ەر مەن ايەل: بەدەۋلىك سەبەبى نەدە؟

قاراپايىم حالىقتىڭ ءتۇسىنى­گىن­شە وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىلار­دىڭ ۇرپاقسىز وتۋىنە تەك ايەل عانا ايىپتى دەپ سانالىپ كەلگەنى شىن­دىق. بىراق, عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ ءنا­تي­جەسىندە ايەلدىڭ بالا كوتەرمەۋى­نىڭ ۇشتەن بىرىنە ەركەك كىنالى ەكەنى انىقتالعان. سوندىقتان دا بەدەۋ­لىكتىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ءۇشىن ەرلى-زاي­ىپ­تىلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە دارىگەرگە تەكسەرىلگەندەرى ءجون. سوندا عانا بەدەۋلىكتىڭ كىمگە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى بولماق. ال كەيدە, ءتىپتى ەرى مەن ايەلىن بىردەي ەمدەۋگە تۋرا كەلىپ جاتادى. ايەل بەدەۋلىگىنىڭ سەبەپتەرىنە كەلسەك, ايەلدەردە بولاتىن بەدەۋلىك ەكى تۇردە كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرى – ومىرلىك بەدەۋلىك. بۇل ەشقانداي ەمدەۋگە كونبەيدى. ەكىنشىسى, ەمدەۋگە بولاتىن بەدەۋلىك. ەگەر تۇرمىسقا شىققان ايەل ءۇش جىلعا دەيىن سەبەپسىز بالا كوتەرمەسە, ونى “بە­دەۋ ەمەس پە؟” دەپ كۇدىكتەنۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, جاڭا تۇرمىسقا شىققان ايەلدەردىڭ ون پايىزى ءۇش جىلدان كەيىن عانا بالا كوتەرە باستايتىندىعىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. ال, كەيبىر ايەل ءبىر بالا كو­تەرگەننەن كەيىن قايتادان بوسانباي قالۋى مۇمكىن. بەدەۋلىكتىڭ ءبىرىنشى تۇرىنە ەم قونبايتىن سەبەبى – ايەل­دەردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنىڭ ءوسىپ, كەمەلىنە كەلمەۋى نەمەسە ولار­دىڭ تۋعاننان كەمىس بولىپ جارا­لۋى. بىراق, بەدەۋلىكتىڭ بۇل ءتۇرى ءومىر­دە سيرەك كەزدەسەدى. كەيدە ايەل­دىڭ جىنىس مۇشەسى ادەتتەگىدەي جە­تى­لىپ تۋعانىمەن دە ومىردە كەزدە­سە­تىن ءتۇرلى قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ اسە­رى­نەن ونى ساقتاۋ ءۇشىن ايەلدىڭ جاتى­رىن, ياكي تۇتىگىن نەمەسە انالىق بە­زىن وپەراتسيا جاساپ, الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, مۇنداي ايەل با­لا كوتەرۋ مۇمكىنشىلىگىنەن ايرى­لادى. ءسويتىپ, بەدەۋلىككە دۋشار بولادى. دەگەنمەن دە دارىگەرلىك تاجىريبەدە ەمگە كونبەيتىن ءۇمىتسىز بەدەۋلىك سيرەك ۇشىراسادى. بالا كوتەرمەۋدىڭ سەبەپ­تەرى از ەمەس. ءتىپتى, رەجىمسىز ىشكەن بىرىڭعاي تا­عام, اسىرەسە وندا ا,س جانە ە ءتا­رىز­دى قۇندى ۆي­تا­ميندەردىڭ جەتىس­پەۋىنەن جىنىستىق بەزدەرىنىڭ قابىلەتى بۇزىلادى... تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان ايەلدىڭ دە بالا كوتەرۋ قابىلەتى بۇزىلادى. الايدا, ايەل نەگىزگى ناۋقاسىنان جا­زىلعاننان كەيىن بەدەۋلىگى جويى­لىپ, بالا كوتەرەدى. سوندىقتان دا تۋبەركۋلەزدەن ابدەن ايىققانشا, ەمدەلۋدىڭ ماڭىزى زور. جىنىس ورگاندارىنىڭ قابىنۋى دا ايەلدەردى بەدەۋلىككە ءجيى ۇشى­راتادى. ويتكەنى, قابىنعان اعزانىڭ تىندەرى قاتتى وزگەرەدى. ولار ءبىر-بىرىنە جانە كورشى اعزاعا جابىسىپ قالادى. مىنە, وسىنىڭ سالدارى ەركەك ۇرىعىنىڭ (سپەرماتازويد) ايەلدىڭ ۇرىعىمەن كەزدەسۋىنە ۇلكەن كەدەرگى جاسايدى. ەگەر جاتىر قا­نا­تىنىڭ تۇتىگى قابىنسا, ونىق قۋىسى بىتەلەدى, ءسويتىپ ەركەكتىڭ ۇرىعى ايەل­دىڭ ۇرىق كلەتكاسىنا وتە ال­ماي­دى. سول سەكىلدى جاتىر موي­نى­نىڭ سىلەكەي قابىعى قابىنعاندا دا (ەندوتسەرۆيت) ايەل بالا كوتەرمەۋى مۇمكىن. قابىنۋ ۇدەرىسىندە جىنىس مۇشەسى سۇيىق زاتىن كوبىرەك بولەدى. ول سۇيىق زات ۇرىقتىڭ جولىن بوگەيدى. ءتىپتى, ونىڭ قىشقىل قا­سيە­تى كۇشتى بولعاندىقتان, ەركەكتىڭ تۇ­قىم كلەتكالارىن جويىپ ءجى­بە­رەدى. بۇل سەكىلدى جاعداي جاتىر موي­نى­نىڭ جالاعىندا دا (ەروزيا) ءجيى اڭعارىلادى. ويتكەنى, جالاعى بار قىناپقا جينالعان ءىرىڭ ەركەك ۇرى­عىن ءولتىرىپ جىبەرەدى دە, ايەل بو­يىنا ۇرىق بىتىرمەيدى. جاتىر ىشىندەگى سىلەكەي قابى­عى­نىڭ قابىنۋى (ەندومەتريت) ەركەك پەن ايەل ۇرىعىنىڭ قوسىلۋىنا كە­دەرگى جاسامايدى. بىراق سول تۇ­قىم­دىق ەكى كلەتكا قوسىلۋىنان پايدا بولعان ۇرىق-كلەتكا جاتىردىڭ اۋىر­عان سىلەكەي قابىعىنا جابى­سىپ, تابيعي جاعدايداعىداي وسە ال­مايدى. ايەلدىڭ بالا كوتەرمەي­تىندىگىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسى. كەيدە دارىگەرسىز ءوز بەتىمەن بالا تۇسىرگەننەن كەيىن (ابورت) قابىنۋ ۇدەرىسى باستالادى. عىلىمي دەرەك بويىنشا, بەدەۋلىكتىڭ 70 پايىزى وسى ءوز بەتىمەن بالا تۇسىرگەنگە بايلانىستى. اسىرەسە, تۇڭعىش كو­تەرگەن بالانى الدىرۋ وتە قاۋىپتى, سەبەبى – ونداي ايەل ءومىر بويى بەدەۋ بولىپ قالۋى ىقتيمال. سوندىقتان دا سەبەپسىز ابورتقا بارۋ, اسىرەسە, ونى دارىگەرلىك ماماندىعى جوق ادامعا جاساتۋ ايەلدىڭ ومىرىنە قاۋىپ تۋعىزادى. ەركەك بەدەۋلىگىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ەركەكتىڭ ۇرىعى كلەتكا­لار­دان تۇ­رادى. ولاردىڭ ءبىر ميلي­ليترىندە 60 ميلليونداي ۇرىق بو­لۋعا ءتيىس. ەگەر ۇرىقتار سانى ودان كەم بولسا, ون­داي ۇرىقتىڭ بالا جاساۋعا شاماسى كەلە بەرمەيدى. جىنىس كلەتكا­لا­رىنىڭ كەمدىگى, ياعني ونىڭ بولماۋى (ازووسپەرميا) كەيبىر ۇزىن بويلى, قىل مويىن, جاس جىگىتتەردە ءجيى كەزدەسەدى. بۇل سەكىلدى جاعداي ولار­داعى ۋاقىتشا قۇبىلىستىڭ, بول­ماسا تۇراقتى بەدەۋلىكتىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن. كەيبىر ادامداردىڭ جىنىس قا­تى­ناسى مەن ىشىمدىككە قۇمارلىعى, دە­نەدەگى قورەكتىك زاتتاردىڭ الما­سۋى­نىڭ بۇزىلۋى نەمەسە سۋلفا­مي­دى سەكىلدى دارىلەردى دارىگەردىڭ با­قى­لاۋ­ىنسىز ءوز بەتىمەن ۇزاق ءىشۋى دە ۇرىق­تىڭ ساپا­سىن كەمىتەدى, قاسيەتىن جويادى. ۇرىقتىڭ تىرشىلىگىن, ونىڭ سا­نىن جانە قابىلەتتىلىگىن تەك لابو­را­توريالىق زەرتتەۋ ارقىلى عانا انىق­تاۋعا بولادى. ايتالىق, ميك­رو­سكوپپەن قاراعاندا, جىنىس كلەت­كالارى شابان قوزعالىپ جۇرسە, ولاردىڭ بالا بولۋعا شاماسى كەلمەيتىندىگىن اڭعارتادى. ايەلدەردەگىدەي ەركەك بەدەۋل­ى­گىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, جىنىس ور­گان­دا­رىنىڭ قابىنىپ اۋرۋىنا باي­لا­نىستى. اسىرەسە, دۇرىس ەمدەلمەگەن جانە اسقىنعان سوز اۋرۋى ەركەكتى بەدەۋلىككە ءجيى ۇشىراتادى. كەيدە بالا كەزدە بولعان جىنىس ورگا­نى­نىڭ جاراقاتتانۋى دا ءتىپتى ول اس­قىن­باسا دا, ۇرىق شىعاراتىن جى­نىس بەزدەرىنىڭ قابىلەتىن ناشار­لا­تادى. مۇنداي ەركەكتىڭ جىنىس قا­تىناسىندا وزگەرىس بولماسا دا ايە­لىنىڭ بالا كوتەرمەۋى عاجاپ ەمەس. سون­دىقتان جاستاردى توبەلەستەن جانە جىنىس مۇشەسىنە زيان كەل­تىرەتىن قيمىلداردان ساقتاي ءبىلۋ قاجەت بولادى. بەدەۋلىكتى ەمدەۋ مەديتسيناداعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بەدەۋلىكتى ەمدەپ جازۋ وڭاي ەمەس. كەيدە وعان ۇزاق جىلدار كە­­رەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتار كەڭە­سىمىز, دارىگەردىڭ بەلگىلەگەن ەمىن ورىنداۋ, ەمنىڭ اقىرىنا شىداۋ ماقساتقا ءسوزسىز جەتكىزەدى. مارجان جاقىپوۆا, جانات انەتوۆ, دارىگەر-گينەكولوگتار. مەكتەپ ينسپەكتورى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە ءتارتىپ كۇزەتىندە جۇرگەن 303 ايەل بار. ءبىز بۇگىن پەتروپاۆل قالالىق ءىىب كا­مەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى باشەنوۆا روزا جايلى اڭگىمەلەسەك دەپ وتىرمىز. روزانىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەتتە جۇرگەنىنە التى جىل بولدى. ول قىزمەتتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆلداعى بەنزوستروي اۋ­دا­نىندا ورنالاسقان №24 قالالىق مەكتەپ­­­­تە مەكتەپ ينسپەكتورى بولىپ باستادى. بەس جىل وسى مەكتەپتە قىزمەت اتقارعان رو­زانىڭ جۇمىسىنا ۇستازدار قاۋىمى ۇلكەن باعا بەرىپ وتىر. “مەكتەبىمىزدە تاربيەسى تومەن بالالار از بولعان جوق. روزا بولسا بۇل بالالارمەن كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ولاردى دۇرىس جولعا قويۋعا تىرىستى. كۇندىز مەكتەپ قابىرعاسىندا ولاردى باقىلاۋدا ۇستاسا, كەشكە قاراي مەكەن-جايلارى بوي­ىنشا ارالاپ, نەمەن اينالىسىپ جاتقان­دارىن تەكسەرىپ وتەتىن. تۇندە كوشە قاڭعى­رىپ جۇرگەن بالالاردى ۇيلەرىنە اپارىپ, اتا-انالارىنىڭ قولدارىنا تاپسىرادى, بالا تاربيەسىنە دۇرىس كوڭىل اۋدارمايتىن اتا-انالارمەن الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بالالارىنىڭ بولاشاقتارىن ويلاۋعا شاقىراتىن, – دەيدى مەكتەپتىڭ الەۋمەتتىك ۇستازى – روزانىڭ ءبىزدىڭ مەكتەپتەن باسقا مەكتەپكە ينسپەكتور بولىپ اۋىسىپ كەتكەنىنە ءبىر جىلدان استى. ال ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ونى مەكتەپكە شاقىرتىپ, كومەك كورسەتۋدى سۇرايمىز”. روزا قازىر قالانىڭ باسقا اۋدا­نىندا ورنالاسقان قازاق مەكتەپ گيمنازياسىندا جۇمىس ءىس­تەيدى. بۇل مەكتەپتىڭ اش­ىل­­عانىنا ءۇش جىلداي عانا ۋاقىت بولدى, سول سەبەپتى جاڭا مەكتەپكە تاجىريبەسى مول ينسپەكتوردى جىبەرۋگە شەشىم قابىلدانىپ, روزا وسىندا جىبەرىلدى. روزا­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەك­تەپتە 903 بالا وقيدى. مەك­تەپ وقۋشىلارى ارا­سىن­دا كەرى قىلىقتارى ءۇشىن تىركەۋدە تۇرعان جاس­وسپىرىمدەر جوق. “جۇمىس بارىسىندا ءبىز بالالارعا بايلانىستى ءار ءتۇرلى جاعدايلارمەن كەزدە­سە­مىز, – دەيدى روزا. – با­لا­نىڭ دۇرىس ءوسۋى, بولا­شاقتا جاقسى ازامات بولۋى, ونى قورشاعان ورتاعا باي­لا­نىستى. اتا-انالارى سپيرت­تىك ىشىمدىكتەر ىشسە, قاسىنداعى قۇربىلارى جاستايىنان ءارتۇرلى ناشار ىسكە اۋەس بولسا, وندا بۇل بالانىڭ بولاشاعى قانداي بولماق. كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءىسى جونىندەگى ينسپەكتور بول­عاسىن, ءبىز كوبىنە وسىنداي بالالارمەن جۇمىس ىستەيمىز. ارينە, بالانىڭ اتى بالا, وكىنىشكە قاراي كەيبىر اتا-انالار بالا ءتار­بيەسىمەن مۇلدەم اينالىسپايدى, ولارعا دۇرىس كوڭىل بولمەيدى. سوندىقتان بۇنداي بالالار باقىلاۋسىز قالىپ, ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەپ جاتادى. جامان ادەتكە تەز ۇيرەنىپ, كەيدە ءتىپتى قىلمىسكەرلەر قاتارىن تولىقتىرادى. ال بالا ءۇشىن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعى وتە ماڭىزدى. سول سەبەپتى ءبىز اتا-انالارمەن دە ۇدايى جۇمىس جۇرگىزەمىز. ولارمەن الدىن الۋ اڭگىمەلەرىن وتكىزىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە دە تارتامىز. اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ بۇل ەڭ سوڭعى شارا. بالاعا اكە-شەشەسىنەن ارتىق ادام جوق ەكەنىن ايتىپ تا كەرەگى جوق. بىراق, بالالارىنىڭ مەكتەپكە بارمايتى­نىنا كوڭىل بولمەي ءجۇر­گەن­دەرىن قويا تۇرا, ولاردى دۇرىس كي­ىن­دىرمەي, دۇرىس تاماق بەرمەي, وزدەرى ازعىنداپ بارا جاتقان اتا-انالار دا كەز­دەسەدى. بۇل جاعدايدا, ارينە, بالا­لاردىن ومىرلەرىنە, بولا­شاق­تارىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعاسىن, ولاردىن اكە-شەشەلەرىنە قاتىستى اتا-انا قۇقى­عىنان ايىرۋ شاراسىن قولدانۋعا تۋرا كەلەدى. بالانىڭ جاقسى ءوسىپ-جەتىلۋىن ۇيدە اتا-انا, ال مەكتەپتە ۇستازى, مەكتەپ ينسپەك­تور­لارى قادالاعان ءجون. سونداي-اق, بالانىڭ كۇندەلىكتى مىنەز-قۇلقىن باقىلاپ, دوستا­رىنا دا قاراۋ كەرەك. سول سەبەپتى مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتى وتە ماڭىزدى, ول ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى”. قىزمەتتەن بوس ۋاقىتتى روزا ۇيىندە كۇيە­ۋى دوسانمەن جانە بالاسى داميرمەن وتكىزگەندى جاقسى كورەدى. جانە دە گۇل ءوسىرىپ, ولاردى كۇتۋمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ ءۇيى­نەن ءارتۇرلى گۇلدەردى كورۋگە بولادى. بالا كە­زىمنەن گۇلدەردى جاقسى كورەمىن, جۇمىس­تان شارشاپ كەلگەندە وسى گۇلدەر مەنىڭ كوڭىلىمدى كوتەرەدى, ولارعا ءوز سىرلارىمدى دا ايتىپ وتىرامىن, – دەيدى روزا. روزانىڭ ويىنشا, انا قانداي جاعدايدا بولماسا دا, جۇمىس بارىسىندا بولسىن, ءۇي شارۋاسىندا بولسىن ءوزىن ايەل رەتىندە ساناۋى كەرەك. راس-اۋ, بالاعا انادان جاقىن ادام بار ما؟! قانات قاسەنوۆ, سقو ءىىد-ءنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.