اتالعان قۇجات جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ بايانداما جاسادى. زاڭ جوباسى قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى جانە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا قازىرگى زامانعى نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا نورمالار اگروونەركاسىپتىك كەشەندى ودان ءارى جاڭعىرتۋعا جانە تسيفرلاندىرۋعا, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنداعى تيىمدىلىك پەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا, بيوەتانولدى پايدالانۋ سالاسىن كەڭەيتۋگە جانە وسى باعىتتاعى باسقا دا ماسەلەلەردى وڭ شەشۋگە ارنالعان.
«بىرىنشىدەن, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ ەسكەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 13-باپتا وكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتى ءتيىستى مىندەتتەرمەن تولىقتىرىلادى. ياعني جانۋارلارعا قاتىستى يندەكستىك باعالاۋدى جۇرگىزۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ, جانۋارلارعا مولەكۋليارلىق گەنەتيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ, گەنومدىق باعالاۋ جۇرگىزۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ قامتىلادى. باعالاۋدىڭ بۇل ادىستەرى دامىعان ەلدەردە اسىلداندىرۋ ىسىندەگى كەڭىنەن قولدانىلاتىن جاڭا باعىتتارعا جاتقىزىلادى. ءبىز ولاردى مال شارۋاشىلىعىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن جەدەل ارتتىرۋ ماسەلەلەرىندە جۇمىستىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋ ماقساتىندا دامىتۋىمىز كەرەك», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان. ماسەلەن, سەلەكتسيالىق جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ جۇمىسىنىڭ اقپاراتتىق بازاسىن جۇرگىزۋ فۋنكتسيالارى بەرىلەدى, سونداي-اق اتالعان ۇيىمدار وكىلەتتى ورگانمەن بىرلەسىپ جاڭا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە قاتىسادى.
«مولەكۋليارلىق گەنەتيكالىق ساراپتاما» جاڭا بابى ەنگىزىلدى. وندا اتالعان ساراپتامانى جۇرگىزۋ كەزىندەگى نەگىزگى ەرەجەلەر, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ (جانۋار يەسىنىڭ) جانە مامانداندىرىلعان زەرتحانانىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى كورسەتىلەدى», دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار قۇجاتتا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن ورتالىقتارعا ۇرىق ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ەسكەرىلگەن. زاڭ جوباسى «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» جانە «بيووتىن ءوندىرىسىن جانە اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا جاڭا تارماقتارمەن تولىقتىرىلعان.
«جالپى, قاراستىرىلىپ جاتقان زاڭ جوباسىنداعى بارلىق قابىلدانىپ جاتقان تۇزەتۋ ءوسىرىلىپ وتىرعان مال تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىنىڭ دەنگەيىن ارتتىرۋعا, اسىل تۇقىمدى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋگە, اسىل تۇقىمدى مال باسى سانىنىڭ ءوسىمىن جەدەلدەتۋگە, سونداي-اق بيووتىن ءوندىرىسىن قولداۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالعان», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتورلار پارلامەنت رەگلامەنتىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ قۇرامىنا سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. تالقىلاۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار ۆلاديمير ۆولكوۆ, اقىلبەك كۇرىشباەۆ, اقمارال ءالنازاروۆا جانە ەرىك سۇلتانوۆ كوميسسيا قۇرامىنا سايلاندى.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. بۇل جولى سەناتورلار ساۋالىنىڭ ءبارى پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا باعىتتالدى. جەڭىس نۇرعاليەۆ پەن سەرگەي كارپليۋك قوستاناي وبلىسىنداعى ءورتتىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن جويۋعا قاتىستى بىرقاتار پروبلەمانى كوتەردى. دەپۋتاتتار توتەنشە جاعداي كەزىندە شىعىندى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇسىنىستارىن دا ايتتى.
«2018-2021 جىلدارى جالپى كولەمى 464 219 گەكتاردى قۇرايتىن 2 438 ءورت شىعىپ, جالپى شىعىن 9 167 108 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ياعني ءبىز جىل سايىن سول پروبلەمادان وراسان زور قارجىلىق, ەكولوگيالىق, ماتەريالدىق شىعىنعا ۇشىراپ كەلەمىز. وسى جىلدار بويى ەلىمىزدە مۇنداي تابيعي اپاتتارمەن كۇرەسۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قالىپتاسپاعانى انىق. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت ءالى كۇنگە دەيىن ورماندى قورعاۋ جانە مولىقتىرۋ بويىنشا پارمەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان جوق», دەدى ج.نۇرعاليەۆ.
سەناتورلار جالاقىنىڭ تومەندىگىن ورمان شارۋاشىلىقتارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتىلمەگەنىن, توزعان ءورت تەحنيكاسى جانە ءورت ەسەپتوپتارىندا بىلىكتى كادرلار جەتىسپەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
«توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە قاراستى كاسىبي اسكەريلەندىرىلگەن اۆاريالىق-قۇتقارۋ قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت, ول رەسپۋبليكاداعى تەحنوگەندىك جاعدايلارعا جەدەل ارەكەت ەتە الادى. كاسىپورىننىڭ 13 فيليالى ەلىمىزدىڭ 12 وڭىرىندە ورنالاستىرىلدى. قۇتقارۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرۋ جاريالانعاننان كەيىن كاسىپورىن 2 مىڭنان استام كاسىبي قۇتقارۋشىنى جىبەرۋگە مۇمكىندىگى بار», دەدى سەناتور.
وسىعان بايلانىستى ورمان شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسىن دا, ارنايى تەحنيكانى جاڭارتۋعا دا قاراجات ءبولۋدى, ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋدى, ورتتەردى ەرتە انىقتاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.
سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ۇكىمەتتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا بەرگەن جاۋاپتارىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2 جىل ىشىندە ول ۇكىمەتكە 17 دەپۋتاتتىق ساۋال دايىنداعان. بىراق وندا كوتەرىلگەن كوپتەگەن سۇراققا تولىققاندى نەمەسە مۇلدە جاۋاپ الماعان. ماسەلەن, سەناتور جاقىندا قوستاناي وبلىسىندا بولعان ءورتتى مىسالعا كەلتىردى. وتكەن جىلى ۇكىمەتكە ورمان القاپتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى جۇيەلى پروبلەمالار, ونى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن ورتكە قارسى كۇرەستىڭ قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جوقتىعى جانە ورمانشىلاردىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعان. الايدا ۇكىمەت جالپىلاما جاۋاپپەن قۇتىلعان.
سونىمەن قاتار اقىلبەك كۇرىشباەۆ ەكى جىل بۇرىنعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ, بيۋدجەتتى ءبولۋ جانە وتاندىق سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي كەڭەستەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستارى بار دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداعانىن ەسكە سالدى.
«وسىدان تۋرا ەكى جىل بۇرىن ءبىز «ساۋدا وبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ اينالىم سحەماسىن» قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگىن ايتتىق. سەبەبى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە باعانى رەتتەۋ ءۇشىن ونىڭ تيىمدىلىگى تومەن. دەگەنمەن وسى ۇسىنىسىمىزدى قاراۋ ءۇشىن, 2 جىل ۋاقىت جانە جاڭا ساۋدا ءمينيسترىنىڭ كەلۋى قاجەت بولعان سياقتى. اقىرىندا جاڭا ءمينيسترىمىز ساۋدا وبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ وسى اينالىم جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن مويىنداپ وتىر», دەدى سەناتور.
مۇرات باقتيار ۇلى مەكتەپتەردە ورىن سانى جەتىسپەيتىنىنە نازار اۋدارىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. 2025 جىلعا قاراي مەكتەپتە 500 000 ورىن جەتىسپەۋى مۇمكىن. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە 7500 مەكتەپ بولسا, ونىڭ 169-ى ءۇش اۋىسىمدى, 5068-ءى ەكى اۋىسىمدى مەكتەپ. دەپۋتات ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن, مەكتەپ قۇرىلىسىنا تارتىلعان ينۆەستورلارعا جۇمىس جاعدايىن جاساۋ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
«ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, ءالى دە بولسا مەملەكەت تاراپىنان بالا باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمىن كوبەيتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ۇلكەن سىيىمدىلىقتى مەكتەپ سالاتىن ينۆەستورلارعا جەردى تەگىن بەرىپ, مەكتەپ سالاتىن جەرلەرگە كوممۋنيكاتسيا جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, مەكتەپ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلگەنگە دەيىن بانكتەردەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدىڭ تەتىگىن قاراستىرۋ قاجەت. ايتىلعان وسى ۇسىنىستار ينۆەستورلاردى اقىلى تۇردە ەمەس, تەگىن وقىتاتىن مەكتەپتەر سالۋعا مۇددەلى ەتەتىنى ءسوزسىز», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى 378 جەكەمەنشىك مەكتەپتە 7900 مۇعالىم جۇمىس ىستەپ, 144 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الادى. بىراق جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە قاراماستان, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى اراسىندا كەيبىر قۇقىقتىق تەڭسىزدىككە جول بەرىلگەن.
عۇمار دۇيسەمباەۆ ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى جىل سايىنعى پروبلەماعا توقتالدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءىرى مۇناي وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى – «كوندەنسات» اق جۇكتەمەسىنىڭ تومەندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. ول ك-5 ەكولوگيالىق كلاستى وتىن شىعارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستانداعى جالعىز زاۋىت بولىپ تابىلادى. ايتسە دە 5 جىلدان استام ۋاقىت بويى كاسىپورىن نارىقتا سۇرانىسقا يە بەنزين مەن ديزەل وتىنىن قايتا وڭدەۋ جانە شىعارۋ ءۇشىن رەنتابەلدى شيكىزاتقا قول جەتكىزە الماي كەلەدى. ماسەلە ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىك دەڭگەيلەردە ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى قارالىپ كەلەدى, بىراق ناتيجە بولماعان.
سەناتور اندرەي لۋكين دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەردى پايدالانۋدىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە جەر كودەكسىندەگى جۇيەلى ولقىلىقتاردىڭ قاتارىنا زاڭسىز سالىق سالۋ جانە شارتتى جەر ۇلەستەرىن جوعالتۋ, ۇلەسكەرلەردىڭ كاسىپورىنداردان شىعۋىنا كەدەرگى جاساۋ, ۇلەستىك ديۆيدەندتەردى تولەمەۋ نەمەسە جاساندى تۇردە تومەن ءتۇسىرۋ, ۇلەسكەرلەردىڭ جەرلەرىن زاڭسىز سحەمالاردا پايدالانۋلار جاتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 81 623 اكتسيونەرى بار 169 پروبلەمالىق كاسىپورىن بار.
«بۇل ۇيىمداردىڭ ارتىندا 4 ميلليون گەكتاردان استام اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى تىركەلگەن, ونىڭ 860 مىڭ گەكتاردان استامى قارجى ۇيىمدارىنا زاڭسىز كەپىلگە قويىلعان, 800 مىڭ گەكتارعا جۋىعى ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەن. كوميتەت ۇسىناتىن ۋاكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلسەندىلىك تانىتپايدى, كەي جاعدايدا وزدەرى پروبلەما تۋعىزىپ, ۇلەسكەرلەردىڭ جەرىن ءۇشىنشى تۇلعالارعا زاڭسىز بەرىپ وتىر», دەدى سەناتور.
دينار نوكەتاەۆا ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەر بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان پروبلەمالاردى كوتەردى. سەناتور جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ مينيسترلىكتىڭ شەشىمىمەن كەيبىر پاندەر بويىنشا اۋديتوريادا وقۋشىلار توپقا ءبولىنۋ توقتاتىلعانىن اتاپ ءوتتى. پەداگوگيكالىق قاۋىم مۇنداي جاڭاشىلدىقپەن كەلىسپەدى. جاعداي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاندى, قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. وسىعان بايلانىستى دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى جوعارىدا اتالعان شەشىمدى قايتا قاراۋدى ءوتىنىپ, ەل پرەزيدەنتىنە اشىق حات جازۋعا ءماجبۇر بولسا, قازاقستان سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى بۇل شەشىمگە تەرىس كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
ساعىندىق لۇقپانوۆ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارداعى ونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى تۋىنداعان پروبلەمالىق ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى.
