سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
سەزد اياسىندا كەشە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ حح وتىرىسى ءوتتى. ءىس-شاراعا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ 30-عا جۋىق وكىلى قاتىستى. وتىرىستى اشقان پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ VII سەزدى ۇيىمداستىرۋ جولىندا بىرلەسىپ اتقارعان اۋقىمدى جۇمىس ءۇشىن بارشا قاتىسۋشىعا العىس ءبىلدىردى. سونداي-اق حاتشىلىق باسشىسى فورۋم الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن اسا جاۋاپتى كەزەڭدە وتكىزىلىپ وتىرعانىن, سوندىقتان ونى تاريحي وقيعا رەتىندە اتاۋعا تولىق نەگىز بار ەكەنىن ايتتى.
«بيىلعى سەزد الەم ءۇشىن تاريحي جانە بىرەگەي وقيعاعا اينالادى دەسەك, ارتىق بولا قويماس. ەڭ الدىمەن, بۇل كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالعالى بەرى العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى. ىندەت كەزىندە بىزگە ديالوگ پەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جەتىسپەگەنى ءسوزسىز. سەزد رۋحاني كوشباسشىلارعا تىكەلەي سۇحبات قۇرۋعا, دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن بىرلەسىپ قاراۋعا, سونداي-اق الەمدى الاڭداتقان وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قازىرگىدەي شيەلەنىستەر جاعدايىندا قاتارداعى ازاماتتارمەن بىرگە ساياسي ليدەرلەرگە دە رۋحاني قولداۋ, دۇرىس قۇندىلىقتاردىڭ پاراديگماسى جانە جاڭاشا باعدار اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى VII سەزى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭدە ءوتىپ وتىر. بۇكىل الەمگە پاندەميا, قاقتىعىستار, سانكتسيالار, كليمات وزگەرۋى جانە باسقا دا جاھاندىق ماسەلەلەر ءالى دە اسەر ەتىپ وتىر. الەمدەگى گەوساياسي شيەلەنىس پەن قاقتىعىس دەڭگەيىنىڭ ارتقانىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. ەلدەر اراسىنداعى سەنىمسىزدىك, سوعىستار, لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ جالعاسۋى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءتيىمدى بولماۋى جالپى الەمدىك جاعدايعا تەرىس اسەر ەتەدى. وسىنداي كەزەڭدە فورۋمىمىز حالىقارالىق قوعامداستىققا ماڭىزدى ۇلەس قوسا الادى. ديالوگقا, قايشىلىقتاردى جەڭۋگە, قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا جانە بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە شاقىرامىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى سەزد بارىسىندا پاندەميادان كەيىنگى دامۋ تاقىرىبى باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. پاندەميا سالدارىنان كەلگەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى, وقشاۋلانۋ تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعانىنا توقتالدى.
«پاندەميا ءبىزدى تەڭگەرىمدى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, الەۋمەتتىك, گەندەرلىك جانە تسيفرلى تەڭسىزدىكتى تومەندەتۋ ماسەلەلەرىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسىنداي جاعدايدا قاراپايىم ازاماتتارعا دا, ساياسي كوشباسشىلارعا دا رۋحاني قولداۋ, جاڭا قۇندىلىقتار پاراديگماسى, دۇنيەتانىمدىق نۇسقاۋلار قاجەت.
ىندەتتەن كەيىنگى الەمنىڭ جاڭا كونتۋرىن, ونىڭ دامۋىنىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىن ءدىني جانە رۋحاني كوشباسشىلارسىز تالقىلاۋعا بولمايتىنىنا سەنىمدىمىز. نەعۇرلىم تەڭدەستىرىلگەن, ۇيلەسىمدى جانە ەكولوگيالىق تازا الەم قۇرۋ ءۇشىن ساياساتكەرلەر مەن بيزنەستىڭ كۇش-جىگەرى جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق.
مۇنداي قاجەتتىلىكتى رۋحاني كوشباسشىلار مەن ءدىني قايراتكەرلەر وتەي الادى. ولار الەمدىك قوعامداستىقتى كەلىسىمگە شاقىرىپ, ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرادى. سونداي-اق بەيبىتشىلىك پەن ادامزاتتىڭ يگىلىگى جولىندا ءوزارا ديالوگتى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
بۇدان بولەك, سەنات توراعاسى سەزد جۇمىسىنا بەدەلدى تۇلعالار كەلەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ۆاتيكان جانە كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى ريم پاپاسى فرانتسيسك, ءال-ازھار مەشىتىنىڭ جوعارعى يمامى شەيح احماد ات-تايەب سەكىلدى ءدىن باسشىلارى بار. جالپى, فورۋمعا 50-گە جۋىق ەلدەن 100-دەن استام دەلەگاتسيا كەلەدى.
حاتشىلىق وتىرىسىنا جەتەكشى الەمدىك دىندەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ولار قازاقستاننىڭ ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگتى نىعايتۋ جولىندا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
بۇدان كەيىن دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى ابدەل ازيز بەن احماد سارحان ءسوز سويلەدى. ول دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى مۋحامماد بين ابدۋل كاريم يسسانىڭ قازاقستان باسشىلىعىنا ىستىق سالەمىن جەتكىزدى.
«دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ءوز سالەمىن جولدايدى. سونداي-اق وسىنداي ماڭىزدى ءىس-شاراعا قاتىسا الماعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. شىعىستان باستالىپ, باتىسقا تاراعان پاندەميا بۇكىل ادامزاتتى جۇمىلدىرىپ, كوزقاراسىن ۇيلەسىمدە قالىپتاستىرۋعا, سونىمەن قاتار اشىقتىقتى ارتتىردى. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ, ادامدارعا تالاپتىڭ كۇشەيۋىنە اكەلدى.
قازىرگى تاڭدا ادامزاتتىڭ باستى ماقساتى – جالپىعا ورتاق ءال-اۋقاتتى جاقسارتۋ. ادامزات ماسەلەسى جەرگىلىكتى, ايماقتىق, حالىقارالىق جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى وقيعالاردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان قيىندىقتار مەن قىسىم رۋحاني ولشەمى كەڭ يدەيالىق پەرسپەكتيۆالاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلدى. وسىلايشا, اۋىزبىرشىلىكتە ءومىر سۇرۋگە, ىنتىماقتاستىق كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە جول اشىپ, ەپيدەميالىق اپاتتى ادامزاتتىڭ پايداسىنا اينالدىردى», دەدى ابدەل ازيز بەن احماد سارحان.
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ماسكەۋ پاتريارحاتىنىڭ دىنارالىق بايلانىس جونىندەگى سىرتقى شىركەۋ بايلانىس ءبولىمىنىڭ حاتشىسى ديميتري سافونوۆقا بەرىلدى. بايانداماشى ءوز سوزىندە سەزدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. پاندەميا ءدىن قۇندىلىقتارىنىڭ نەگىزىن كورسەتكەنىن, ءوزارا بايلانىس ورناعانىنا ەرەكشە ەكپىن بەردى.
«پاندەميانى قۇدايدىڭ بەرگەن سىناعى رەتىندە قابىلدادىق. قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا, قۇندىلىقتارىمىزعا كوز جىبەرۋگە مۇمكىندىك الدىق. ءدىني ءومىردى شەكتەۋ ارقىلى ءدىن قىزمەتكەرلەرىندە ديلەمما پايدا بولدى. باستى ماقساتىمىز – جاقىندارىمىزعا كومەك كورسەتۋ. بىراق ءوزىمىزدىڭ يگىلىگىمىزگە زيان كەلتىرمەۋ. پاندەميا ادامزاتقا كوپتەگەن تۇرمىس ماسەلەسىن تۋىنداتتى. وسىنداي كەزەڭدە رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. ءدىن قىزمەتكەرلەرى ءدال وسىنداي ساتتە ادامداردىڭ تاعدىرلارىنا عانا ەمەس, ولاردىڭ ار-ۇياتپەن ءومىر سۇرۋىنە ۇيىتقى بولۋعا ءتيىس», دەدى د.سافونوۆ.
وتىرىستاعى كەلەسى باياندامانى دىنارالىق ديالوگ بويىنشا قاسيەتتى تاقتىڭ پاپالىق كەڭەسى يسلام بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مونسەنور حالەد اكاشە وقىدى. ول ءوز سوزىندە قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك سەكىلدى كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەن بولەك, قۇرمەت پەن دوستىق قارىم-قاتىناسىمىز ءۇشىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.
«مۇندا نە ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز؟ پاندەميادان قانداي ساباق الدىق؟ ادامزات تىرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى نازىك ەكەنىن تۇسىنە ءبىلۋىمىز قاجەت. وسىنداي, قول جەتكىزگەن پروگرەستەرىمىز, مىسالى, مەديتسيناداعى تابىسىمىزدىڭ ارقاسىندا پاندەميامەن كۇرەسىپ, جەدەل جەڭۋىمىزگە جول اشتى. سوندىقتان بۇرىنعى داۋىرگە قاراعاندا ادامزات تۇتاستانىپ, بىرىگە ءتۇستى. ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز ورتاق. بىرىمىزگە كەلگەن زاۋال بارشامىزعا زاردابىن تيگىزەدى», دەدى ح.اكاشە.
كەلەسى قۇتتىقتاۋ ءسوز يران مادەنيەت جانە يسلام بايلانىستارى ۇيىمى دىندەر مەن مادەنيەتتەر ديالوگى ورتالىعىنىڭ يسلام جانە حريستيان ديالوگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, دوكتور زاحرا راشيد بەيگيگە بەرىلدى. بايانداماشى ىرگەلى جيىندى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا ەرەكشە ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
«قازاقستان حالقى مەن ۇكىمەتى كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى باس قوسىپ, جاھاندىق ماسەلەلەر تۋرالى پىكىر الماسىپ, ولاردىڭ شەشىمىن ىزدەۋىنە مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل ءادىل بولاشاقتىڭ پراكتيكالىق مودەلىن تاراتۋ ارقىلى بەيبىتشىلىك جانە جاناشىرلىقتى ورناتادى. ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى ىنتالاندىرادى دەگەن ءۇمىت سىيلايدى», دەدى ز.بەيگي.
بۇدان بولەك, باس سەفارد ءراۆۆينىنىڭ وكىلى راۆۆين شلومو كۋك تا ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاراپى قوناقجايلىلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. وسى ورايدا, ەلىمىز كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرگەنىن, قۇدايدىڭ كومەگىمەن سىن-تەگەۋرىندەردى ەڭسەرگەنىن جەتكىزدى.
«قازاقستان بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر. ونىڭ ازاماتتارى بەيبىت ومىردە, مۇڭ-مۇقتاجسىز ءومىر سۇرەدى دەگەنگە سەنىم بىلدىرەمىن», دەدى ش.كۋك.
بۇدان كەيىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىنىڭ كۇن ءتارتىبى قارالدى. بۇل ماسەلە جونىندە اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ەگىزباەۆ بايانداما جاسادى.
سەزد دەكلاراتسياسى جونىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اقان راحمەتۋللين, سونداي-اق ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتى يسلامدىق زەرتتەۋلەر اكادەمياسىنىڭ باس حاتشىسى ءنازىر مۇحاممەد ءال-ءنازىر اياد, دا لاما موڭعوليانىڭ بۋدديستىك ورتالىعى وكىلى حۋنزۋر بيامباجاەۆ ءسوز سويلەدى.
سودان كەيىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى الەمدى جايلاعان پاندەميالىق احۋال تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ىندەت ءبىر ۇستەل باسىندا سۇحباتتاسۋعا, امان-ساۋلىق سۇراسۋعا كەدەرگى كەلتىرگەنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن ءداستۇرلى ءدىن باسشىلارىنىڭ ورتاق ماقساتتا تاعى دا قازاق ەلىنىڭ «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم» سارايىنا جينالعانىنا ەكپىن بەردى.
«الەمدىك پاندەميا كوپتەگەن ورتاق يگى ءىس-شارامىزعا توسقاۋىل بولعانىمەن, بۇل سىناق ادامزات بالاسىن, ءدىن وكىلدەرىن رۋحاني تۇرعىدان بىرىكتىرە ءتۇستى. ءبىز الەمنىڭ ءدىن كوشباسشىلارىنا ء«بىز – بىرگەمىز, تىلەگىمىز – ورتاق» دەگەن يگى نيەتپەن ۇندەۋ جولداپ, ءبىر مەزەتتە دۇعا جاساۋعا شاقىردىق. ۇندەۋگە الەمنىڭ بىرقاتار مۇسىلمان ەلى قولداۋ ءبىلدىرىپ, ونلاين رەجىمدە دۇعا جاساۋ راسىمىنە قاتىستى. بۇل باستاما ءدىن قايراتكەرلەرىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىردى.
راسىندا, جەر بەتىنە جايىلعان جۇقپالى دەرت الەمنىڭ ءار بۇرىشىن مەكەندەگەن ادام اتا مەن حاۋانا ۇرپاقتارىنا ءومىردىڭ ءمانىن ۇقتىردى, ادامزات بالاسى بۇل سىناقتان ءالى كۇنگە دەيىن ساباق الىپ كەلەدى. قازاق حالقىندا: ء«بىر كۇن ۇرىس بولعان ۇيدەن قىرىق كۇن بەرەكە كەتەدى» دەگەن ماقال بار. ەشقانداي ادام ءوز وتباسىندا ۇرىس-كەرىس, قانتوگىس بولعانىن قالامايدى. ەندەشە, ءاربىر مەملەكەت ورتاق وتانىمىز بولعان جەر عالامشارىنىڭ ءبىر بولشەگى ەمەس پە؟», دەدى ن.تاعان ۇلى.
سونداي-اق جەر بەتىنە بەيبىت ءومىر ورناتۋ – كۇللى ادامزاتتىڭ مۇددەسى ەكەنىن دە جەتكىزدى. بۇل – ورتاق كەلىسىم مەن ءوزارا تۇسىنىك اياسىندا ورىندالاتىن ءىس. كەز كەلگەن كەلىسپەۋشىلىك جاعداي كەلىسىممەن, دانالىققا نەگىزدەلگەن ديالوگ نەگىزىندە شەشىلۋى قاجەت ەكەنىنە توقتالدى.
«جەر بەتىندەگى ۇلتتار مەن ۇلىستار ءبىر ماقساتقا ۇيىسقاندا الەمدە بەرەكە ورنايدى. بۇل رەتتە يسلام ءدىنىنىڭ جاۋلاسقاندى جاراستىرۋ, داۋلاسقاندى دوستاستىرۋ, تالاسقاندى تاتۋلاستىرۋ باعىتىنداعى ءرولى وتە جوعارى. مەيىرىمدىلىك پەن كەشىرىمدىلىك – بارشا قاۋىمعا ورتاق قاسيەت. جەر بەتىندە وسىنداي ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ سالتانات قۇرۋىن قالاعان ادام ەڭ اۋەلى ىزگىلىكتى وزىنەن باستاۋى ءلازىم. بارشا ادامزات بالاسىن اينالاعا مەيىرىم كوزىمەن قاراۋعا شاقىرامىن. جەر بەتىنە بەيبىت ءومىر سىيلاۋ – ادامزاتتىڭ ءوز قولىندا. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ كەزەكتى القالى جيىنى ادامزاتتى بىرلىك پەن ىنتىماققا شاقىراتىن بەرەكەلىك الاڭ بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى ن.تاعان ۇلى.
وتىرىس بارىسىندا قاتىسۋشىلار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى VII سەزىنىڭ كۇن ءتارتىبىن, سونداي-اق VII سەزدىڭ قورىتىندى دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا سەزد حاتشىلىعىنىڭ كەلەسى XXI وتىرىسىن 2023 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان استاناسىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
