كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى گەوساياسي جاعداي الەم ەلدەرىنىڭ تاۋار جەتكىزۋدەگى ءداستۇرلى باعىتتارىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتكەنى ءمالىم. وسى ورايدا مۇددەلى تاراپتاردىڭ ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتتى. KAZLOGISTICS قازاقستان كولىك وداعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسە تۇسكەلى بەرى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ارقىلى ءبىزدىڭ ەلدەن وتەتىن جۇك كولەمى بىرنەشە ەسە وسكەن. ماسەلەن, 2017 جىلى اتالعان باعىت بويىنشا قازاقستان ارقىلى 500 كونتەينەر تاسىمالدانسا, 2021 جىلى كورسەتكىش 25 مىڭ كونتەينەرگە دەيىن ۇلعايعان.
دەسە دە جۇك اعىنىنىڭ ۇلعايۋى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنداعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. ماسەلەن, بالامالى باعىت بويىندا قوزعالىسقا كەدەرگى كەلتىرەتىن, تيىسىنشە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن ورىندار بار. سول سەبەپتى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋعا مۇددەلى ءتورت مەملەكەتتىڭ – قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيانىڭ بيلىگى ءوز ەلدەرىنىڭ اۋماعىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق قۋاتتاردى جەدەل كەڭەيتۋدى قولعا الا باستادى. بۇل جەردەگى اڭگىمە تەڭىز پورتتارىنا عانا قاتىستى ەمەس. سونداي-اق تەمىر جول, اۆتوموبيل جولدارى, پارومدىق وتكەل, اۋىستىرىپ تيەۋ ستانسالارىنا دا قاتىستى بولىپ وتىر.
«ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆتىڭ ايتۋىنشا, كولىك باعىتىنداعى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن ورىنداردىڭ دەنى كاسپي تەڭىزىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. سونىڭ ءبىرى قازاقستانعا تيەسىلى.
– جۇك جونەلتۋشىلەر تاراپىنان تۇسكەن وتىنىمدەردىڭ سانىنا قاراعاندا, قازاقستان اقتاۋداعى ءوز پورتى ارقىلى بۇگىندە 15 ملن تونناعا جۋىق جۇك جىبەرە الاتىن مۇمكىندىككە يە. الايدا ازىرشە ءبىزدىڭ ناقتى مۇمكىندىگىمىز جىلىنا 4 ملن توننانى عانا قۇراپ وتىر. ءارى كەتكەندە 5 ملن توننا تاسىمالداي الامىز. بۇل ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستاردان ءۇش-ءتورت ەسە تومەن. سوندىقتان قازاقستاندىق تاراپ بۇگىندە قىتاي شەكاراسىنان بەرى قاراي جاڭا اۆتوموبيل جولىن سالۋدى, اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتىن ەسەلەۋدى جانە كاسپيدە پارومدىق وتكەل سالۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەيدى گايدار ابدىكەرىموۆ.
حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس حاتشىسى تاعى بىرنەشە پروبلەمالىق ايماقتى اتاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – كاسپي تەڭىزىنىڭ ازەربايجان جاعالاۋىنداعى اليات تەڭىز پورتى. مۇنى باكۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى دەپ تە اتايدى. ونىڭ دا قۋاتتىلىعىن جەدەل تۇردە ارتتىرۋ كەرەك. تاسىمالعا «تۇساۋ» سالاتىن نۇكتەلەردىڭ قاتارىندا ازەربايجاننىڭ تەمىر جولدارىن دا اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. بۇل ەلدىڭ تەمىر جولدارى قازىرگى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الماي وتىر. وسى ورايدا, ازەربايجان تاراپى تەمىر جولدىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا كىرىسىپ تە كەتتى. ءتىپتى قازاقستاننان 50 لوكوموتيۆ ساتىپ العانى دا ەسىمىزدە.
مىنە, وسىنداي كەدەرگىلەردەن كەيىن جۇك تاسىمالىنا قاتىستى ناقتى ماسەلەلەر تۋىنداعان. ماسەلەن, قازاقستاندىق جۇك جونەلتۋشىلەر ازەربايجان مەن گرۋزيا ارقىلى تاسىمالداۋدا قيىندىقتار كوپ ەكەنىن ايتىپ, شاعىمدانىپ وتىر. جونەلتىلگەن جۇكتەر ءاۋ باستا كورسەتىلگەن مەرزىمدە جەتپەي, دىتتەگەن جەرگە ۇنەمى كەشىگىپ بارادى ەكەن.
– 24 تامىز كۇنى ءبىزدىڭ كومپانيا 24 ۆاگون كاتودتى مىس جونەلتتى. جۇك قۇرىق پورتىنا دەيىن تەز جەتتى. ودان كەيىن پارومعا تيەلدى. الايدا 3 قىركۇيەكتەن بەرى جۇگىمىز ازەربايجان تەمىر جولىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالارىنا بايلانىستى باكۋعا جاقىن ماڭداعى اليات پورتىندا قاڭتارىلىپ تۇر. بۇل – ءبىر. ەكىنشى ماسەلە تاريفكە قاتىستى. KazMinerals ءساۋىر ايىنان پوتي پورتى باعىتىنا جۇك جونەلتە باستادى. سودان بەرى ازەربايجان جانە گرۋزيا تارابىنىڭ تاريفتەرى ورتاشا ەسەپپەن 18 پايىزعا ءوستى, – دەيدى KazMinerals كومپانياسىنىڭ وكىلى ايدار قالياسقاروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ارقىلى اي سايىن 1,5 مىڭ توننا جۇك جونەلتۋدى جوسپارلاپ وتىر. الايدا جوسپاردىڭ ناقتى ورىندالۋى جەتكىزۋ مەرزىمىنە بايلانىستى. ەگەر جۇك دىتتەگەن جەرگە ۇنەمى كەشىگىپ جەتەتىن بولسا, كومپانيا ترانسكاسپي باعىتىنان باسقا بالاما باعىتتى قاراستىرىپ كورمەك. ايتالىق, جۇكتى اۆتوكولىكپەن جەتكىزۋگە دە بولادى جانە بۇل قازىرگى باعىتپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزان ءارى جىلدام.
– باستاپقىدا اقتاۋ پورتىنان تيەلگەن جۇك ازەربايجاننىڭ اليات پورتى مەن ازەربايجان-گرۋزيا تەمىر جولى ارقىلى گرۋزيانىڭ پوتي پورتىنا 25 كۇندە جەتەتىن. وكىنىشكە قاراي, قازىر بۇل مەرزىم ەكى ەسە ۇلعايىپ وتىر, – دەيدى ول.
جۇكتەردىڭ كەشىگۋىنە قاتىستى ماسەلەنى «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ باس تاسىمالداۋشىسى سانالاتىن «ترانكو» كومپانياسىنىڭ وكىلى راحمەتوللا قۇدايبەرگەنوۆ تە اتاپ ءوتتى. كومپانيا بيىلعى 9 ناۋرىزدان باستاپ ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ارقىلى 45 مىڭ توننادان استام كاتودتى مىس نەمەسە 800-گە جۋىق جابىق ۆاگون جونەلتكەن.
– ماۋسىم ايىنا دەيىن مۋلتيمودالدىق تاسىمالدى پايدالاندىق. ياعني جۇكتەردى اقتاۋ پورتىنا جابىق ۆاگوندارمەن اكەلدىك. ودان كەيىن ونى بوس كونتەينەرلەرگە تيەپ, كاسپيدە جۇرەتىن فيدەرلىك كەمەنىڭ فيتينگتىك پلاتفورمالارىنا ورنالاستىردىق. وسىلايشا, ءبىز 1 302 كونتەينەر جونەلتتىك. وكىنىشكە قاراي, مامىردىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىنەن بەرى گرۋزيانىڭ پوتي پورتىندا ۇزاق كىدىرىس باستالدى. ماسەلەن, ماۋسىم ايىندا باكۋ پورتىنا دەيىن كەلگەن جۇكتىڭ ورتاشا كىدىرىسى 20-30 كۇنگە دەيىن جەتتى. شىلدەدە مىستى اقتاۋدىڭ قۇرعاق جۇك كەمەلەرىنە تيەي باستادىق. وسى سحەما بويىنشا باكۋگە شامامەن 9 مىڭ توننا تاسىمالداندى. 3,5 مىڭ توننا جۇك تيەلگەن تاعى ءبىر كەمە جولدا كەتىپ بارادى. ءارى قاراي جۇكتەر گرۋزيانىڭ پوتي پورتىنا نەمەسە تۇركياعا جەتكىزىلەدى. الايدا پوتيگە كەلەتىن بارلىق جۇك قويما قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى كەزەگىن كۇتىپ تۇرادى, – دەيدى راحمەتوللا قۇدايبەرگەنوۆ.
«KTZ Express» اق لوگيستيكا جونىندەگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايبەك قاپار تاريفتەردىڭ ءوسۋىن كونتەينەرلەردى تاسىمالداۋعا ارنالعان قوسىمشا فيتينگتىك پلاتفورمالاردى تارتۋمەن جانە ديزەل وتىنى باعاسىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, زاكاۆكازەدە جۇك تاسىمالداۋ تاريفتەرى وسىعان دەيىن 10-14 پايىزعا وسكەن. دەمەك, جىل سوڭىنا دەيىن بۇدان ارتىق كوتەرىلمەيدى. قازاقستان تاراپى ەكسپورتتىق جۇكتەردى اكەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق كونتەينەرلەردى اليات پورتىنان «مينيمالدى» باعامەن اكەتۋ ءۇشىن ازەربايجاندىق 214 فيتينگتىك پلاتفورمانى ۇسىنعان.
– ءيا, شەتەلدىك تاسىمالداۋشىلار باعانى بىرنەشە ەسە كوتەرۋدى جوسپارلاعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, جىل باسىندا گرۋزيا شەكاراسىنان ىستانبۇلعا دەيىنگى تاريف قىرىق فۋتتىق كونتەينەر ءبىرى ءۇشىن 500 دوللاردى قۇراسا, ماۋسىم ايىندا 1 700 دوللارعا دەيىن كوتەرۋ ارەكەتى جاسالدى. بۇلار ونى تۇركياداعى ينفلياتسيامەن ءتۇسىندىردى. سونداي-اق شەتەلدە ديزەل قىمباتتاپ جاتىر. مىسالى, ديزەل باعاسى قاڭتارمەن سالىستىرعاندا التى ەسە ءوستى. بۇدان بولەك, تەرمينال, لوكوموتيۆ كۇشى سەكىلدى بارلىق ىلەسپە قىزمەتتىڭ باعاسى قىمباتتادى. بىراق ءبىز ولاردىڭ ايتقانىن قابىلدامادىق جانە قازىرگە دەيىن ءتاريفتى 1 000-1 100 دوللار دەڭگەيىندە ساقتاپ وتىرمىز, – دەيدى ايبەك قاپار.
ازەربايجان مەن گرۋزيا تاراپىندا ماسەلە بارىن «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆ تە مويىندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازەربايجان تاراپىندا لوكوموتيۆ جەتىسپەيدى. سونداي-اق وندا تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. سوندىقتان قازىرگى قيىندىقتار وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن.
– ازەربايجاندىقتار بىزدەن 50 لوكوموتيۆ ساتىپ الدى. ونىڭ 10-ى – تەپلوۆوز. ولار تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. قالعان 40-ى – ەلەكتروۆوز. 24 ەلەكتروۆوز ءدال قازىر توقتاپ تۇر. ويتكەنى ولار لوكوموتيۆتىڭ مۇنداي ءتۇرىن كەيبىر جەرلەردە قولدانا المايدى. ازەربايجان تاراپى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ تۋرالى جوسپار قۇرعان كەزدە وسى جۇمىستىڭ ءبارىن 2025 جىلعا دەيىن اياقتاۋدى كوزدەگەن. الايدا ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى جاعداي بارلىق جۇمىستى جەدەلدەتۋگە ءماجبۇر ەتتى, – دەيدى ول.
سونىمەن قاتار گايدار ابدىكەرىموۆ ازەربايجاندا تۋىنداعان قيىندىقتاردىڭ تاعى ءبىر سەبەبىن اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازەربايجاننىڭ اليات پورتى قازاقستاندىق قۇرىقتان بولەك, تۇرىكمەنستاننىڭ تۇركمەنباشى پورتىنان دا جۇك قابىلداپ جاتىر. سوندىقتان ولار ۇلگەرە الماي جاتقان كورىنەدى. ازەربايجان تاراپى كونۆەنتسيالىق تىيىم جاريالاۋدى سۇراپ وتىر. قازاقستان تاراپى تۋىنداعان قيىندىقتارعا قاراماستان, ازەربايجاندىق تاراپتان ءبىزدىڭ ەلدەن كەلگەن جۇكتەردى قابىلداۋعا تىيىم سالماۋدى سۇرايدى.
– دەگەنمەن, كوڭىلگە مەدەۋ بولار ساتتەر دە بارشىلىق. ماسەلەن, گرۋزيا تەمىر جولدارى قاراشادان باستاپ وتكىزۋ قابىلەتى مەن لوكوموتيۆپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى ايتارلىقتاي جاقساراتىنىن حابارلادى. قالىپتاسقان جاعدايعا بۇل دا اسەر ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ازەربايجان تاراپى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدى كەلەسى جىلى اياقتاۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق تاراپ كاسپيدەگى پارومدار سانىن ءبىرىنشى كەزەڭدە 4-6-عا دەيىن, ەكىنشى كەزەڭدە 10-عا دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل بىزگە ازەربايجان كەمە شارۋاشىلىعى مەن قازاقستان اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جيىرما فۋتتىق 350 كونتەينەر تاسىمالداۋعا قابىلەتتى «بارىس» كونتەينەرلىك تاسىمالداعىشىنا ءدال وسىنداي قۋاتقا يە «سۇڭقار» كونتەينەرلىك تاسىمالداۋشىسى قوسىلدى. بيىل بۇل باعىتتا التى قۇرعاق جۇك كولىگى تارتىلدى. سونىمەن قاتار ءبىز «تۇركىستان» جانە «بەكەت-اتا» كەمەلەرىن دە تارتتىق, – دەيدى گايدار ابدىكەرىموۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى دەگەنىمىز – 8 مەملەكەتتىڭ اۋماعىنداعى 11 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان جول باعدارى. بۇل جول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان ليانيۋنگان پورتىنان باستالىپ, ەۋرووداققا دەيىن جەتەدى. جول قىتاي, قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, ۋكراينا, پولشا, رۋمىنيا سەكىلدى مەملەكەتتەردى باسىپ وتەدى. قىسقاسى, شىعىس پەن باتىستى جالعايتىن اسا ماڭىزدى كولىك ءدالىزى بولىپ سانالادى. قازىرگى جاعدايلارعا بايلانىستى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى نەگىزگى كولىك دالىزدەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
