىق تاڭباسىنان, قارعىس تاڭباسىنان ءبىرجولا قۇتىلايىن دەپ شەشتىم. قازاقتا عۇمار قاراش دەيتىن كىسى بولعان, تاتاردا عابدوللا توقاي, ءسايفي قۇداش بار, ال ەندى تۇرىكتەر مەن ازەربايجاندار تۇگەل وسىلاي جازادى, مەن دە سول اتا-بابالارىمىزدىڭ جولىن تۇتىنىپ, شەرحان مۇرتازا بولۋدى ءجون كوردىم. الكەي مارعۇلان دەگەن سياقتى عوي. ەرتەڭگى «ەگەمەن قازاقستاندا» «باس رەداكتور شەرحان مۇرتازا» دەپ جازىلادى. وزگەلەرگە, اسىرەسە رەداكتسيالىق القا مۇشەلەرىنە ايتارىم, «-وۆ», «-ەۆتى» الدىرۋ, نە بولماسا قالدىرۋ – ارقايسىڭىزدىڭ ءوز ەرىكتەرىڭىزدە. ەشقانداي زورلىق جوق...

شەراعاڭ سويلەسە, جۇرەگىڭە جەتكىزە, ساناڭا سىڭدىرە, كوكەيىڭە قۇيىپ الاتىنداي ەتىپ سويلەيدى عوي. ءبارىمىز دە ءوز فاميليامىزدان «-وۆ» پەن «-ەۆتى» تۇگەل الدىرىپ تاستادىق.

* * *

– مۇحتار اۋەزوۆ تە, شەرحان مۇرتازا دا, مەن دە 28 قىركۇيەك كۇنi دۇنيەگە كە­لiپپiز. جالپى, 28 قىركۇيەك – تەك ۇلى­لار­دى دۇنيەگە الىپ كەلەتiن قاسيەتتi كۇن, – دەپ وراعاڭ, ورالحان بوكەي ەكi كوزi بiردەي جۇمىلىپ, يىعى سەلكiلدەپ, يىعىمەن بiرگە يىعىنا تۇسەتiن ۇزىن شاشى دا سەلكiلدەپ, راحاتتانا بiر كۇلەر ەدi.

ازدان كەيiن بايسالدى قالىپقا ەنiپ:

– انە بiر دانىشپان شەراعاڭ ەكەۋمiز­دi مەنسiنبەي «ە, ە, بۇلار جازۋشىلىققا جۋرناليستيكادان كەلگەندەر عوي...» ­دەيدi مۇرنىن ءشۇيiرiپ. نە سوندا, جازۋشى­لىق­قا دارiگەرلiكتەن, نە بولماسا تسك-دان كەلۋ كەرەك پە؟! ەرنەست حەمينگۋەي كا­سiبي جۋرناليست بولعان. ء«جۇز جىلعى جال­عىزدىقتىڭ» اۆتورى كiم ەدi, ءيا, سول گابريەل ماركەس, ول دا جۋرناليست بول­عان. كەرەك بولسا, قازاق قالامگەرلەرi­نiڭ ­70 پايىزى – جازۋشىلىققا جۋرناليس­­تي­كادان كەلگەندەر. ماسەلە – جازۋشى­لىق­­قا كiمنiڭ قايدان كەلگەنiندە ەمەس, تالان­تىندا. تالانت تاس جارادى! شەر­اعاڭ جۋرناليستيكادا «جۋرناليستيكا­نىڭ جۋكوۆى» اتاندى. ال جازۋشىلىعى ­شە؟ تالاي-تالاي مىقتىلاردى شاڭ قاپتى­رىپ, جارتى جولدا قالدىرىپ كەتتi ەمەس پە؟! تالانت قاي جەردە دە تالانت! – دەر ەدi.

* * *

شەراعاڭ جۋرناليستيكادا «جۋرنا­ليس­تيكانىڭ جۋكوۆى» اتاندى. نەگە؟ ­1941-1945 جىلعى سوعىستا ستالين جۋكوۆ­تى قايدا سالمادى, قايدا جىبەرمەدى؟! كىلەڭ قيىنعا جۇمسادى, ىلعي ۇرىستىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان, تارازىنىڭ باسى قاي جاققا اۋارى بەلگىسىز سۇراپىل شايقاستارعا اپارىپ سالدى: لەنينگراد قورشاۋى, ماسكەۋ قورعانىسى, كۋرسك دوعاسى, كيەۆ, برەست جانە ت.ت. سوعىس ونەرىنە اسا جەتىك دارىندى قولباسشى بارعان جەرىنىڭ بارىندە دە جەڭىسكە جەتتى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, شەرحان مۇرتازا دا قازاقستاننىڭ ءباسپاسوز سالاسىندا وسى جۋكوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالادى عوي. «جاس الاشقا» (ول كەزدە «لەنين­شىل جاس» دەپ اتالاتىن) باس رەداكتور بولىپ كەلدى, گازەتتى جايناتىپ جىبەردى. «جالىنعا» باردى, ونى دا جايناتتى. «قازاق ادەبيەتىنە» باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى, گازەت تە تۇلەپ, تۇرلەنىپ, قۇلپىرىپ شىعا كەلدى. شەرحان مۇر­تازا «جۇلدىز» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ كەلگەندە جۋرنالدىڭ تارالىمى 60 مىڭنىڭ و جاق, بۇ جاعىندا ەكەن. جۋرنالدىڭ تارالىمىن شەراعاڭ اۋەلى 175 مىڭعا جەتكىزىپ, ارتىنان 200 مىڭنان اسىردى عوي.

«سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىن قازاقتىڭ ادەبي-مادەني زيالىلارى «ەرتەلى-كەش پار­تيانىڭ قاۋلىلارىن باسادى. ودان قالسا, جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋ­نىك­تەردىڭ باياندامالارىن باسادى. وسى گازەت­تىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعان ۇستانىمى مەن رەسميلىگى-اق شارشاتتى...» دەپ, «سو­تسياليستىك قازاقستاندى» وقۋدان دا جانە وعان جازىلۋدان دا قاشقاقتايتىن. وسى گازەتكە شەراعاڭ باس رەداكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىن از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇل گازەت زيالىنىڭ دا, زيالى ەمەستىڭ دە, ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن گازەتىنە اينالدى.

شەراعاڭنىڭ «قازاقستان» تەلەراديو­كورپوراتسياسىن باسقارعانداعى ەڭبەگى – ول ءوز الدىنا ءبىر توبە.

* * *

شەراعاڭ كادرعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. قول استىنا تالانتتى جۋرناليستەردى, دارىندى قالامگەرلەردى جيناۋعا كۇش سالاتىن. سونان كەيىن قاراقان باسى­نىڭ عانا قامىن ويلايتىن جۋرناليستەر­دى كوپ ۇستامايتىن, جۇمىستان شىعا­رىپ جىبەرەتىن. ۇلتتىڭ مۇڭىن مۇڭداي بىلەتىن, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاي بىلەتىن جۋرناليستەردى ۇناتاتىن. ء«وز پايداڭدى ويلاما, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ پايداسىن ويلا! ءوز پايداڭ سونىڭ ىشىندە», دەيتىن شەراعاڭ ۇدايى. قازىر قاراپ وتىرسام, اۋليەنىڭ اۋزىنان عانا شىعاتىن ءسوز ەكەن عوي.

مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا «سەلەكتسيونەر» دەپ اتالاتىن ماماندىق بار. بۇل ماماندىقتىڭ يەسى قوشقار بولاتىن قوزىنى, نە بولماسا تۇلپار بولاتىن ق ۇلىندى ءبىر قارايدى دا, تاني قويادى. شەراعاڭ دا بۇل تۇرعىدا ناعىز رەداكتور-سەلەكتسيونەر ەدى. ءبىر ماقالا­سىن, بار بولعانى ءبىر عانا ماقالاسىن وقىپ, مىقتى جۋرناليست, مىقتى قالامگەر ­بولاتىن ­جاستى تاني قوياتىن.

«جاس الاشقا» باس رەداكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىن شەراعاڭ وسى گازەتتىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ءتىلشىسى ەتىپ فاريزا وڭعارسىنوۆانى, شىمكەنت وبلىسىنا ءتىلشى ەتىپ مۇحتار شاحانوۆتى, قاراعاندى وبلىسىنا ءتىلشى ەتىپ اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى الدى. بۇل – 1963 جىل, بۇل كەزدە فاريزا وڭعارسىنوۆانى دا, مۇحتار شاحانوۆتى دا, اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى دە ەشكىم تانىمايدى. شەراعاڭ بۇلاردىڭ ءبىردى-ەكىلى ولەڭى مەن ماقالاسىن وقىپ, وسىنداي شەشىمگە كەلگەن عوي.

ال ەندى ورالحان بوكەيدى جۇمىسقا قالاي العانى جونىندە شەراعاڭنىڭ ءوزى ايتىپ بەرىپ ەدى. باس رەداكتورعا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنان جازىلعان ءبىر ماقالانى اكەپ بەرمەي مە؟ شەراعاڭ وقىپ شىعادى. ءسوزى – نىق, ويى دا – مىق شەگەدەي. ماقالانىڭ سوڭىنا قارايدى, اۆتورى – ورالحان بوكەەۆ. «رەداكتسياداعىلار وڭدەپ, جون­دەپ جىبەرمەدى مە ەكەن؟» دەگەن ويمەن بولىمنەن ماقالانىڭ تۇپنۇسقاسىن الدىرتادى. جوق, ەشكىم جوندەمەگەن دە, وڭدەمەگەن دە. سودان شەراعاڭ ءوزىنىڭ ورىنباسارىن شاقىرىپ الىپ: «سەن بۇگىن كاتونقاراعايعا ءجۇرىپ كەت. مىنا جىگىتتى الىپ كەل, ءبىز ونى جۇمىسقا قابىل­دايمىز», – دەيدى. تالانتتى تانۋ ءوز الدىنا, سول تالانتتى قالاي باعالاي, قادىرلەي بىلەدى دەسەڭىزشى. قازىرگى كۇنگى باس رەداكتورلار وسىلاي جاسار ما ەدى؟ ىزدەمەك تۇرماق, قابىلداۋىنا كەلگەن اداممەن ىڭىرانىپ ازەر سويلەسەدى...

قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى­نىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى ءابىش كەكىلباەۆتى شەراعاڭ بىردەن «جاس الاشتىڭ» سىن ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ جۇمىسقا الادى. سوندا ءمۇيىزى قاراعايداي سىنشىلار مەن بەلگىلى قالامگەرلەر شەراعاڭنىڭ ۇس­تىنەن ورتالىق كوميتەتكە (تسك) ارىز جا­زادى «...مۇرنىن سۇرتە الماي جۇرگەن ستۋدەنتتى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ الدى» دەپ.

* * *

«ارىز» دەگەننەن شىعادى عوي, شەر­اعاڭنىڭ ۇستىنەن دە ارىز كوپ جازىلاتىن. شەراعاڭنىڭ ۇستىنەن تسك-عا, كەيىنى­رەك پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جازىلعان 18 بەتتىك, 25 بەتتىك, 56 بەتتىك, 70 بەتتىك, ءتىپتى 120 بەتتىك ارىزداردى دا كوردىك قوي. سوندا نە ءۇشىن جازىلادى بۇل ارىزدار؟ شەراعاڭنىڭ ۇلتتىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, ۇلتتىڭ پايداسىن ويلا­عانى ءۇشىن. وسى قاسيەتى ءۇشىن, وسىنداي جاناشىرلىعى ءۇشىن تالاي تاياق جەدى عوي شەراعاڭ...

* * *

ادەتتە, ءبىز وتە ءبىلىمدى ادامداردىڭ قاتارىنا الكەي مارعۇلاندى, قايىم مۇحامەتحانوۆتى, مۇحتار ماعاۋيندى, قادىر مىرزا ءالىنى, ءابىش كەكىلباەۆتى, ساعات اشىمباەۆتى, رىمعالي نۇرعالي­دى, ازات سۇلەەۆتى, سابەتقازى اقاتايدى, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتى, قۇلمات ومىر­اليەۆتى جانە ت.ب. جاتقىزامىز عوي. جانە بۇل – ابدەن قالىپتاسقان پىكىر. ءوز باسىم وسى قاتارعا تاعى دا ەكى ادامدى قوسار ەدىم. ونىڭ ءبىرى – شەرحان مۇر­تازا, ەكىنشىسى – جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ. مەن شەرحان مۇرتازانىڭ قول استىندا 12 جىل, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ­قول استىندا 2 جىل قىزمەت ىستەدىم. سون­دىق­تان دا مۇنى بىلگەننەن, كورگەننەن كەيىن ايتىپ وتىرمىن.

بۇل ەكەۋى دە سىرت كوزگە وزدەرىنىڭ ءبى­لىمدى ەكەندىكتەرىن بايقاتا بەرمەيتىن. جانە وعان قۇشتار دا ەمەس بولاتىن. اسى­رەسە, شەراعاڭ. جورتا بىلمەگەنسىپ «ا, ا, سو­لاي ما؟ مەن ونى قايدان بىلەيىن...» دەپ قويىپ وتىرا بەرەدى. شىن ما­نىن­­دە, شەراعاڭنىڭ وقىماعانى جوق. بىل­مەي­تىنى جوق. پاتشالىق رەسەي قازاق­ستاندى قالاي وتارلاعان؟ قايتىپ بۇتار­لاعان؟ XVIII عاسىردا, XIX عاسىر­دا جازىلعان, قازىرگى كۇنى دە سيرەك مۇرا­عات­تاردا, سيرەك قولجازبالار قورىندا عانا ساقتالعان وسى ەڭبەكتەردىڭ كوشىر­مە­لەرىن ءوز باسىم شەراعاڭنان سۇراپ الىپ وقىدىم. مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ قازاق­ستاندا اتى دا, زاتى دا جوق, شەراعاڭ كەزىندە ماسكەۋدە وقىدى عوي, سول كەزدە قولعا تۇسىرگەن سياقتى...

بۇرىندارى 1932 جىلعى اشتىق تۋرالى ەش جەردە جازىلمايتىن, ەش جەردە ايتىلمايتىن. وسى الاپات اشارشىلىق جونىندە العاش رەت ايتقان, ناقتىراق ايتساق, اشارشىلىق جونىندەگى پوە­ما­نى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە العاش جا­ريالاعان دا – شەرحان مۇرتازا. حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ كەزىندە 1932 جىلعى اشتىق تۋرالى «كۇلاندام» اتتى پوەما جازعان, بىراق ەش جەردە باسىلماي قالىپ قويعان. وسى پوەمانى شەرحان مۇرتازا «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالادى عوي. بۇل 1985 جىلى ەدى.

ال ەندى وزگەلەر بىلمەسە بىلمەگەن دە شىعار, بىراق شەراعاڭ 1932 جىلعى اشتىق تۋرالى, ونىڭ سەبەپ-سالدارلارى تۋرالى, مۇنىڭ ارتىندا كىمدەردىڭ تۇرعانى جونىندە, وسى اشتىقتا قازاق بايعۇستىڭ شىبىنداي قىرىلعانى جونىندە, اشتىق تۋرالى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە ارنايى حات جازعانى جانە وسىعان قوسىم­شا تاعى دا قازاقتىڭ بەس ازاماتىنىڭ ستالينگە حات جازعانى («بەسەۋدىڭ حاتى») جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىن. ارينە, مۇنىڭ ءبارى – جابىق تاقىرىپ, تىيىم سالىنعان تاقىرىپ, سولاي بولا تۇرسا دا شەراعاڭ ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, مۇنىڭ ءبارىن باياعىدان بەس ساۋساعىنداي ءبىلىپ, كوڭىلىنە ابدەن توقىپ العان-دى. بىلگەن كىسى, ءبىلىمدى كىسى ءاماندا وزىنە-ءوزى سەنىمدى. بىلگەندىكتەن دە شەراعاڭ اشتىق تۋرالى پوەمانى جاريالادى دا جىبەردى.

ماسەلەن, قازىرگى كۇنگى باس رەداكتورلار نەگە شىندىقتى, قوعام شىندىعىن جاريالاي المايدى؟ ويتكەنى بۇلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىلىمسىز. قوقىرايىپ توردە وتىرعانى بولماسا, ورەلەرى دە – تايىز, بىلىمدەرى دە – ساياز. ءبىلىمسىز ادام ەشۋاقىتتا ورنىقتى شەشىم, باياندى بايلام جاساي المايدى. كوزى دە, كوڭىلى دە الاڭداپ تۇرادى. «الدە قالاي بولىپ قالادى...» دەپ جوعارى جاققا قاراپ جالتاقتايدى دا وتىرادى...

شەراعاڭ سونىمەن قاتار تۇركى حالىق­تارىنىڭ (قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, تاتار, باشقۇرت, ساحا, قاراشاي, مالقار, قۇ­مىق, نوعاي, كوكوعىز جانە ت.ب.) تاريحىن, تاقىلەتىن, تۇرمىس-سالتىن, تاعدىرىن كا­سىبي ماماننان كەم بىلمەيتىن. كەزىندە مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركى حالىقتارى شوقتاي بوپ بىرىگۋى كەرەك. ءبىز بىرىكسەك قانا وتارشىل رەسەيگە توتەپ بەرە الامىز. ايتپەسە, رەسەي ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى جەكە-جەكە جۇتىپ قويادى» دەگەنى, ونان كەيىنگى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ «تۇركى تىل­دەس تۇگەل بول!» دەگەنى دە ءمالىم. شەراعاڭ دا وسىنى ۇستاندى. «1920-1930 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان, وزبەكستان, باشقۇرتستان, تاتارستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستاننىڭ باسشىلارى مەن زيا­لىلارى ءبىر-بىرىمەن ءجيى كەزدەسىپ, ءجيى كەڭەسىپ, ءجيى ارالاسىپ تۇرعان. قازىر وسى ءداستۇر ءۇزىلىپ قالدى» دەپ قاتتى وكىنەتىن شەراعاڭ. ءسوز اراسىندا ايتا كەتكەن ورىن­دى شىعار, شەراعاڭنىڭ تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ىشىندە دوستارى دا كوپ ەدى. تاتار جازۋشىسى تۋفان مينۋللينمەن جاقسى ارالاستى. شىڭعىس ايتماتوۆپەن دە تەلەفون ارقىلى ۇزاق سويلەسىپ, وي ءبولىسىپ وتىرعانىن تالاي كوردىم.

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى بولىپ تۇرعان كەزىندە ەرمۇرات باپيدى (ەرمۇرات باپي دە – شەراعاڭ­نىڭ شەكپەنىنەن شىققان, مەكتەبىنەن وتكەن ازامات) باشقۇرتستانعا جىبەردى. «باشقۇرتتار تۋرالى جازىپ كەل!» دەپ. ەرمۇراتتىڭ باشقۇرتتار تۋرالى ماقا­لاسى جارىق كورگەننەن كەيىن رەداك­تسيالىق جيىندا شەراعاڭ: ء«بىز باش­قۇرتستاننىڭ استاناسىن «ۋفا» دەپ جازا­مىز. ال ەرمۇرات «وبە» دەپ جازىپتى. ويتكەنى باشقۇرتتىڭ وزدەرى ءوز استاناسىن «وبە» دەيدى. «ۋفا» دەيتىندى ورىس­تار شىعارعان. «وبە» دەگەن نە ءسوز؟ بۇل «وبا» دەگەن ءسوز. قازاقتا دا «قوسوبا», «بەسوبا» دەگەن جەر اتاۋلارى بار عوي. بۇل دا سول سياقتى. ءتىپتى «اقمولا» دەگەنىڭ دە اينالىپ كەلگەندە وسى «وبا», «مولا», «قورىم» دەگەننەن شىققان....», دەگەن-ءدى.

ەرمۇرات باپيدەن كەيىن مەنى جىبەردى. وزبەكستانعا. شەراعاڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جۇرگەندە دە مەنى وزبەكستانعا ەكى رەت جىبەرگەن-ءدى.

ءبىز كورشىلەس تۇرساق تا, وزبەك حال­قىن ءالى جەتە بىلمەيمىز. وزبەكتەر – تەك تۇر­كى مادەنيەتىن عانا ەمەس, سونىمەن بىر­گە بويلارىنا قالالىق وركەنيەتتى, اسىرەسە ء«ماحاللا مادەنيەتىن», شىعىس وركەنيەتىن, مۇسىلمان وركەنيەتىن مەي­لىنشە سىڭىرگەن حالىق. سودان دا بولار, وزبەك­تەر قازاقتارعا قاراعاندا الدەقايدا ەڭبەك­قور, الدەقايدا ۇيىمشىل, الدە­قايدا اۋىزبىرلىكشىل. ءبىز سياقتى وزگە­لەر­گە ەلىكتەپ-سولىقتاۋعا دا قۇمار ەمەس. ۋاقىتشا ناۋقاندارعا دا بوي الدىرمايدى. ءبىرىن-ءبىرى كۇندەمەيدى, ءبىرىن-ءبىرى ەتەكتەن تارتىپ, بىرىنە-ءبىرى ور قازبايدى... شەراعاڭ دا «وزبەكتەردىڭ ءبىز ۇيرەنۋگە لايىقتى جاقسى حالىقتىق قاسيەتتەرىن, ۇلتتىق ۇلگى-ونەگەلەرىن جازىپ كەل!» دەپ تاپسىرما بەرەدى.

شەراعاڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى­نىڭ باس رەداكتورى, ونان كەيىن «قا­زاق­ستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ پرە­زي­­دەنتى كەزىندە وزبەكستاندا ءتىلشى ۇستاۋ­عا تى­رىستى. تەك وزبەكستان عانا ەمەس, شەر­اعاڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردە, اتاپ ايت­قاندا, تاتارستاندا, باشقۇرتستاندا, ساحا ەلىندە (ياكۋتيا), تۇرىكمەنستاندا, قىر­عىزستاندا, تۇر­كيادا, ازەربايجاندا, قاپ­قازداعى تۇركى رەسپۋبليكالارىندا مەن­شىكتى ءتىلشى ۇستاۋعا بارىن سالدى. بى­راق جو­عارى جاقتى كوندىرە المادى, ولار «قارجى جوق...» دەپ بەزەرىپ وتىرىپ الدى.

* * *

شەراعاڭنىڭ «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «بiر كەم دۇنيە» اتتى كiتابىنا قىسقا دا نۇسقا وي تولعاۋلارى توپتاستىرىلىپتى. مىسال ءۇشiن وسى كiتاپتان «جەكەشە كونە مە؟» دەگەن شاعىن وي-تولعاۋدى تۇتاس كەلتiرە كەتەلiكشi:

ء«وز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا! ءوز پايداڭ سونىڭ iشiندە.

بiراق ءبارi سولاي ويلامايدى عوي.

بiر كەم دۇنيە!»

ەندi «سورلى» دەپ اتالاتىن قىپ-قىسقا وي-تولعاۋعا ۇڭiلەلiكشi:

«وزگەنiڭ كولەڭكەسiندە تۇرعاننىڭ ءوز كولەڭكەسi بولمايدى.

ءوز كولەڭكەسi بولماسا – ولگەنi».

«نامىس قايدا؟» دەگەن شاعىن وي-تول­عاۋىن دا قىسقارتپاي سول كۇيiندە وقىپ كورەلiك:

«الەم بiزدi قۇرمەتتەسiن دەسەك, ءوز ۇل­تىمىزدى جانە ۇلتتىق بەينەمiزدi الدى­مەن بiزدiڭ ءوزiمiز بار سەزiمiمiزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, iس-ارەكەتiمiزبەن قۇر­مەت­تەۋiمiز كەرەك. ءوزiنiڭ ۇلتتىق بەينەسiن تابا ال­ماعان ۇلتتاردىڭ باس­قا ۇلتتارعا جەم بولاتىنىن بiلiپ قويعا­نىمىز ءجون» (اتاتۇرiك).

ال بiزدە, قازاقتاردا قالاي؟ باسقا-باسقا, تiپتi پارلامەنتتiڭ وزiندە, سەناتى بار, ءماجiلiسi بار, داۋىسقا سالعاندا توقسان پايىزعا جۋىعى قازاق تiلiنە قارسى داۋىس بەردi. ال ءدال وسى پارلامەنت قازاق تiلiن مەملەكەتتiك تiل دەپ شەشiم قابىلداعان بولاتىن. بۇل نە سوندا؟ دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشiلiگiنiڭ كەشەگi ءوز شەشiمiنە قارسى شىققانى قالاي؟

جوعارىدا اتاتۇرiك ايتقان ۇلتتىق قاسيەتتەردiڭ مۇلدە ادا بولعانى عوي. ۇلت­تىق قاسيەتتiڭ, ۇلتتىق نامىستىڭ ولگەنi عوي.

مiنە, بۇل – ناعىز قاسiرەت!

بiر كەم دۇنيە».

شەرحان مۇرتازانىڭ مىسقالداي عانا وي-تولعاۋلارى وتە جەڭiل وقىلادى. ارينە, بۇل – جازۋشىنىڭ شەبەرلiگi. بiراق وسى مىسقالداي وي-تولعاۋلارداعى استارلى ەمەۋرiننiڭ وتكiرلiگi سونداي, ەتiڭنەن ءوتiپ سۇيەگiڭە جەتەدi.

شەرحان مۇرتازانىڭ حالىقتىق قال­­پى­مىز بەن بولمىسىمىز, ۇلتتىق كەل­بەتiمiز بەن نامىسىمىز جونiندەگi وي-تول­عاۋلارى نەگە ءوتiمدi? نەگە بوي­لاۋىق؟ سورعىشقا توگiلگەن سياداي نەگە سانامىزعا بiردەن سiڭiپ قالادى؟

ارينە, بۇل جەردە جازۋشىنىڭ شە­بەرلiگi (فورمانىڭ ۇتقىرلىعى, وي مەن مازمۇننىڭ بiرلiگi, كوپ ايتۋدان گورi ءدوپ ايتۋعا ۇمتىلۋ, تەرەڭدiك, تۇتاستىق جانە تاعى تاعىلار) جونiندە بiراز اڭگiمە دە قوزعاۋعا بولار ەدi. بiراق بiز مۇنى قويا تۇرىپ, شەرحان مۇرتازانىڭ جوعارى­دا­عى وي-تولعاۋلارىنىڭ نەگە ءوتiمدi ءھام بويلاۋىقتىعىنىڭ كوپ سەبەبiنiڭ بiر عانا سەبەپ-سىرىنا توقتالامىز.

ەگەر پاراقۇمار باستىق ءوزiنiڭ قول اس­تىن­داعىلارعا: «ادال بولىڭدار, ءادiل بو­لىڭدار, تازا بولىڭدار! پارا الماڭ­دار!» دەسە, نە بولار ەدi? باستىقتىڭ بۇل سو­زiنە قۇلاق اسۋ بىلاي تۇرسىن, ونىڭ قا­را­ماعىنداعىلار مەن قول استىنداعى­لار iشتە­رiنەن مىرس-مىرس كۇلەر ەدi. نەگە؟ ويت­كەنi ء«سوز بەن iستiڭ بiرلiگi» دەگەن قاسيەتتi ۇعىم بار. حالىق اقىماق ەمەس, ءسوزi مەن iسi, پiكiرi مەن پيعىلى ەكi بولەك ادام­دى ەشۋاقىتتا تىڭدامايدى جانە سىي­لاي دا قويمايدى. تۇلعالىق قاسيەتi, ياعني تۇلعاعا ءتان قاسيەتi جوق ادامنىڭ ء(سوزi مەن iسi ەكi بولەك ادامنىڭ) اۋزىندا دۋا دا بولمايدى. اۋزىندا دۋاسى جوق ادام­نىڭ ءسوزi دە ادىرا قالادى. ايدالاعا كەتە­دi. ال ەندi شەرحان مۇرتازا قاي جەردە جۇرسە دە, قانداي قىزمەت اتقارسا دا, ۇلت­تىڭ مۇڭ-مۇددەسi ءۇشiن ارىستانشا ارپا­لىستى. ءوزiنiڭ قاجىر-قايراتىن, جi­گە­رiن, نامىسىن, بiلiم-بiلiگiن وسى قاسيەت­تi دە كيەلi جولعا باعىشتادى. قاسىم امان­جولوۆتىڭ «جاۋ جولىنا اتام سەنi, بومبا بول دا, جارىل جۇرەك!» دەگەنi سياقتى...

ءسوزi مەن iسi بiر جەردەن شىعاتىن تۇلعانىڭ دا ءۋاجi ءوتiمدi كەلەدi. اۋزىنىڭ دۋاسى بار مۇنداي ازاماتتى وقىرماندار دا iلتيپاتپەن سۇيiنە, تۇششىنا وقيدى. شەراعاڭنىڭ «بiر كەم دۇنيەسiنiڭ» وتiم­دiلiگiنiڭ بiر سەبەبi دە وسىندا جاتقانداي.

* * *

تەگiندە بار, توپىراعىندا بار, ساناسىندا بار ازامات ازبايدى ءھام اينىمايدى (دۇنيەنi بۇلدiرەتiندەر دە – تەگiندە جوق تەكسiزدەر مەن توپىراقسىزدار عوي). بۇكiل كۇش-جiگەرiن, بiلiمi مەن بiلiگiن, كەرەك دەسەڭiز, اقشاسىن دا, باسقاسىن دا ۇلتىن ورگە سۇيرەۋ ءۇشiن جۇمسايدى. مۇنداي ازاماتتار – ۇلتىنىڭ ىرىسى, ەلiنiڭ قۇتى. شەراعاڭ دا وسىنداي ۇلتقا – ىرىس, ەلگە – قۇت بولا بiلگەن سيرەكتەر مەن iرiلەردiڭ سويىنان.

شەراعاڭنىڭ ۇلتقا سiڭiرگەن ەڭبەگi ۇشان-تەڭiز. ءوز باسىم شەراعاڭنىڭ قاي­راتكەرلiگi مەن ازاماتتىق بيiك­تiگiن تەك الاش قايراتكەرلەرiمەن (ا.باي­­تۇرسىن ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, ت.جۇر­گەنوۆ جانە ت.ب.) عانا سالىستىرار ەدiم. ودان تومەندەسەك, شەراعاڭا وبال بو­لار ەدi. وزiنە ەمەس, ارينە. ەتكەن ەڭبە­گiنە. توككەن تەرiنە. مەملەكەت­شiل­دiگi­نە. مەكتەبiنە. ۇستاز­دىعىنا. كوش­باس­شى­لىعىنا. Iرiلiگiنە. ازات مiنەزi مەن بوستان رۋحىنا. تاعلى­مىنا. ونەگە­سiنە. وتانشىلدىعىنا. ەڭ باستىسى, كۇرەسكەرلiگiنە!

ءامىرحان مەڭدەكە