سۇراق قويعان دا, ويلانعان دا جاقسى. قۇداي ويسىزدىقتان ساقتاسىن. «بيىلعى ءVىى سەزگە 50-دەن اسا ەلدەن 100-گە تارتا ءدىن قايراتكەرلەرى, ماماندارى قاتىسىپ, بۇگىنگى سىن-قاتەرلەر تۋرالى تولعانادى» دەگەن مالىمەتتىڭ ءوزى قازاق ەلى ابىرويىنا قىزمەت ەتەدى.
جالپى, «بۇلۇت بولعان ايدى اشقان, مۇنار بولعان كۇندى اشقان» قازتۋعان زامانىنان بۇرىن دا, كەيىن دە سەنىم مەن رۋحاني كوزقاراس تەكەتىرەسى «اراسىن ءوتىپ بۇزىپ ءدىن اشقان» تاجىريبە از ەمەس.
حالىقتىڭ تاماشا ءپالساپاسى – «اي ورتاق, كۇن ورتاق, جاقسى ورتاق». جاراتقاندى تانۋعا بايلانىستى سونداي ءبىر جاقسىنىڭ ءرامىزى – لەۆ تولستوي. ول ءحىح-حح عاسىر توعىسىندا ءبىر اۋدارماسىمەن ەۋروپا كوركەم ءتاجى سەكىلدى فرانتسيانى, ەكى ورتاعا دانەكەر رەسەيدى, ازيانىڭ دالا كوكبورىسى قازاق جۇرتىن ءتۇيىستىرىپ جىبەردى. بۇل – سەنىم مەن تانىمداعى جاڭا كۇننىڭ باسى ەدى.
ءسوز لەۆ تولستويدىڭ بەرناردەن دە سەن-پەر (1737-1814) نىسپىلى فرانتسۋز جازۋشىسىنان تارجىمەلەگەن «سۋراتسكايا كوفەينيا» (تۇپنۇسقادا «Le café du Surate») اتتى اڭگىمە تۋرالى. ەۋروپا قالامگەرى 1791 جىلى جازسا, ورىس كلاسسيگى ونى 1887 جىلى قاڭتاردا اۋدارعان. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان وسى الەمدىك ۇزدىك اڭگىمەنى اراعا 13 جىل سالىپ, 1900 جىلى «سۋرات كوفەينەسى» دەگەن اتپەن تارجىمەلەپ «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىنە» جاريالاعانى (№ 10-11), 1913 جىلى «قازاق» گازەتى دۇنيەگە كەلگەن № 1 سانىنان باستاپ ءۇش نومىرگە ء«دىن تالاسى (سۋرات كوفەحاناسى)» دەگەن اتاۋمەن تولىقتىرىپ باسقانى.
ل.تولستوي 1887 جىلى گ.چەرتكوۆكە جولداعان حاتىندا: «ونا ۆىراجاەت تۋ جە مىسل و توم, چتو ۆ رازنىە ۆەرى ۆەرۋەم, ا پود ودنيم بوگوم حوديم», دەيدى.
الاش قايراتكەرى تارجىمەسىنىڭ سوڭىندا: «بۇل ءسوز ادام بالاسىنىڭ بارىنە اعايىنشىلىق كوزبەن قاراعان ورىستىڭ ۇلىع فيلوسوفى تولستوي سوزىنەن الىندى. ول بەرناردەن دە سەن-پەر دەگەننىڭ سوزىنەن العان ەكەن. باسقالار دا تولستوي كوزىمەن قاراسا, وسى كۇنى بالقاندا سۋداي اعىپ, توگىلىپ جاتقان قانعا ورىن بولماس ەدى» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ءا.بوكەيحاننىڭ بۇل ءسوزى ارادا 122 جىل وتسە دە كوكەيكەستى ەستىلەدى.
ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ ەلدىك الەۋەتتى ماتەريالدارمەن بىرگە ء«دىن تالاسى» اۋدارماسىمەن اشىلۋى – اشىقتىق پەن زايىرلىقتى كورسەتەدى. مۇنى شاكارىم اقىن مىنا ويعا سىيدىرعان: «اقىلمەن نانباي يمان جوق, ويلاۋدان اقىل تىيعان جوق». ءاليحان وسى پايىمدى جاڭاشا قىرىنان دامىتىپ: «بوستاندىق, تەڭدىك, تۋىسقاندىق – 18 عاسىردان بەرى جارىققا شىققان تازا پىكىر. مۇنى مايدانعا سالعان – فرانتسيا جۇرتىنىڭ ساياسي ەرلەرى. وسى ءۇش ءتۇردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ شاريعاتتان (قۇران), ىنجىلدەن, بۋددا وقۋىنان, ل.ن.تولستوي فيلوسوفياسىنان تابىلادى, كوزى اشىق تالاپتى ەر ىزدەنسە», دەپ جازادى.
ء«دىن تالاسى» اڭگىمەسىنىڭ ماقساتى – ءدىني تالاسقا نۇكتە قويۋ, دۇنيەدەگى ادامداردى ءبىر-ءبىرىن سىيلاۋعا جۇمىلدىرۋ. شىعارماعا ءۇندى جەرىندەگى سۋرات قالاسىندا, كىسى كەلىم-كەتىمى كوپ كوفەحانادا وتكەن ەلەۋسىزدەۋ عانا وقيعا وزەك بولعان. ءبارى دە «جۇيەسىز وقۋدان ميى شاتاسقان» پارسى وقىمىستىسىنا ق ۇلى قويعان «قۇداي بار ما؟» دەگەن سۇراقتان ءوربيدى. ءوزى «قۇداي» دەپ موينىنداعى اعاشتى كورسەتەدى. اڭگىمە-تالاسقا براحمان, ءيھۇدي, كاتوليك, پروتەستانت, مۇسىلمان-تۇرىك ارالاسادى. ءبارى دە «مەنىڭ ءدىنىم مىقتى» دەپ, پاتۋاعا كەلە الماي شۋلايدى. تالاسقا تەك «كونفۋتسي مازھابىنداعى ءبىر قىتاي» عانا ارالاسپايدى. داۋرىققان توپ ەندى ء«جونىن سەن ايت!», دەپ سوعان جۇگىنەدى. ول: «مەنىڭ بايقاۋىمشا, ادامداردى ءدىن تۋراسىندا ءبىر ىنتىماققا كەلتىرمەيتىن – جالعىز-اق نامىس» دەي كەلە, اسپانداعى كۇن تۋرالى ميفتىك ويدان عىلىمي تۇسىنىككە دەيىنگى پايىمدى باسىنان كەشكەن وقيعامەن عيبراتتايدى.
ءسوز ءتۇيىنى مىناۋ: «كۇللى دۇنياعا سيمايتىن ۇلىع ءتاڭىرىنى ءھار جۇرت ءوزىنىڭ عيباداتحاناسىنا قاماعىسى كەلەدى. وعان ادام سالعان عيباداتحانالار قانداي بولعانىمەن جەتەر مە؟ عيباداتحانالاردىڭ ۇلگىسىن ادامدار قۇداي جاساعان ءدۇنيادان الماي قايدان الدى؟ ... بىراق كوكتەي سالىنعان كۇمبەز بار ما؟ تەڭىزدەي سۋ ساۋىتى بار ما؟.. ادامنىڭ جۇرەگىنە جازىپ قويعان قۇدايدىڭ ءوز كىتابىنداي شاريعات كىتابى بار ما؟ جاقىن ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن ەرلىككە جەتەتىن قۇرباندىق بار ما؟ قۇرباندىق قابىل بولۋىنا ىزگى ادامنىڭ شىن ىقىلاس-كوڭىلىنەن ارتىق ورىن بار ما؟ نەعۇرلىم قۇدايدى جوعارى دەپ, بيىك دەپ, ۇلىق دەپ ۇقسا, سوعۇرلىم جاقسىراق تانىماقشى. جاقسىراق تانىعان سايىن, قۇدايعا جاقىنىراق بولماقشى. جاقىن بولۋىنىڭ ماعىناسى: راحمەتىن كورىپ, راقىمدى بولماق, مەيىرباندىعىن كورىپ, مەيىرىمدى بولماق. بىرەۋدىڭ كوزى سوقىر, بىرەۋدىڭ كوڭىلى سوقىر...».
بەرناردەن دە سەن-پەردىڭ اقىل ءھام سەزىم قازانىندا قايناپ شىققان, لەۆ تولستوي پاك جۇرەگىنە قۇيىلعان, ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇيلەسىمگە پەيىلدى قايراتكەرلىك نامىسىن شىڭداعان اسىل ءسوز, تازا وي – وسى.
