شەكاراداعى قاقتىعىستان 24 ادام قازا تاپقانىن حابارلادى جۇما كۇنى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى. «جەدەل مالىمەتتەر بويىنشا, باتكەن وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا 24 ادامنىڭ ءمايىتى جەتكىزىلدى», دەلىنگەن حابارلامادا.
قىرعىزستان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قارۋلى قاقتىعىستان 87 ادام زارداپ شەككەن. ولاردىڭ ءبارى اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەن. جارالانعانداردىڭ كوپشىلىگى جارىلىستان زارداپ شەككەن, بىرنەشە ادامعا وق تيگەن. قىرعىزستاننىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى قاقتىعىس ايماعىنان 136 مىڭنان استام ازامات ەۆاكۋاتسيالانعانىن حابارلادى.
قىرعىز پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سادىر جاپاروۆتىڭ شىۇ سامميتىنەن ورالىپ, شەكاراداعى جانجالدى رەتتەۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن جيىن وتكىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
قاقتىعىستىڭ قالاي باستالعانى بەلگىسىز. قىرعىزستان تاراپى بۇعان تاجىكستاندى كىنالاپ, اتىستى باستاۋعا يتەرمەلەدى دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. ءوز كەزەگىندە تاجىكستان قىرعىز شەكاراشىلارى سەبەپسىز وق جاۋدىرعانىن مالىمدەدى. ەكى ەل ءبىر-ءبىرىن شەكاراعا اۋىر اسكەري تەحنيكا وتكىزىپ, ءوزارا كەلىسىمدى بۇزدى دەپ ايىپتاپ, شەكارا زاستاۆالارى مەن ەلدى مەكەندەردى اتقىلاعانىن العا تارتتى. قىرعىزستان تاجىكستان ەلشىلىگىنە بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى بۇزعانى تۋرالى نارازىلىق نوتاسىن تاپسىردى.
قىرعىزستاننىڭ شەكارا قىزمەتى تاجىك شەكاراشىلارىنىڭ قىرعىزستان اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەردى باسىپ الۋعا تالپىنعانىن ايتىپ وتىر. داۋ تۋعان باتكەن وبلىسىنىڭ كەي ايماعىندا ەلدىڭ ازاماتتارى قاتار مەكەندەيدى. سونداي-اق انكلاۆ ماسەلەسى دە كۇيىپ تۇر.
سەنبى كۇنى باتكەن وبلىسىندا توتەنشە جاعداي جاريالاندى. ءبىر كۇن بۇرىن وبلىس ورتالىعى, شەكارا سىزىعىنان 10 شاقىرىم جەردەگى باتكەن قالاسىن تاجىكستان تاراپى زىمىرانمەن اتقىلاعان. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, ازاماتتىق ينفراقۇرىلىم زارداپ شەككەن. باتكەن وبلىسىنداعى وكىلەتتى وكىل ابدىكارىم الىمباەۆ تاجىكستان اسكەريلەرى باسىپ العان قىرعىز اۋىلدارىنىڭ بارىنەن شىققانىن مالىمدەدى.
كەيىن قىرعىزستان شەكارا قىزمەتى كۇندىزگى ساعات 12 جارىم شاماسىندا تاجىك جاعىنىڭ وش وبلىسى چون-الاي اۋدانىندا تەشيك-تاش, كارامىك جانە كاروول-دوبو اۋىلدارىنداعى قىرعىز شەكاراشىلارىنىڭ بەكەتىن مينومەت جانە ارتيللەريامەن اتقىلاعانىن حابارلادى. ونىڭ الدىندا باتكەن وبلىسىنىڭ باتكەن جانە لەيلەك اۋداندارىندا قاقتىعىس بولعان.
ال تاجىكستان شەكارا قىزمەتى ءوز كەزەگىندە قىرعىز جاعىن اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمدى بۇزدى, شەكاراداعى تاجىك اۋىلدارىن اتقىلادى دەپ ايىپتادى. ۆەدومستۆو قىرعىز جاعىنىڭ شەكاراعا قوسىمشا كۇشتەر مەن تەحنيكا اكەلگەنىن بايقاعانىن مالىمدەدى.
بۇعان دەيىن تاجىكستان تارابى 16 قىركۇيەكتە كەشكە قىرعىز اسكەرىنىڭ تاجىك اۋىلدارىن اتقىلاپ, درونمەن شابۋىل جاساعانىن العا تارتقان ەدى. مەشىتتەردىڭ بىرىنە دە سوققى جاسالعانى تۋرالى ايتىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا تاراپتار شەكارالىق ايماقتا اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن باقىلاۋعا كەلىستى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ Facebook پاراقشاسىندا حالىققا ۇندەۋ جولدادى. «تاريح كورسەتكەندەي, شەكارا ماسەلەسى ساقتىق پەن ۇستامدىلىقتى قاجەت ەتەدى», دەگەن ەل باسشىسى قىرعىزستاننىڭ ء«بىر شارشى مەتر جەرىنەن دە باس تارتپايتىنىن جانە ۇلتتىق مۇددەنى نىق قورعايتىنىن» اتاپ ءوتتى. تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ازىرگە شەكاراداعى جاعدايعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن جوق.
ەكى ەل اراسىنداعى شەكارانىڭ جالپى ۇزىندىعى 980 كيلومەتردى قۇرايدى. سونىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 400 شاقىرىمى تولىققاندى بولىنبەگەن. سوعان بايلانىستى وسى ماڭدا ءجيى-ءجيى جانجالدار تۋىپ تۇرادى. اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى 70 داۋلى جەرگە قاتىستى شيەلەنىس ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى.
جالپى, فەرعانا اتىرابى اتالىپ كەتكەن وڭىردە شەكارا ماسەلەسى وتە وزەكتى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءدال وسى ماڭدا ءۇش ەل – قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان شەكارالارى قيىلىسادى. ءتۇرلى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتەر تۇيىسكەن تۇستا جىلىنا ون شاقتى جانجال بولىپ تۇرادى ەكەن.
ەكىنشىدەن, شيەلەنىستىڭ باسىم بولىگى, اسىرەسە انكلاۆتار ورنالاسقان جەرلەردە وتەدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, انكلاۆ مەملەكەتتىڭ ءبىر بولىگىن باسقا ەل تولىقتاي قورشاپ جاتۋى. بۇگىندە فەرعانا اتىرابىندا 8 انكلاۆ بار. ونىڭ تورتەۋى – وزبەكستانعا, ۇشەۋى – تاجىكستانعا, بىرەۋى – قىرعىزستانعا تيەسىلى.
داۋ-جانجالدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ادەتتە سۋ مەن جەر ماسەلەسى. شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى مەكەندەگەن تۇرعىندار ءبىر قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, ءبىر جايىلىمعا مال ورىستەتەدى. سوندىقتان دا مۇنداي قاقتىعىستىڭ ءجيى بولۋى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, كوك-تاش اۋىلىنداعى «گولوۆنوي» سۋ ءبولۋ ورتالىعىن تاجىكتەر دە, قىرعىزدار دا پايدالانادى.
وكىنىشكە قاراي, فەرعانا اتىرابىندا تۇيىسكەن مەملەكەتتەر انكلاۆ ماسەلەسى مەن شەكارا داۋىن تۇپكىلىكتى شەشە العان جوق. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار دا كەلىسپەي قالا بەرەدى.
بۇل ەكى ەل ءۇشىن دە زيان ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى شەكارا ماڭىنداعى كەز كەلگەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسادى. ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى شيەلەنىستەن جاقسى بىلەمىز. ءتىپتى ەكى تاراپتىڭ داۋى وڭىردەگى ونسىز دا قالتىراپ تۇرعان نەگىزگى ينفراقۇرىلىمنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. بۇدان قاراپايىم تۇرعىندار دا, مەملەكەت تە زارداپ شەگەدى.
قىرعىز-تاجىك شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ جانە دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسى 2002 جىلى تاجىكستان ەلدەگى ازاماتتىق سوعىستىڭ زارداپتارىن جويعاننان كەيىن باستالدى. تاجىكستان 1924-1939 جىلدارداعى كارتالارعا, ال قىرعىزستان 1958-1959 جانە 1989 جىلدارداعى كارتالارعا سۇيەنەتىندىكتەن كەلىسسوزدەر قيىنداپ جاتىر.
20 جىل ىشىندە شەكارادا 100-گە جۋىق قاقتىعىس بولدى, ەكى جاقتان زارداپ شەككەندەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى شەكارا تۇرعىندارىنىڭ قارىم-قاتىناسى جىل سايىن ناشارلاپ بارادى.
بيلىكتىڭ كەز كەلگەن جەڭىلدىكتەرى مەن ەكى جاقتىڭ ىمىراعا كەلۋ ارەكەتىنە جەرگىلىكتى حالىق نارازى. كارنەگي قورىنىڭ قىزمەتكەرى تەمۋر ۋماروۆ بيبيسي اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا جەردى بەرۋ نەمەسە ساتۋ ە.راحمون ءۇشىن دە, س.جاپاروۆ ءۇشىن دە جەڭىلۋدى بىلدىرەتىنىن العا تارتادى.
«دۇنيە جۇزىندەگى تاجىكتەردى قورعايمىن دەپ جۇرگەن ادام قالايشا قىرعىزستانعا سوندا تۇراتىن تاجىكتەرى بار جەردى «بەرەدى»؟ ال كەرىسىنشە: جاپاروۆ وسىنداي ارەكەت جاساسا, ول ءوزىنىڭ نەگىزگى ەلەكتوراتىنىڭ جاپپاي نارازىلىعىنا تاپ بولۋى مۇمكىن. ال مۇنداي قادامسىز اۋماقتىق داۋدى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ ءتيىمدى, بىراق ەشكىمگە ۇنامسىز شەشىم – جەردى بەرۋ», دەيدى ت.ۋماروۆ.
ايتا كەتەرلىگى, قىرعىزستان مەن تاجىكستان شەكاراسىندا اتىس باستالعان كەزدە ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى شىۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن سامارقاندقا بارعان-دى. قازىرگى تاڭدا ساراپشىلار مۇنىڭ قانشالىقتى سايكەستىك ەكەنىنە باس قاتىرىپ جاتىر.
ەكى تاراپتىڭ شەكاراعا بايلانىستى قاقتىعىسۋى بيىل ءبىرىنشى رەت ەمەس. بۇعان دەيىن كوكتەمدە دە شەكارانىڭ تىنىشى كەتكەن ەدى. سونىڭ سالدارىنان 78 ادام جارالانىپ, 34 ادام قازا تاپتى. جانجال اقسۋ وزەنىندە ورنالاسقان «گولوۆنوي» سۋ تاراتۋ ورتالىعىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەن باستالعان. BBC ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, تاجىكستان شەكاراشىلارى وزەن ماڭىنداعى داۋلى نۇكتەدە ۆيدەوكامەرا ورنالاستىرۋعا كىرىسكەن. بۇعان سول ماڭداعى قىرعىزستان تۇرعىندارى قارسىلىق كورسەتكەن.
سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىز-تاجىك مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى جاعدايعا بايلانىستى مالىمدەمە جاساعان-دى. وندا مەملەكەت باسشىسى قارۋلى قاقتىعىس تۋرالى اقپاراتتى اسقان الاڭداۋشىلىقپەن قابىلداعانىن جەتكىزدى.
«قىرعىزستان مەن تاجىكستان باسشىلىعى دانالىق تانىتىپ, بارلىق داۋلى ماسەلەلەردى تەك بەيبىت جولمەن شەشەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءوز تاراپىمنان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋعا جانە ءوزارا سەنىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالۋعا دايىنمىن. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزەكتى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا مۇنداي شەكارالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
قورىتا ايتقاندا, قىرعىزستان مەن تاجىكستان اراسى ءالى دە ۋشىعىپ تۇر. ازىرگە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلەر ءتۇيىنى كورىنبەيدى.
