جۇيكەسى جۇقارعان قوعام

...ەمحانادا دارىگەردىڭ قابىلداۋىن كۇتىپ 5-6 ادام وتىر. ءبىر كەزدە اپتىعىن باسا الماعان كۇيى ءبىر جاس قىز كەلىپ: «مەن دارىگەردە باعانا بولعانمىن. قازىر تەك قاعازىمدى الىپ شىعۋىم كەرەك» دەپ, ىشكە كەزەكسىز كىرمەك بولدى. سول-اق ەكەن وتىرعانداردىڭ ءبارى الگى قىزدى تالاپ جەپ قويا جازدادى. قۇددى ءبىر جىرتقىش اڭدار سەكىلدى. وكىنىشتىسى, قازىر قوعامدا مۇنداي قاتىگەزدىك وتە كوپ.

اينالاڭىزعا كوز تاستاساڭىز كىلەڭ جانتا­لاس­قان, جۇيكەسى جۇقارعان جاندار. ءبىر جاققا اسىققان, شارشاعان, اشۋلى حالىق. نەگە بۇگىندە ادامداردىڭ ءبارى اشۋلى؟ اگرەسسيا نەلىكتەن اسقىنىپ تۇر؟ قاتىگەزدىك قايدان شىعىپ جاتىر؟

قازىر قوعامدا ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كوڭىلى تولماي­تىن­دار كوپ. قوس وكپەدەن قىسقان قىمبات­شى­لىق ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي تۇرعانى تاعى بار. وسىنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە اشۋ-ىزانى كوبەيتەدى, اگرەسسيانى ۇدەتە تۇسەدى. ال پسيحولوگ ماماندار «اشۋ مەن ىزا ماگنيت سەكىلدى, ءبىر قولايسىزدىقتىڭ ارتىنان ءبىر قولايسىزدىقتى تارتا بەرەدى, نەگاتيۆ كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە تۇسەدى», دەيدى. سوندىقتان ولار بارىنشا ەموتسياعا شەكتەۋ قويىپ, سابىرلى بولۋعا شاقىرادى.

پسيحولوگ مامان ءلاززات مىرزاشقىزى: ء«بىر ادامنىڭ بويىنداعى اشۋ-ىزانىڭ اقىرى ادام ولىمىمەن اياقتالىپ جاتاتىن ساتتەر از ەمەس. ال بۇكىل ۇلتتىڭ اففەكت جاعدايىنان كەيىن نە بولارىن ەلەستەتۋ ءتىپتى قيىن. زاڭ بويىنشا جان كۇيزەلىسى كەزىندە قىلمىس جاساعان ادامنىڭ جازاسى جەڭىلدەتىلەتىنى سەكىلدى, تۇتاس ۇلتتىڭ اشۋ, ىزا, كەيىسپەن جاسالعان كوتەرىلىستەرى تاريح الدىندا, كۇللى الەم الدىندا مويىندالادى» دەيدى. پسيحولوگ سونداي-اق ەموتسيانى ىشتە ساقتاۋ قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى. «اسىرەسە تۇتاس ۇلتتىڭ اشۋ-ىزاسىن ىشىنە جۇتقىزىپ قويىپ, ادىلەتسىزدىككە كوندىرىپ الامىن دەۋ – بوس تىرلىك. بيلىك باسىنداعىلار حالىقپەن ساناسۋ كەرەك, ويتپەگەن جاعدايدا سوڭى جاقسىلىققا اكەلمەيدى», دەيدى مامان.

راس, كريمينولوگيادا دا «اففەكت جاعدايىندا جاسالعان قىلمىس» دەگەن تىركەس بار. قىلمىستىق كودەكستىڭ 98-بابى «جان كۇيزەلىسى جاعدايىندا بولعان ادام ءولتىرۋ», ال 108-بابى «دەنساۋلىققا جان كۇيزەلىسى جاعدايىندا زيان كەلتىرۋ» دەپ اتالادى. ادامنىڭ ەرەكشە اففەكت جاعدايىن بىلدىرەتىن تەرميننىڭ تەرەڭىنە بويلاساڭىز قورقىنىش, اشۋ, ىزا, كەك, ۇمىتسىزدىك, قىزعانىش سەكىلدى ءورشۋى تەز, ءوشۋى قيىن ەموتسيالاردى تىزبەلەۋگە بولادى. كريمينولوگيا سالاسىنىڭ ماماندارى, اسا اۋىر قىلمىستىڭ دەنى اففەكت جاعدايىندا جاسالاتىنىن ايتادى. الايدا قىلمىستىق ستاتيستيكادا اففەكت جاعدايىندا جاسالعان قىلمىستار بويىنشا ارنايى دەرەك جۇرگىزىلمەيدى. دەسەك تە جىل باسىنان بەرى جاسالعان 20 مىڭنان استام قىلمىستىڭ 80 پايىزىن جۇمىسسىزدار جاساعانىن ەسكەرسەك, «كىنانىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتى» ايقىندالا تۇسەدى. ونىڭ ىشىندە, 5 مىڭنان استام قىلمىس اۋىر ساناتقا جاتقىزىلسا, اسا اۋىر قىلمىس سانى مىڭعا جۋىق.

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى: «وسى كۇنى ادامدار حاي­ۋان بولىپ كەتتى. سىركەسى سۋ كوتەرمەيدى. بولماي­تىن نارسەگە بولا داۋلاسىپ, داۋرى­عىپ, كىسى ولتىرۋدەن دە تايىنبايدى. جولدا بايقاپ ءجۇرۋ كەرەك. مۇمكىندىگىنشە وزىڭمەن بىرگە كوز جاساۋ­راتاتىن باللون, قورعانۋ ماقساتىنا ارنالعان تاپانشا الىپ جۇرگەن دۇرىس. باسقا امال جوق. زامان سونداي بولىپ كەتتى. وكىنىشتى...» دەگەن جازبا قالدىرىپتى. ماسەلەنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورسەك, ءجۋرناليستىڭ كوشەنىڭ قاق ورتاسىندا كولىگى بۇزىلىپ قالعان ەكەن. جانىنان وتە بەرگەن وزگە جۇرگىزۋشى مۇنى كەپتەلىس جاساعانى ءۇشىن بوقتاعان كورىنەدى. باسىنان ءسوز اسىرعىسى كەلمەگەن بۇل دا قاراپ تۇرماي قولىنا پىشاق الا سالىپ, الگىگە قاراي تاپ بەرگەن. ەرۋلىگە قارۋلىنىڭ تابىلارى انىق...

قوعامدا اشۋ مەن اگرەسسيا كوبەيگەن سا­يىن قاتىگەزدىك بەلەڭ الادى. قازىر ەشكىمنىڭ ەشكىمگە كوڭىلى تولمايدى, ءبىر-ءبىرىن جەك كورۋ كوپ. سوندا جاناشىرلىقتى جاۋىزدىق, مەيى­رىمدى وزبىرلىق, ايانىشتى الداپ-ارباۋ جۇتىپ جاتقان مىنا زاماندا راسىمەن ارقايسىمىز جانى­مىزدا سۋىق قارۋىمىزدى ۇستاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك پە؟! جۇيكەسى جۇقارعان قوعامنىڭ مۇن­داي قاتىگەزدىگى ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى...